Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jaor

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

E **jaor** is de relatieve einheid van tied die de perioëde besjrief waorin ein planeet óm zien sjter drieët. In 't algemein taalgebroek is e jaor ein in daag getèlde periode die gebaseerd is op de tied die 't de aarde kos om 1 maal rónd de zon te drieë. Volges de Gregoriaanse kalender tèlt e jaar 365 daag, verdeild euver 12 maonde en 52 waeke. In de raegel óm de veer jaar weurt dao inne daag biegetèld om te kompensiere veur 't feit dat de ómgank rónd de zón neet precies in ganse daag is te miëte. Me nump zoe'n jaor e sjrikkeljaor. De Juliaanse kalender haw inne kier in de veer jaor e sjrikkeljaor en doerde dus gemiddeld 365.25 daag (365d, 6h). De Gregoriaanse kalender haet get minder sjrikkeldaag, en doert gemiddeld 365.2425 daag (365d 5h 49m 12s).

## Annum

---

De volgende sectie van dit artikel is gesjreve in 't Heëlesj.

---

I de astrologie en geologie weëd de periode oeë-i de eëd um de zon drieët (e joar), aagedeëd mit *annum* (aafgekót: *a*), dat litterlig: *joar* in 't latien beteëkent. 't Weëd doarum genoteërd mit factor: 100. E annum is de klieënste eenheed va de nieëgste annum-eenheder die mit de SI-vuurveugsele weëde aagedeed:

* Hectorannum, 'n hónderdjaorige perioëde
* Kiloannum, doezend joare
* Mega-annum, miljoen joare
* Giga-annum, miljard joare
# Eerd

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Eerd

De **Eerd(e)** (symbool: ) is de derde planeet vaanaof de zon in eus zonnestèlsel en de woenplaots vaan de minsheid. Vaan alle klein planete is de Eerd de groetste: d'n diameter is 12.756,28 km op d'n equator en 12.713,56 km bij de pole. De gemiddelden aofstand tot de Zon is 149.597.887 km; einen umloup doort oongeveer ei jaor (eder jaor weurt dezen tied get langer). De Eerd heet eine satelliet: de maon. De Eerd is de einege planeet boevaan vassteit tot leve drop veurkump.

## Continente en Oceaone

't Oppervlak vaan de Eerd besteit veur 71% oet water en veur 29% oet land. Me oondersjeit drei tot vief oceaone en zeve continente. De indeiling in continente is evels neet gaans geologisch: daobij speule ouch culture en traditioneel vertrouwde indeilinge 'n rol.

Continente

* Europa
* Azië
* Afrika
* Australië
* Noord-Amerika
* Zuid-Amerika
* Antarctica

Oceaone

* Atlantischen Oceaon
* Indischen Oceaon
* Stèllen Oceaon
* Noordeleke Ieszie
* Zuieleke Ieszie

In geologisch opziech zien Europa en Azië ei continent, Eurazië. Ouch oondersjeit me 't Indiaas subcontinent, wat pas sinds rillatief kort aon Azië zit. Soms weurt ouch e continent Zeelandia oondersjeie. De plaots vaan dat continent ligk gooddeils oonder water meh heet mèt Nui-Zieland en Nui-Caledonië toch bovegroondse landmassa's.

## Intern compositie

Geologische laoge vaan de Eerd|  Doorsnee vaan de eerd vaan de kern toet de exosfeer. Neet op sjaol. | Deepde km | Laog | Dichheid g/cm3 |
| --- | --- | --- | --- |
| 0–60 | Lithosfeer | — |
| 0–35 | Koors | 2.2–2.9 |
| 35–60 | Bovemantel | 3.4–4.4 |
|   35–2890 | Mantel | 3.4–5.6 |
| 100–700 | Asthenosfeer | — |
| 2890–5100 | Boetekern | 9.9–12.2 |
| 5100–6378 | Binnekern | 12.8–13.1 |

## Zuug ouch

* Eerd

## Rifferensies

| 't Zonnesjtèlsel |
| --- |
|  |
| **De Zon** · Mercurius · Venus · Aerd · Mars · *Ceres* · Jupiter · Saturnus · Uranus · Neptunus · *Pluto* · *Haumea* · *Makemake* · *Eris* |
| **Planete** · **Dwergplanete** · **Maone**: *Aerds · Martiaans · Joviaans · Saturniaans · Uraniaans · Neptuniaans · Plutoniaans · Haumeaans · Eridiaans* |
| **Ring**: *Joviaans · Saturniaans · Charikloaans · Chiroaans · Uraniaans · Neptuniaans · Haumeaans* |
| **Klein lichame**:   Meteoroïde · Asteroïde/Asteroïde maone (Asteroïdegordel) · Centaure · TNO's (Kuiperreem/Verstruide sjief) · Komete (Hillswolk · Oortwolk) |

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Maondag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **maondag** is 'nen daag vaan de week. Vaanajds is 't d'n twieden daag vaan de week; door de praktijk in christeleke len om op de zondag te röste is de maondag feitelek d'n ierste weekdag gewore.

