Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Abortus

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Abortus** sjleit op 'n óntiejige gebaorte of 'n miskraom. In 't Nederlandjs sjteit 't döks synoniem mit *abortus provocatus*: de medische term veur 't veurtiejig aafbraeke van 'n zjwangersjap door medisch ingriepe.

Abortus es medische ingreep is op ethische grunj ómsjtreje. In Nederlandj is abortus in principe meugelik toet de einentwintjigste waek van de zjwangersjap es aan 'n aantal regels is vóldaon. Eine van die regels is 't feit det de oetveuring van de zjwangersjapsóngerbraekeing mót zeen veuraafgegange door 'ne bedinktied van e paar daag en det de zjwangersjapsóngerbraeking mót waere oetgeveurd door 'ne medicus.

In sómmige lenjer weurt abortus es e "veurbehoodsmiddel achteraaf" gebroek, wie de morningafterpil.

Zelfs in lenjer wo abortus wèttelik is toegesjtange vinje nag abortusse plaats ónger riskantje ómsjtenjigheje, wie mit zeip, breinäölj of vergif.
# Pampahaas

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Grazendje pampahaas.
'ne Pampahaas in zittendje standj.
De **pampahaas**, **Patagonischen haas** of de **mara** (Letien: *Dolichotis patagonum*) is e cavia-echtig knaagbieës.

't Bieës steit hoeag oppe puuet en haet groeate, rechstäöndje oearen en groeate ouge. De pampahaas haet 'n korte, broen vach mit 'n duuster, griesechtige rögkeprint. Oppe rómp wuuert de vach duusterder. Euvere rómp löp 'ne witte fraanjel; ouch is de boek wit. De pampahaas wuuert 50 toet 75 centimaeter lank mit e stertje van zoea 4,5 centimaeter lank en e liefsgewich van 8 a 9 kilo.

Pampahaze laeven in druueg, aope stroekweusdjes en graaslenjer, gelaengen in Centraal- en Zuud-Argentinië. De bieëster zeen euverdaag aktief wen ze kort vees graas, gekruje, blajer en tekskes van korte struuk zeuke veur te aete. De bieëster doon ouch väöl ligken inne zón. Snachs trèkke zie zich trögk in 'n haol waat zie zelf gegraven höbben of van 'ne vèscacha höbben euvergenómme. Pampahaze kónne good rennen en springen en zeen sjoew, wodoor zie flot vlöchte bie gevaor.

Pampahaze zeen monogaam bieëster. E paar haet meis e laefgebied van ómme 40 hektaar. Vruiwkes zeen meh veur e paar oer de jaor óntvenkelik. Nao 'nen draagtied van 90 daag kump 'n ès van ei toet drie jónge. Pampahaze waere toet 15 jaor aad.

## Taxonomie

* Riek: *Animalia* (dere)
	+ Stam: *Chordata* (chordabieëster)
		- Klas: *Mammalia* (zougdere)
			* Klaad: *Eutheria* (echte bieëster)
				+ Infraklas: *Placentalia* (moderkookbieëster)
					- Orde: *Rodentia* (knaagbieëster)
						* Femielje: *Caviidae* (cavia-echtige)
							+ Óngerfemielje: *Dolichotis* (pampahaze)
# Aapechtege

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Aapachtege** of **Primaote** (Latien *Primates*) zien 'n orde vaan zoogdiere boetouw de mins ouch huurt. Ze höbbe vief vingere aon alle veer pu. D'r Zouwe neet minder es 350 soorte zien. De liechaamsbouw is tamelek primitief: d'r höbbe gein specialisaties plaotsgevoonde. Bij de hoeger soorte is de start verdwene.

De taxonomie vaan de aapachtege is umstreje: de volgende indeiling is gebrukelek.

