Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taxonomie

Dit artikel is gesjreve in 'n **ónbekènd dialek**. Es doe wèts wat veur dialek dit is, weurt 't gewaardeerd óm dit aan te gaeve.

---

**Taxonomie** is de discipline bènne de biologie die zich bezig hilt mit de categorisering en indeiling van al het laeve op aarde.

De indeiling van de natuur is nogal en probleem, hetgeen leide tot flink get discussie. Door de geschiedenis zin de volgende veurstelle gemaak en gebroek.

Meistal wurt begoosj mit de indeiling van Carolus Linnaeus (Carl von Linné) oet 1735 (de Systaema Naturae), ofsjoan Aristoteles de deere al classificeerde noa de meneer wooöp ze zich deege veurtbewaege.

**Linneaus (1735):Twie rieke*

1. Plantae
2. Animalia

Toen woorte de eincelligen ontdèk:

**Haechel (1894):Drie rieke*

1. Protista
2. Plantae
3. Animalia

Vervolges woort d'r in 't meercellige domein een extra riek ingeveurd, de fungi oftewaal de sjummels en de protiste woorte opgesplits in protista en monera:

**Whittaker (1959):Vief rieke*

1. Monera
2. Protista
3. Fungi
4. Plantae
5. Animalia

Bènne de eincellige ontsting een nuuj indeiling, de monera woorte gesplits in bacterië en archeë:

**Woese (1977):Zès rieke*

1. Eubacteria
2. Archaeobacteria
3. Protista
4. Fungi
5. Plantae
6. Animalia

Woese zelf vong et mèr een zooitje en veurde een 'supercategorie' in, boave de rieke 3-6, genaamp Eukarya. De rieke bestoan nog ummer, op een lièger hierachisch niveau:

**Woese (1990):Drie domeine*

1. Eubacteria
2. Archaea
3. Eukarya

Aan de lagere niveaus is sinds de tied van Linnaeus niet veul mjè verangert:

De hierarchie op vandaag:

* Domein
* Riek
* Phylum
* Klasse
* Order
* Familie
* Gesjlach
* Soart

Van elk niveau geuf et zich weer subniveaus en superniveaus (beveurbeeld: superklasse, suborder).

Een veurbeeld, de mens:

* Domein: Eukarya
* Riek: Animalia
* Phylum: Chordata
* Subphylum: Vertebrata
* Superklasse: Tetrapoda
* Klasse: Mamalia
* Order: Primates
* Familie: Hominidae
* Gesjlach: Homo
* Soart: Sapiens
* Subsoart: Sapiens

Pas vanaaf Gesjlach wurt de naam vermeld, dus: Homo sapiens sapiens wobie de subsoart, vreuger auch ras genump, dèk wurt weggeloate.
# Bedèkzäöjige

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Bedèkzäöjige
De **bedèkzäöjige** (weitesjappelike naam: *Angiospermae*) zeen de wichtigste groep aan landjplantje. 't Is neet bekèndj wieväöl saorten aan bedèkzäöjige 't guuef: de plausibelste sjattinge loupe tösse de 200.000 toet 450.000 saorte. Ze waere gekènmirk door bleum en doordet ze zich veurtplantje middels zäöj in vröchte.

In traditioneel classificaties bestinge de zaodplantje, *Spermatophyta* (of sómtieds *Anthophyta*) oet twieë gruup:

* de naakszäöjige, *Gymnospermae* en
* de **bedèkzäöjige**, *Angiospermae.*

't Versjil is det bieje naakszäöjige de zäöj "naaks" (dus bloeat ane boetlóch) ligke, wie bie 'nen dennekegel.

De naam "bedèkzäöjige" is 'n euverzètting vanne weitesjappelike naam *Angiospermae*.
# Kroed

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk.**
Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke. |

**Kroed** ies de verzamelnaam van plante in de natuur mèt neet houtechtige sjtengele. Meistal sjtoon ze in 't wild.

Ze zint te verdeile in:

* Ónkroed ies ein ter plaatse neet gewild of ongewunsj kroed

* Geneeskroed ies 'n kroed dat heilende of geneeskrachtige effecte geuf bie gebruuk of toepassing.

* Vergieftig kroed geuf vergiefitiginsversjiensele bie gebruuk of toepassing.

* Keukekroed of aromakroed (ies ouch sóms gekweek kroed) geuf geur en sjmaaksjtoffe bie en in ete en gerechte

* In de zgn Kroedwösj ziette 7 of 9 plante, die op de kroedwiejdaag (15 augustus) gewiejd were. Meistal ies dat 'n verzameling van 2 onheilwerende plante, 2 geneeskrachtige plante, 2 broadgrane en 1 vröchboumblaad.

## Sjpraekweurd

Rónd kroed besjtoon diverse sjpraekweurd: