Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pseudohydromys

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Pseudohydromys is 'n geslach van knaagdiere oet de muusn en ratte van de Aaj Waereld det veurkömp in de berg van Nuuj-Guinea. Dit geslach is waorsjienlik 't nèjs verwantj mit *Leptomys* en de ónechte waterrat (*Xeromys*), wo mit 't de *Xeromys*-divisie vörmp.

Hoewaal de vief saorte van 't geslach toet 2005 in versjèllendje geslachte waerde geplaats, lieke ze toch zeer sterk op elkaar. 't Zeen allemaol kleine, spitsmoesechtige, insecte aetende muus mit 'ne dichte, fluweelechtige vach die in bergraengewoude laeve. Häör sjedele zeen zeer geliekendj. Ze höbbe allemaol de dèrde kies verlaore. Immunologisch zeen ze veur zover bekindj identiek. De kop-romplèngdje bedreug 70 toet 104 mm, de stertlèngdje 78 toet 107 mm, de achtervootlèngdje 17,9 toet 22,7 mm, de oearlèngdje 9,0 toet 12,7 mm en 't gewich 13 toet 29,5 gram.

d'r Zeen vief saorte:

* *Pseudohydromys ellermani* (vreuger in *Mayermys*)
* *Pseudohydromys fuscus* (vreuger in *Neohydromys*)
* *Pseudohydromys germani* (vreuger in *Mayermys*)
* *Pseudohydromys murinus* (vreuger ouch al in *Pseudohydromys*)
* *Pseudohydromys occidentalis* (vreuger ouch al in *Pseudohydromys*)
# Fossiel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n Fossiel is 'n uvverbliefsel va prehistorische plaante, dere of luuj, die in versjtèngde vurm of es aafdruk op gesjtèngdes voonde werre.

Van sómmige fossiele is 't lestig te zègke wat 't precies mót veursjtèlle, e vuurbild hieva is *Dickinsonia*.

## Fossiele in ozze sjtrieëk

Donderpele
* Donderpele of belemniete: vuursjtènge of mergele aafdrukke van d'r binnekaant van 'ne eenkvisjsjtoets dae 70 miljoeën jaor gelaeje in de sub-tropische Krietzieë laefde, die zich doe hie bevong. Donderpele werre hie uvveraal voonde oeë 't kriet an de oppervlakte keumt mae vöral in de mergelskoele of oeë mergel in miene gedolve waoërd en wert.

* Dondersjtèng of zieë-iegele: kaome oet d'r èègeste tied es de donderpele en zeunt vuursjtènge of mergele aafdrukke van d'r binnekaant van 't hael gedeelte van 'ne zieë-iegel.
* Mosasaurus: Ooch d'r Mosasaurus laefde in de Krietzieë. 'n Replica is te zieë in 't Natuurhistorisch Museum in Mestreech. 't Origineel haat Napoleon in d'r Fraanse Tied nao Paries laote uvverbrènge, oeë 't noe nog is. In maart 2009 is dis origineel vóndst ènige tied in 't Natuurhistorisch Museum va Mestreech te bekieke.

* Bèr: 'n deel van d'r kop van 'ne Mosasaurus, ooch te zieë in 't Natuurhistorisch Museum in Mestreech.

* Versjtèngd hoot: voonde in d'r Aokense Zaand, 'n laog oonder d'r Vaolzer Greunzaand, oet d'r tied dat zich hie 't sjtraand van de Krietzieë bevong.

* Aafdrukke va plaante en dere op kaol: voonde in de miene oeë me kaol won. De plaante en dere laefde in 't Carboon, 'ne tied dat v'r hie 'n tropisch klimaat howwe.

* Reste van d'r Homo erectus, voonde op Java dör Eugène Dubois.

* Reste van d'r Homo neanderthalensis (of *Homo sapiens neanderthalensis*) voonde in 't Neandertal, bie Düsseldorf en in 't Welzje Spy dör Marcel De Puydt.

## Aander betekenisse van fossiel

Aafdruk va blaar van d'r Ginkgo biloba
* Fossiel braandsjtoffe besjteunt oet gefossilleerde organismen, zoewie kaol, gaas en aoëlie.
* Laevend fossiel
* Fossiele va mörge: dere en plaante die mèt oetsjterve bedreigd zeunt.
* Fossiel soorte: plaante- en deresoorte die oetgesjtorve zeunt.
* 'n Miensj of 'n traditie mèt hieël owwerwètse opvattinge neumt me schertsend 'ne fossiel.
* Gefossilleerd taalgebroek: taalgebroek va klèng groepe gebroekers van 'n taal, in 'n aandersjtalige umgaeving, behilt väöl ow vorme dördat die taal zich neet mie geleidelek aa mit d'r tied mit oontwikkelt. De gebroekers oontwikkele zich dan in de hun umringende taal. Ooch taal in ow gesjrifter wert e-zoe geneumd.