* **Strepsirrhini**
	+ *Maki-echtege* (Lemuriformes)
		- Dwergmaki's (Cheirogaleidae)
		- Echte maki's (Lemuridae)
		- Wezelmaki's (Megaladapidae)
		- Wolmaki's (Indridae)
	+ *Chiromyiformes*
		- Aye-ayes (Daubenroniidae)
	+ *Lori-echtege* (Loriformes)
		- Lori's (Loridae)
		- Galago's (Galagonidae)
* **Haplorrhini** (Ape en spookdierkes)
	+ *Spookdierechtege* (Tarsiiformes)
		- Spookdierkes (Tarsiidae)
	+ *Ape* (Simiiformes)
		- *Ape vaan de Nuie Wereld* (Platyrrhini)
			* Cebidae
			* Callitrichidae
			* Aotidae
			* Pitheciidae
			* Atelidae
		- *Ape vaan d'n Awwe Wereld* (Catarrhini)
			* Hoondape (Cercopithecidae)
			* Gibbons (Hylobatidae)
			* Minsape (Hominidae)
# Nui-Guinee

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Natuurkundege kaart vaan Nui-Guinea.
**Nui-Guinee** daan wel **Nui-Guinea** is e tropisch eiland tösse d'n Indischen en de Stèllen Oceaon, wat geologisch deil oetmaak vaan Australië. 't Eiland, mèt 785.753 km² 't twiede groetste op de wereld (nao Greunland), is staotkundeg verdeild tösse Indonesië (westelek deil) en de soevereine staot Papoea-Nui-Guinee (oostelek deil). De naom, 'n verwijzing nao de regio Guinea in Wes-Afrika is door 't Nederlands bewind bedach, roond 't begin vaan de Nederlandse kolonisatie; daoveur stoont 't bekind es *Schouten-eylandt*. In de regio gebruuk me de naom *Papoea*, wat iers en veural de naom vaan de inwoeners is (Maleis *papua* = 'kroeshaor'). In amtelek Indonesisch weurt vaan *Irian* gesproke.

Nui-Guinee is vaan 't vasteland gesjeie door e continentaol plat, wat in iestije druugvèlt. Mèt d'n Indonesischen arsjipel is 't noets verboonde gewees. Dit maak tot de natuur vaan 't eiland väöl gemein heet mèt die vaan Australië. Me vint hei beveurbeeld väöl buildiere. Zoeget 60.000 jaor geleie - arsjeologe zien 't hei neet gans euver ins - kaome de ierste minse nao Nui-Guinee. Later kaome aander volker nao 't eiland; vrij recint nog de Austronesiërs, die veural de wes- en noordkös bezatte. In de prekoloniaolen tied meujde voorste vaan d'n Indonesischen arsjipel ziech noe en daan mèt 't eiland. De lui in 't binneland zouwe nog laank mèt rös weure gelaote, ouch later nog.

Koloniaol claims begóste in de vreug negentiende iew. Al in 1828 lagte de Hollenders formeel beslaag op 't westelek deil, meh dit woort neet doorgezat. In 1884 woort 't noordoostelek deil Duits gebeed; de Britte pakde dao-op, vaanoet hun kelonie Queensland, 't zuidooste. Dit deil woort in 1906 aon Australië euvergedoon. Bij 't Verdraag vaan Versailles in 1919 kraoge de Australiërs gans 't ooste in han. Kolonisatie góng mer bitteke bij bitteke, en zelfs tegen 't begin vaan d'n Twiede Wereldoorlog waor 't binneland gooddeils oongemeujd, oonbekind zelfs bij de Europeaone. 't Westelek deil hoort tot 1949 bij Nederlands-Indië en zouw tenao nog tot 1962 (es Nederlands-Nui-Guinee) oonder Nederland blieve, ietot 't (nao e jaor VN-bestuur) toch aon Indonesië woort euvergedrage. Sindsdeen heet e groet deil vaan de bevolking ziech hel tegen 't Indonesisch bewind verzat. 't Oostelek deil bleef tot 1975 Australisch; daonao góng 't apaart.

Nui-Guinee steit oonder ecologe bekind es e gebeed mèt 'n oetzunderlek groete biodiversiteit. Ouch cultureel is 't eiland extreem divers. De väöl Papoeavolker höbbe dèks gans versjèllende culture en spreke mie es doezend taole die dèks niks mètein te make höbbe. Door sjaolvergroeting geit de lèste jaore väöl vaan die diversiteit verlore. Groete taole veur de communicatie oonderein zien Maleis (Indonesisch) in 't weste, zoewie Tok Pisin en Hiri Motu in 't ooste.
# Toendra