De naom *maondag* is 'n lienvertaoling vaan 't Latiens *Lunae dies* daan wel 't Aajdgrieks ἡμέρᾱ Σελήνης (*hèmera Selènès*). De maon waor in 't Ptolemeïsch stèlsel ein vaan de zeve planete. 't Astronomisch symbool veur de maon ☽︎ woort veural vreuger ouch es teike veur de maondag gebruuk. Es gevolg daovaan gelt de maondag al vaanajds es 'nen oongelöksdaag. Maondagskinder zouwe in hun leve väöl oongelök höbbe en 'n groete kans höbbe veur bröl te weure.

Mèt de maondag zien neet väöl religieus gebruke verboonte. Wel höbbe de mierdaogse christeleke fieste Paose en Pinkstere vaste gebruke op maondag (Twiede Paosdaag resp. Twiede Pinksterdaag). In 't seculier leve gelt de maondag dèks es de minsten daag vaan de week, umtot me daan nao e weekend weer moot wèrke. Bris oonderzeuk heet aongetuind tot (in eder geval in Ingeland en Wales) op maondag mie lui zelfmaord begoon es op aander daog, en ouch mie lui ziech deen daag kraank melde.

Kleinhandelere zien op maondagmörge dèks geslote, umtot ze in tegestèlling tot arbeiers en employés ouch op zaoterdag wèrke.

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Dinsdag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De god Týr, nao wee d'n dinsdag is geneump, in 'n aajd Ieslands handsjrif.
D'n **dinsdag** is 'nen daag vaan de week. Vaanajds is 't d'n daarden daag vaan de week; in de gaankbare werkweek is 't d'n twieden daag.

De naom *dinsdag* kump vaan de Germaanse god *Tiw/Týr*, de god vaan 't twiegevech en gerechtegheid. In 't Latien hèt d'n dinsdag *Martis dies*, in 't Aajdgrieks ἡμέρα Ἄρεως (*hèmera Areôs*); de Germane stèlde Mars dus geliek mèt Tiw. Toch is d'n daag neet direk nao de god Mars geneump, meh nao de planeet. 't Symbool veur de planeet Mars (♂, ouch 't symbool veur 't mannelek geslach) woort veural vreuger ouch veur d'n dinsdag gebruuk.

Door zien associatie mèt de planeet Mars weurt d'n dinsdaag vaanajds (in 't volksgeluif en in de astrologie) verboonde mèt mannelekheid en geweld. Daorum kin 't zoewel 'ne gelöksdaag en 'nen oongelöksdaag zien.

'ne Belaankrieke fiesdaag dee op dinsdag vèlt is de Vastelaovend. In de Vereinegde Staote in dinsdag de gewoenen daag veur verkezinge.

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Goonsdag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Wodan op Sleipnir. Teikening oet 1895 vaan Lorenz Frølich.
De **goonsdag**, **weunsdag** of **midwoch** (zuug oonder) is 'nen daag vaan de week. Oersprunkelek is 't de veerden daag vaan de week, in de westerse werkweek is 't evels ieder d'n daarde daag.

## Naom en oersprunk

D'n daag is geneump nao de Germaansen oppergod Wodan. De vörm *goonsdag* mèt *g-* vèlt te verklaore oet dissimilatie vaan de [w] en de [u] of [o]; de vörm *Godan* veur Wodan is hei en dao aongetroffe. In 't Latien hèt d'n daag *Mercurii dies*, in 't Aajdgrieks ἡμέρα Ἕρμου (*hèmera Hermou*). Wodan woort in de interpretatio Germanica dus geliekgestèld mèt Mercurius. Euveregens is d'n daag neet direk nao de god geneump, meh nao de planeet Mercurius, zoewie alle weekdaog nao hiemelliechame zien geneump. 't Astronomisch symbool veur de planeet Mercurius ☿ woort veural vreuger ouch es teike veur de goonsdag gebruuk.