## Zuuch ouch

* Gidsfossiel
# Tieger

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Keuningstieger
Sumatraansen tieger
Tieger
D'n **tieger** (*Panthera tigris*) is e lid vaan 't genus Panthera. 't Zien solitair levende forse roufbieste oet de orde Carnivore. De mennekes weure naoventrint drei meter, de vruiwkes oonderhave. De bieste zien uterlek good te oondersjeie door hun striepe, die ze helpe camouflere in 't graas. Gemeinelek zien ze goudgeel; es recessieve variant koume witte en zwarte tiegers veur. De tieger weurt serieus bedreig door de jach, die veural ten veurdeile vaan de traditioneel Chinese geneeskuns kump.

## Ondersoorte

Hoonderd jaor geleie gaof 't nog ach oondersoorte, boevaan intösse drei door minseleke jach zien oetgeroejd.

* De **Keuningstieger** (*Panthera tigris tigris*), 't nationaol bies vaan India en Bangladesh. Heer kump veur in de oerwoude vaan Noord-India en aon de voot vaan de Himalaya. Sjattinge vaan 't aontal exemplaore loupe oeterein vaan 3.000 tot 4.600 stök. Daomèt is 't de insegste tiegersoort die neet acuut bedreig weurt.
* De **Maleisen tieger** (*Panthera tigris corbetti*) leef in Zuidoos-Azië, inclusief 't uterste zuie vaan China. Nao sjatting zien nog zoe'n daartienhoonderd exemplaore euver.
* De **Sumatraansen tieger** (*Panthera tigris sumatrae*) leef allein op 't eiland Sumatra en heet nog zoe'n 450 exemplaore. Zien gene höbbe 'n unieke samestèlling; biologe meine tot heer, es 'r neet oetstörf, in 'n apaarte soort kin evoluere.
* De **Javaonsen tieger** (*Panthera tigris sondaica*) is tösse 1980 en 1990 oetgeroejd. 't Waor 'n opvallend slaank bies. De ummer kleinder bosse op 't euverbevolk Java booje häöm in de twintegste iew gein plaots mie.
* De **Balinesen tieger** (*Panthera tigris balica*) is al roond 1950 vaan d'n eerdboojem verdwene.
* De **Zuidchinesen tieger** (*Panthera tigris amoyensis*) woort oonder Mao Zedong in opdrach vaan de regering systematisch aofgeslach en is allewijl beperk tot 200 stök. Sinds 1977 weurt heer zjus door de regering besjermp.
* De **Siberischen tieger** (*Panthera tigris altaica*) leef veural in 'n oetgestrèk gebeed in Oos-Rösland; allewijl gief 't 'rs nog zoeget 400. Me maak ziech serieus zörg euver zie veurtbestoon, ouch al umtot de populaties väöl inteelt kinne. Evels besteit 'n oetgebreid fokprogram. Sommeg populaties leve in gebeder die de hèlf vaan 't jaor oondergesnied zien; dao zien de witte tiegers door hun kleur in 't veurdeil.
* De **Kaspischen tieger** (*Panthera tigris virgata*), is roond 1970 oetgestorve en leefde ten weste en zuie vaan de Kaspische Zie.
# Eikets

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Eikets.
d'n **Eikets**, **roeajen eikets** of **gewuuenen eikets** (*Sciurus vulgaris*) is de in Europa meis-veurkómmendjen eikets.

d'n Eikets is 18 toet 24 centimaeter lang en 250 toet 350 gram zwaor. De bustelige ploemstert is van 14 toet 20 centimaeter lang. 't Is 'nen omnivoor, dae toete knaagdere behuuertj.

d'n Eikets voortj zich mit naam mit plantjaerdig matterjaal, wie nuuet en zäöj van sparren- en dennebuim. Wiejer vraete ze knuup, paddesteul, stökker boumsjors en sómtieds deerlik matterjaal, wie insekte, eier en zelfs jóng veugel. Ouch vraete ze aerd veur minerale binne te kriege. d'n Eikets vrètj daacheliks vief percent van zie liefgewich aan voor. Juus wie väöl anger knaagdere lègke eiketse wintjerveurräöj aan.