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Arktischen toendra in Siberië; good te zeen zint de palsapuèl.
Antarktischen toendra op de Kerguele.
Alpientoendra in Colorado.
De term **toendra** verwies nao e bestump klimaatgebied. 't Geit hiebie euver e gebied zónger hoage plantjegreuj, det zich meistes grens aan e poalgebied. 't Guèf drie versjillige vörm aan toendra's: arktisch, antarktisch en alpien. Veurbiljer van arktischen toendra zeen 't gebied in 't naordeliker Siberië en Canada, en ouch Ieslandj; antarktischen toendra kump veur oppe versjillige eilenj in de Zudelike Iesziè, wie de Kerguele; dewiel alpientoendra's veurkómme in berggebiede wo 't klimaat en de gróndjsaort de greuj van hoager buim neet toeluèt.

't Toendraklimaat is hieël óngónstig veur hoagere plantjegreuj; de baom is mèndestes zès maondj bevraore of bedèk door sniè. Zelje geit de temperatuur euver de 10 °C, inkel kan in de zómmer de bäóvelste laog zich doaje; dao-ónger bevindj zich de permafros. De baom in d'n toendra is tróds de minne naerslaag döks zómpig van aerd, ómdet 't water neet eweg kan zinke in de bevraore óngerlaog en ouch min zich verdamp.

Door klimaatopwerming doajtj väól toendra wodoor breujkasgaze wie methaan en kaolstofdioxied vriekómme. Door dees doajing daaltj de baomhuègdje en óntstaont palsa's en pingo's, groate, rónj puèl aan water.

'n Anger risico is 't feit det 't veen woroet 't grótste deil van d'n toendra besteit door de klimaatopwerming druèger wuèrtj en döks vlam vatj. Ouch 't verbranje van dit veen en anger plantjmatterjaal druèg bie aan de klimaatopwerming. Wo vreuger d'n toendra zörgdje veur opslaag van breujkasgaze, vörmp d'n toendra allewiel juus 'n biedraag aan 't opwerme van de aerd.

Bezuje van de toendra's in 't arktisch gebied bevindj zich d'n taiga, e gebied wo mit naam naoljbus veurkómme. 't Euvergangsbied tösse d'n toendra en d'n taiga hètj de bóstoendra.

## Kaart

Toendraklimaat op de werreld.
# Cavia's

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Cavia's** (*Cavia*) (vreuger ouch wel **Guinees verke** genump) is 'n geslach vaan klein Zuid-Amerikaanse knaagdiere oet de femilie Caviidae. 't Zien gein verkes en ze kaome neet oet Guinea. Ze weure in bepaolde Zuid-Amerikaanse len es voedselbies gefok. In de mieste aander len zien 't tamelijk populaire, gemekelek te hawwe hoesdiere.

Zie valle, juus wie de pampahaas, óngere *Caviidae* (de cavia-echtige).

## Soorte cavia's

De bekindste soort is de hoescavia (*C. porcellus*), dee woersjijnelek zoe'n 3000 jaar geleie door de Inca's is gedomesticeerd. Woersjienelek zien *C. aperea*, *C. fulgida* en *C. tschudii* 't mies verwant aon de hoescavia. Sommege oonderzeukers vinde de versjèlle evels zoe klein dat ze ze oonder ein soort veuge. Het gezaghöbbende Smithsonian Institution in Washington nump op zijn officiele lies vaan zoogdiere daan ouch mer vief soorte oonder 't geslach *Cavia*.

't Geslach *Cavia* umvat zes soorte:

* *Cavia aperea* (Braziliaanse cavia)
* *Cavia fulgida* (Amazonecavia)
* *Cavia intermedia*
* *Cavia magna*
* *Cavia porcellus* (Hoescavia)
* *Cavia tschudii* (Tschudicavia)
# Stekelzwiender

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **stekelzwiender** (*Hystricidae*) vörmen 'n femielje van groeate gróndjbewoeanendje knaagdere. De kop en 't lief zeen bedèk mit lang, sjerpe stekele. Ze kómme veur in e groeat deil van Afrika en zujelik Azië. Ein saort laef in Zuud-Europa. 't Guuef èllef saorten in drie geslachte. d'n Eechel huuertj neet toet dees femielje.