Euver 't algemein zeet me in Belsj Limbörg en in 't midde en zuie vaan Nederlands Limbörg (tot aon Remund) *goonsdag*, dewijl me in noordelek Nederlands Limbörg sprik vaan *weunsdag* of *woonsdag*. Oetzunderinge gief 't op allebei: *goonsdag* kump beveurbeeld ouch in Bree veur, dewijl me in Tóngere vaan *weunsdag* sprik.

In 't uterste zuidooste vaan Nederlands Limbörg sprik me vaan *midwoch*. Dee naom, dee ouch in 't Hoegduits algemein is (*Mittwoch*) kump vaan e taboe op 't neume vaan de Germaanse gode. Dit kump in mie taole veur (in oonder mie 't Portugees en 't Russisch weure op de zaoterdag nao alle weekdaog gewoen genommerd) meh in 't Duits vèlt op tot me d'n dinsdag, doonderdag en vriedag oongemeujd heet gelaote.

## Volksgeluif en gebruke

'ne Belaankrieke kèrkeleke fiesdaag is d'n Asselegoonsdag, 't begin vaan de vaste. Sjortelgoonsdag is de goonsdag vaan de Gooj Week, d'n daag boe-op Judas ziech veurnaom um Zjezeke te verraoje. In 't volksgeluif is 't euver 't algemein 'nen oongelöksdaag, meh neet zier sterk.

In Nederland is de goonsdag de gebrukeleken daag veur verkezinge.

## Rifferenties

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Donderdag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Thor/Donar veurt door de loch. Sjèlderij oet 1872 vaan Mårten Eskil Winge.
D'n **donderdag** is 'nen daag vaan de week. 't Is vaanajds de vijfden daag vaan de week, meh in de westerse werkweek gelt 't es de veerden daag.

De naom kump vaan de Germaanse god Donar, d'n eponimische god vaan d'n donder. Oersprunkelek hèt d'n daag *dies Jovis* (in 't Latien) daan wel ἡμέρᾱ Διός (*hèmera Dios*, in 't Aajdgrieks). Donar woort dus geliekgestèld mèt Jupiter. Allewel tot Donar (aanders es Jupiter en Zeus) geinen oppergod is, zien ze wel allemaol god vaan d'n donder. Feitelek is d'n daag neet direk geneump nao de god Jupiter, meh nao de planeet, wie de aander weekdaog. 't Astronomisch symbool veur Jupiter ♃ woort veural vreuger ouch veur d'n donderdag gebruuk.

In de Roems-Kathelieke Kèrk is Witten donderdag 'ne belaankrieken daag. 't Is naomelek d'n daag vaan 't Lèste Aovendmaal, d'n daag tot Zjezeke mèt zien apostele samezaot en daonao door Judas woort verraoje en gearresteerd. Ouch Hiemelvaartsdaag vèlt op 'nen donderdaag, zoe good wie d'n Amerikaanse fiesdaag Thanksgiving Day. Door zien associatie mèt d'n oppergod gelt d'n donderdaag in väöl culture vaanajds es gelöksdaag.

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Vriedag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **vriedag** is 'nen daag vaan de week. Vaanajds waor 't de zèsde weekdaag, meh in de westerse werkweek is 't de vijfde.

Vriedag is verneump nao Frija/Frigge, 'n Germaanse godin die dèks mèt Freyja weurt verwart daan wel geliekgestèld. D'n oersprunkeleke naom is *Veneris dies* in 't Latien en Ἀφροδῑ́της Ἡμέρα (*Aphroditès hèmera*) in 't Aajdgrieks. Frija woort dus geliekgestèld mèt Venus. Dit is neet allein 'n religieus meh ouch 'n taolkundege interpretatie: zoewel *venus* es *frīja* beteikene 'leefde' ('t lèste word is verwant aon *vrije* en *vrund*). In feite is d'n daag neet direk nao de godin geneump, meh nao de planeet Venus. 't Astronomisch symbool vaan die planeet (♀, ouch 't symbool vaan 't vrouwelek geslach) woort veural vreuger ouch es teike veur de vriedag gebruuk.

Vriedag moot vaan oersprunk 'ne gelöksdaag zien gewees, umtot de godin en planeet Venus euver 't algemein gunstege associaties höbbe (leefde, vrei, meh ouch verleiing). Door christeleken invlood is 't evels in väöl culture 'nen oongelöksdaag gewore. Goje Vriedag weurt herdach es d'n daag boe-op Zjezeke aon 't kruus genegeld woort en dit is veur väöl lui de ierste associatie. Veural in de modernen tied is 't bijgeluif wiedverbreid geraak tot me moot oppasse veur Vriedag d'n Daartiende; 'nen daag dee twie oongelöksbringers kruis en daorum bezunder oongelökkeg zouw zien. Op deen daag weure groete beslissinge wie trouwe of e hoes koupe significant minder genome. In de Roems-Kathelieke Kèrk waor 't vaanajds 'ne vastendaag, noe nog (of entans tot veur kort) waor 't oonder kathelieke de gewoente op vriedag vès te ete.

In d'n islam is de vriedag de rösdaag en daag vaan 't gebèd, wie dat in 't joededom de zaoterdag en in 't christendom de zondag is.

In de seculiere wereld heet de vriedag allewijl geunsteger associaties. Sinds me op de zaoterdag neet mie hoof te wèrke, begint op vriedag 't weekend. Op väöl bedrieve is de sfeer get losser. Sommege hantere de Casual Friday; me hoof daan op vriedag neet in pak nao ketoer te koume.

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Zaoterdag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Kronos vrit eint vaan zien kinder op, sjèlderij vaan Pieter Paul Rubens. Door dit soort sinister associaties kraog de zaoterdag de naom vaan oongelöksdaag.
De **zaoterdag** is 'nen daag in de week. Oersprunkelek is 't de zevenden daag, meh in de westerse werkweek gelt 't es de zèsde.

In 't Limbörgs en de mieste aander Germaanse taole is dit d'n insegsten daag mèt 'ne Latiensen oersprunk. D'n oersprunkeleke naom is *Saturni dies* (of in 't Aajdgrieks: ἡμέρᾱ Κρόνου *hèmera Kronou*). De mieste weekdaog kraoge 'n vertaoling aon de hand vaan de interpretatio Germanica; de daog woorte geneump nao 'ne god dee me mèt de Romeinse god oet d'n oersprunkeleke daagnaom geliekstèlde. Veur Saturnus kós me in de Germaanse mythologie geinen tegenhenger vinde; daorum naom me de naom sumpelweg euver. Euveregens is de zaoterdag, wie de aander weekdaog, in ierste instantie neet nao de god meh nao de planeet Saturnus geneump. 't Astronomisch symbool veur Saturnus ♄ woort veural vreuger ouch es teike veur de zaoterdag gebruuk.

In tegestèlling tot de aander weekdaog had de zaoterdag al bij de joede 'ne naom: sabbat. Dee naom is ouch in väöl westerse taole in gebruuk, veural (meh neet allein!) wienie me bezwoer maakde tege d'n heidense naom *Saturnus*: *sabatto* in 't Italiaans, суббота *soebbota* in 't Russisch, *Samstag* in 't (Zuid-)Duits. In 't Duits besteit ouch nog de naom *Sonnabend*, dee ziech liet verklaore es 'zoondag-(veur)aovend'.

'ne Christeleke gedinkdaag is Stèlle Zaoterdag, d'n daag veur Paose. De liturgie ligk daan gooddeils stèl; me gedink tot Zjezeke in 't graaf laog en wachde op zien Wederopstanding. Op Stèlle Zaoterdag weurt dèks neet mie gevas, allewel tot 't nog gewoen tot de veertegdaogentied huurt. In 't volksgeluif is de zaoterdag vaanajds 'nen oongelöksdaag. Kronos/Saturnus, de god vaan de veurbijen tied dee zien eige kinder versloond, weurt in verband gebrach mèt d'n doed en duusternis. In 't joededom is de zaoterdag evels 'nen heilegen daag: 't is dao de rösdaag, umtot God volgens 't Sjöppingsverhaol in Genesis nao zès daog de sjöpping aofsloot en bezaog.

Wie in d'n twintegsten iew e twiedaogs weekend algemein woort, kraog de zaoterdag aander associaties. Me associeert häöm allewijl veural mèt vrijen tied en vermaak, in 't bezunder oetgoon. In väöl len weurt ouch gesport op de zaoterdag, al gebruuk me dao dèkser de zondag veur. In 't Nederlands amateurvoetbal weurt dèks op de zaoterdag gespäöld es me um religieus reies zondaogs neet wèlt speule; zaoterdagcompetities gief 't naovenant veural in de Biebelreem.