Anges es de naam duitj vermeuje kan de kluuer variëre van zwart toet gelvig, mit alderlei kluuere roead en broen daotösse. Melanisme kump veur, meh de maot worin individue melanistisch zeen versjiltj zich per regio. Normaal gespraoke zeen de dere roeadbroen mit 'ne witte boek; 's wintjers zeen ze grieziger dónkerbroen. De kluuer wuuertj ouch griesechtiger naomaot d'n eikets ajer wuuertj. d'n Oearploeme valle veural inne wintjer op. 'nen Eikets kan de haor oppe ploemstert opzètte.
# Zjerboa's

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Zjerboa: *Jaculus orientalis*.
'ne **Zjerboa** (dipodidae) is 'n sjpringmoes die op vriewel alle continaente vörkeumpt. Dis moes sjpringt wie 'ne kangeroe en haat enorm lang puuj. In december 2007 haat me in de Gobi-woestijn 'ne zjerboa oontdèkt dae ooch enorm groeëte oeëre haat. 't Is 'n nachdeer dat bedreigd is en laeft va insecte.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Ultraviolet

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Ultraviolet** (aafgekórt es **uv**, ouch waal **ultraviolette straoling**, **black light** of **uv-leech** geneump) is elektromagnetische straoling juus boeten 't deil van 't spectrum det mit 't mienselik ouch waor te nummen is (leech). De golflingdje van ultravioletstraoling ligk tösse de 10 en 400 nanomaeter, dus "veurbie 't violet", det ouch de litterlike beteikenis is van "ultraviolet". Doordet ultraviolet leech 'n kórter golflingdje haet es zichbaar leech is 't innerzjierieker; 't kan zelfs 't ionisatiepotentiaal van organische molecule bereiken en daomit sjemische reacties in geng zètte. Det is ouch de raeje det 'n euvermaot aan uv-straoling sjajelik is veur väöl organisme (ouch de miens).

In verbandj mitte effèkte van ultraviolet leech oppe miens en 't miljeu wuuertj óngersjeid gemaak tösse uv A, uv B en uv C. *Uv A* is ultravioletstraoling mit 'n golflingdje tösse zoeaget 315 en 400 nm (lang golve). *Uv B* haet 'n golflingdje tösse 280 en 315 nm. *Uv C* haet 'n golflingdje tösse 100 en 280 nm (kortgolvige straoling). Straoling mit 'n golflingdje tösse zoeaget 10 en 100 nm neump me extreem ultraviolet (EUV of XUV). Dees straoling dringk neet wied door innen atmosfeer.

Ultravioletstraoling is in 1801 óntdèk gewaore door Johann Wilhelm Ritter doe d'r mit zilverchloried wirkdje. Ultravioletstraoling luuet zilverchloried snel van kluuer verangere.

## Zuuch ouch

* Infraroead
# Snorhaor

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Snorhaor bie 'n kat.
**Snorhaor**, **tashaor** of **vibrissae** zint haor bie zougdere die waere gebroek veur mit te veule. Ze kómme veur bie bièster die neet good kinne zeen of veural nechtelik aktief zint. Snorhaor zint diekker en stiever es gewuèn haor. Juus wie normaal haor löp gein zaen d'rdoor en zint ze laeveloas. Bie snorhaor geit 't veule doordet in 't haorzekskes 'ne kaoker mit blood zitj. Wen 't haor wuèrtj aangeraak, buug 't en wuuertj 't blood bewaoge; de zaene rónjelóm vange dit den op. Bie sómmige bièster ligk hie ónnag 'n spier, womit ze 't haor kinne bewaege.

Snorhaor kómme neet allein ónger de naas veur, wie de naam suggereertj. Ze kinnen ouch veurkómme op anger deiler op de kop, wie baove de ouge.
# Blinjenderm

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't Maag-dermstèlsel bieje miens.
1. sjloekderm; 2. maag; 3. dunnen derm; 4. wormvörmig aanhengsel; 5. blinjen derm; 6. kartelderm; 7. endelderm; 8. anus.
De **blinjenderm** of **(intestinum) caecum** is 'ne blindj-ènjigendje zak vannen diekken derm dae zich bieje miens rechsónger inne boek bevindj. 't Litste deil vannen dunnen derm ('t ileum) ènjig namelik neet inne begin vannen diekken derm, meh mundj ziejelings oet in 't caecum, 'ne centimaeter of 10 van 't oetènj. Dit blindj distaal oetènj is de blinjenderm.

De primair fónksje vannen diekken derm is 't opnumme van water en zaltje oet 't vertaerdje aetes. De spiere inne wandj vannen diekken derm kónne d'n inhaad kneie veure vochopnaam te baetere.

De blinjenderm woreuver me 't inne vouksmóndj waal haet is aevel 'n anger orgaan, namelik 't wormvörmig aanhingsel (de appendix vermiformis).

Bie väöl dere, mit naam plantjenaeters, is de blinjenderm väöl sterker óntwikkeldj es bie luuj.