Stekelzwiender höbben e staevig lief en kórte puuet. Ze versjillen in gruuedje vanne kwasstertstekelzwiender, die 37 toet 47 cm lang en 1,5 toet 3,5 kg zwaor waere, toete echte stekelzwiender, die 60 toet 83 cm lang en 13 toet 27 kg zwaor waere. De geslachte zeen geliek.

Ze höbben 'n dónker vach wovan de rögk en sómtieds ouch de stert bedèk zeen mit lang zwart-witte stekele, dewiel de res vanne vach besteitj oet dónker bustelhaor. Dees stekele dene t'r verdeidiging en hae hèltj hiemit zelfs groeate roufdere wie lieëven op 'nen aafstandj es dees neet in al te groeate gruup zeen, went den kan ummer 'ne lieëf de rilletief óngevieërlike kop bereike. Bie gevaor verzeuk e stekelzwien alderieës nao zie hol inne buurt te rènne. Wen det neet dao is maak t'r e knorrendj geluid, stamp t'r mitte achterpuuet en rateltj t'r mitte holle stekelen inne stert. Es det de vieëndj neet aafsjrik rich t'r de stekelen oppen aanvaller en rèntj t'r ziewers nao 't bieës haer. Es de stekele den inne hoed zitte zeen ze lestig eweg te haolen ómdet dao waerhäökskes aanzitte. De zoea veroearzaakdje wunj kónne doeajelik zeen. Es de stekele toch eweg te haole zeen kónne ze nag 'n flinke óntstaeking veroearzake, ómdet 't stekelzwien door zien eige óntlastig haer roltj. Zelfs e doead stekelzwien is gevieërlik, daoróm mót e roufdeer uters veurzichtig te wirk gaon wen d'r e stekelzwien haet gedoeadj. Bieje paring sprèdj 't vruike de stekelen en höf 't de stert op, zoeadet 't menke zich gei pien duitj.

De stekelzwiender laeven in bao gans continentaal Afrika, in Azië van India toet Zuud-Sjina, de Soenda-eilenj enne Filipienen en in Europa in Italië enne Balkan. Meugelik zeen de Europese populaties ingeveurdj. Stekelzwiender laeven in 'n groeate versjeienheid aan habitats, van raengewaad toet halfweusdje. Ze laeve veurnamelik van plantjaerdig voor wie knolle, reut en vröchte. Sómtieds knage ze ouch aan knäök.

Stekelzwiender kriege klein wurp. Jónge waere gans behaordj en mit aope ouge gebaore. Ze höbbe den zaachte, soepel stekele die nao 'n oer hel zeen.

Stekelzwiender mót me neet verwarre mitte femielje *Erethizontidae*.
# Klaad

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Klaad** of **clade** is 'n sjièmatische waergaaf van 'n groep organisme die allemaol aafstamme van 'ne bestumdje gemeinsjappelike evolutionaire veureljer, inclusief dae veureljer zelf.

Klaad is 'n term oet de kladistiek, e weitesjappelik systeem veur biologische organisme in te deile; 't is aafgelèdj van 't Grieks waord *klados* "jóngen tak van 'ne boum of 'n plantj". 'n Anger beneuming is **monofyletische groep**.

Klade kónne op versjillige menere waere gediffenieerdj, aafhenkelik van de wies worop de veureljersaort wuèrtj aangeweze. Strik-genómme guèf 't 'n óngersjied tösse 'n monofyletische groep en 'n holofyletische groep, mer inne praktiek is dit óngersjied vervaag.
# Convergente evolutie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Convergente evolutie** is 'n vorm van evolutie wobie dere of plantje oet versjillige taxonomische gruup hièl sterke euvereinkómste kinne vertuène. Dit kump doordet ze zich allemaol aan dezelfdje ómgaeving of klimatologische factore höbbe aangepas, wodoor zich einzelfdje saort van aanpassinge haet óntwikkeldj.

E bekèndj veurbild van convergente evolutie is det vergeliekbaar liefsvörm waere aangetróffe bie hejje, dolfiene en ichthyosaurusse. Dit kump doordet mit dees vorm 'n optimaal stroumlien wuèrtj verkrege.

'n Anger veurbild is det van de tenreks die döks sterk lieke op otters en sjaermuus of de góldmöl die de echte möl sterk gelieke.
# Monofylie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Monofylie** of **holofylie** is in de biologie en de taxonomie 'n groep organisme (e taxon), wovan kan waere aangenómme det ze allemaol dezelfdje gemeinsjappelike veureljer höbbe, dae zelf ouch tót det taxon wuèrtj geraekendj en wovan al de aafstammelinge ouch in die groep zint geplaats.