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Zoondag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **zoondag** is 'nen daag in de week. Oersprunkelek waor 't d'n iersten daag; in de westerse werkweek is 't evels de zevende en lèsten daag gewore.

D'n daag is verneump nao de zon; 't woord *zoondag* is daan ouch 'n sumpel lienvertaoling vaan 't Latiens *Solis dies* daan wel 't Aajdgrieks ἡμέρᾱ Ἡλίου *hèmera Hèliou*. De zon waor in 't Ptolemeïsch stèlsel ein vaan de zeve planete; de aander weekdaog zien nao de aander planete geneump. Daobij gol de zon in väöl culture ouch es 'ne god (Helios bij de Grieke; in minder maote ouch Sol Invictus bij de Romeine). 't Astronomisch symbool veur de zon ☉ woort veural vreuger ouch es teike veur de zoondag gebruuk. In de Romaanse taole heet me de naom *zoondag* neet gehawwe; hei sprik me vaan d'n 'Daag vaan d'n Hier' (*domenica*, *dimanche* etc.).

De zoondag waor en is in 't volksgeluif algemein 'ne gelöksdaag, um de positief associaties die de zon mètbringk. Dit kin hiel good vaan invlood zien gewees op de vreug christene, die d'n daag vaan rös en gebed versjove vaan de sabbat (op zaoterdag; in de Romeinse cultuur zeker geine gelöksdaag) nao de zoondag. Bekans alle christeleke genoetsjappe doen de mès of deens op dezen daag, allein get klein christeleke genoetsjappe wie de zevendendaagsadventiste koume op zaoterdag bijein.

In alle vaanajds christeleke len is de zoondag de wètteleke rösdaag. Ouch in 't islamitisch meh seculier ingestèld Turkije is dat zoe; 't land zeuk daomèt aonsleting bij Europa. Op zoondag weure dèks sportmatche gespäöld en in väöl len verkezinge gehawwe. Bij sommege christene gief dat evels probleme, umtot ze meine tot de zoondagsrös heimèt weurt versteurd. Dit is oonder mie bij de orthodox-prottestante in Nederland zoe. Daorum weure in dit land verkezinge op goonsdag gehawwe, en speule amateurvoetbalclubs op prottestantse groondslaag dèks op zaoterdag.

| Daag van de waek |
| --- |
| zóndig · maondig · daensdig · goonsdig · dónderdig · vriedig · zaoterdig |
# Oer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

*Dit artikel geitj euvere tiedseinheid. Veur 't orgaan van geluid, zuuch: oear.*

---

't **Oer** is 'n einheid van tied en wuuertj gediffenieerdj es d'n tied van 3600 sekónd of 60 menuut van 60 sekónd. 'n Etmaal doertj 24 oer, 'n waek 168 oer, e kwartaal gemiddeldj óngevieër 2191,5 oer en e jaor gemiddeldj óngevieër 8766 oer. 't Internationaal weitesjappelik symbool is **h**.

Vreuger diffenisies van 't oer wore:

* E twellefdje deil vannen tiedsdoer tösse zónsopkóms en zónsóngergank. Door dees diffenisie wore de oeren op 'ne zómmerdaag langer es inne wintjer en begós de mörge mit 't ieëste oer. De Romeinen enne Grieke gebroekdje dees diffenisie en verdeildje de nach in drie of veer nachwake. Later woort de nach (d'n tied tösse zónsóngergank en zónsopkóms) ouch verdeildj in twellef oere.
* De verdeiling van 'nen daag in twellef oer zów nao analogie mitte twellef maondje in e jaor kónne zeen opgevatj. 't Getaal 12 is namelik mekkelik deilbaar door twieë, drie, veer en zès. Vermeinigvöljig mit twieë guuef 't veerentwintjig, mit vief bekump me zèstig en mit dertig (=5×6) 360. Dit saort symmetrie woort inne Aadheid döks gebroek bie maeteinheje.
* E veerentwintjigste deil vanne waorgenómme zónnedaag, det is d'n tiedsdoer tösse twieë memènte det de zón op 't hoeagste puntj steitj. Ouch door dees diffenisie varieertj d'n tiedsdoer van 't oer, ómdet de lingdje van 'ne zónnedaag gedoerendje 't jaor varieertj.
* E veerentwintjigste deil vanne gemiddeldje zónnedaag. Dit is 'n tamelik kónstante diffenisie van 't oer, mer ómdet de aerd inne loup vannen tied get lanksemer geitj drejje wuuertj 't oer volges dees diffenisie ummer langer.