E taxon det neet de gemeinsjappelike veureljer zelf bevatj, meh waal mièrder gruup die van daen veureljer aafstamme, neump me *polyfyletisch*; e taxon det waal de litste gemeinsjappelike veureljer, meh neet al de aafstammelinge bevatj, hètj *parafyletisch*.

E monofyletisch taxon neump me ouch waal 'n *klaad*.

## Zuuch ouch

* Klaad
# Midwayeilenj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n Kaart van de Midwayeilenj.
De **Midwayeilenj**, of kórtewaeg **Midway**, vörme 'n atol in de naordelike Groten Oceaan, op óngeveer e derde van d'n aafsjtandj tösse Hawaï en Tokio. 't Dank ziene naam aan de centraal ligking. Veur dees raeje waerde 't Midway ("halfwaeg") geneump. Deze bienaam is later gekaoze es de officiële naam. 't Atol ómvat 'n aantal eilenj. Zón 40% van dees eilenj zeen 'n netuurrizzervaat det tót 2001 vrie toegenkelik waas. Midway beheurt tót de klein aafgelaenge eilenj van de Vereinigde Sjtate en is 'n óngerdeil van 't Papahānaumokuākea Marine National Monument.

De Midwayeilenj höbbe 'n oppervlakde van 6,2 km² en óngeveer 40 inweuners.

| Vereinigde Staote van Amerika |
| --- |
| Alabama | Alaska | Arizona | Arkansas | Californië | Colorado | Connecticut | Delaware | Florida | Georgia | Hawaï | Idaho | Illinois | Indiana | Iowa | Kansas | Kentucky | Louisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Michigan | Minnesota | Mississippi | Missouri | Montana | Nebraska | Nevada | New Hampshire | New Jersey | New Mexico | New York | North Carolina | North Dakota | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pennsylvania | Rhode Island | South Carolina | South Dakota | Tennessee | Texas | Utah | Vermont | Washington | West Virginia | Wisconsin | Wyoming |
| **Aafhenkelike gebejer:** Amerikaans Samoa | Amerikaanse Maageilenj | Baker Island | Goeam | Howland Island | Jarvis Island | Johnston-atol | Kingmanrif | Midwayeilenj | Naordelike Mariane | Navassa | Palmyra-atol | Puerto Rico | Wake |

| Aafhenkelike gebejer in Oceanië |
| --- |
| Amerikaans Samoa · Baker Island · Cookeilenj · Frans Polynesië · Guam · Hawaï · Howland Island · Jarvis Island · Johnston-atol · Kingmanrif · Midwayeilenj · Naordelike Mariane · Niue · Norfolkeilandj · Nuuj-Caledonië · Palmyra-atol · Paosjeilandj · Pitcairn · Tokelau · Wake · Wallis en Futuna |
| Zuug ouch: Len in Oceanië |
# Navajo (volk)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Navajo dansers.
De **Navajo** (Navajo: *Diné* of *Naabeehó*) is 'n inheims, Indiaans volk det taengeweurdig laef in de Amerikaanse sjtaote Arizona, Colorado, Nuuj-Mexico en Utah. Op de Cherokee nao vörme zie de grótste groep Indiane van Naord-Amerika.

Zoget de helf van de Navajo's verblief in e groot rizzervaat (natie) det zich oetsjtrèk euver de hiebaove geneumde sjtaote. Zowaal kwa oppervlakde es kwa inweunersaantal is dit 't grótste indianerizzervaat van de Vereinigde Sjtaote. Ónger de natie vilt ouch de bekinde Four Corners, 't puntj wo de veer geneumde sjtaote allemaol aanein grenze.

De Navajo's kalle nag 't Navajo es modertaal. Same mit 't Tlingit en e deil anger klein tale valle dees ónger de Na-Denétale, ein van de primair taalfemilies van de waereld. Naeve 't Navajo kalle de meiste Navajo-indiane ouch 't Ingels.

De sjtaote mit 't grótste aantal Navajo zeen Arizona (140.000) en Nuuj-Mexico (110.000).