't Waord "oer" wuuertj ouch gebroek es verkórting veur "ermbandjoer" (Nederlandjs: *horloge*), en zelfs einig anger klok.
# Secónd

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't Woord **secónd** is aofkomsteg vaan 't Latiense *gradus secundus* wat lètterlek twiede stap beteikent. Veur 'n deil heet dat betrèkking op 't zestigtalleg stèlsel zoewie dat in Babylon in gebruuk waor. Me verdeilt vendaog d'n daag nog steeds ore en graode (vaan 'ne cirkel) iers in 60 menute (d.w.z. klein deilkes) en (es twiede stap) dizze weer in 60 secónde (twiede klein deilkes).
't Woord heet beteikenisse in de natuurkunde, de wiskunde en de meziek.

## Beteikenisse

### Natuurkunde

De **secónd** is de internationale standaardeinheid vaan tied. Zie is gedefinieerd es de door vaan 9 192 631 770 periode vaan de straoling die correspondeert mèt d'n euvergaank tösse de twie hyperfienenergieniveaus vaan de grondtouwstand vaan 'n 133cesiumatoom in rös bij 'n temperatuur vaan 0 K. 't Symbool veur dees einheid is **s**. Neet zjus is **sec**.

Umtot de secónd noe neet langer gedefinieerd is es 'n vas gedeilte vaan d'n daag, is 't noedzakelek gewore noe en daan 'n sjrikkelsecónd in te voge.

### Wiskunde

In de meetkunde 't symbool **"**, 'n 1/3600e deil vaan 'n graod.

### Meziek

In de meziek is 'n secónd 'n interval tösse twie opeinvolgende toene, nao de prime 't twiede interval. Miestal sprik me hei evels vaan secunde.

## Gesjiedenis vaan de seconde es tiedseinheid

De secónd is 'n aw einheid. De oersprunkeleke definitie vaan de secónd is gebaseerd op de definitie van 'n etmaol. De secónd is éin zestigste deil vaan 'n menuut, 'n menuut is éin zestigste vaan 'n oor, en 'n oor is éin veerentwintigste vaan 'n etmaol. Es 'n etmaol weurt gezeen es d'n tied tösse twie opeinvolgende hoegste zonnestande bliek tot dees definitie neet nauwkeureg genóg is, want d'n doer vaan 'n etmaol kin, o.a. door de neet-cirkelvörmege eerdbaon, einegszins variëre.

Um de secónd te standaardisere woort 'n gemiddeld etmaol gedefinieerd, en de secónd woort éin 86.400ste daovaan (= 60 × 60 × 24).

Dees definitie voldeech prima, totdat astronome drachter kaome tot ouch de gemiddelden daag neet zoe constant is es me gere zouw wèlle. De eerd drejt namelek steeds lankzamer. In 1956 woort door de Internationaal Commissie veur Maote en Gewiechte de gemiddelden daag vaan 't jaor 1900 es officiële oetgerope, en de secónd woort gedefinieerd es éin 31.556.925,9747-ste vaan dat jaor. Dees definitie waor neet handeg, want niemes mie kós mete wie lang 't jaor 1900 perceis gedoort had.

Mèt de introductie vaan de atoomklokke woort 't meugelek de secónd uters nauwkeurig te definiëre. De heibove geneumde atomair definitie is in 1967 internationaal vasgelag. Vaanaof toen weure af en tow sjrikkelsecónde aon de officiëlen tied touwgeveug um deveur te zörge tot dee in de pas blijf loupe mèt de drejjing vaan de eerd.
# Maondj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Maondj** is 'n tiedseinheid die oarsprunkelik waas gegrundj op d'n ómloupstied van de maon. In d'n hujige gregoriaanse klender en anger klendersystième die zint gegrundj op 't zónjaor, is de lingdje van de maondj zoadanig det twellef maondje in e jaor gaont. In systième die op de maonbaan zint gegrundj, is de lingdje van 'n maondj zoadanig det ze zoaväöl meugelik euverènskump mit de synodische maondj.

De maondj ligk kwa doer tössen 't kwartaal (e veerdje jaor) en de waek (zeuve daag) in.

## Wèsters

In 't wèste haet me twellef maondje, mit versjillige lingdjes in daag: jannewarie (31), fibberwarie (28, of 29 in e sjrikkeljaor), mièrt (31), april (30), mei (31), juni (30), juli (31), augustus (31), september (30), oktoaber (31), november (30) en december (31).