Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Echte haoze

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **echte haoze** zien de vertegewoordegers vaan 't geslach **Lepus** oet de familie Knienechtege (Leporidae). Ze umvat zoe daarteg soorte, boevaan 'rs vijf in Europa endemisch zien. De bieste zien wijer ouch inheims in Azië, Noord-Amerika en Afrika, en in de rest vaan de bewoende wereld zien ze geïmporteerd. Alle soorte weure door de mins bejaog, woedoor sommege bedreig zien.

## Besjrieving

De echte haoze oondersjeie ziech door hun lenege, lang achterpu en lang oere. Väöl soorte höbbe e zomer- en winterkleid.

De lengde vaan hun pu is nudeg veur tot hoeg snelheid te kómme, oongeveer zeveteg kilometer per oor, woe de knien mer 40 kilometer haolt. Dit hèlt verband mèt hun leefwijs: ze bewoene gei hol meh e *leger*, 'ne kojl in de groond, en kinne daodoor neet ewegkroepe veur hun natuurleke vijande. Haoze ete veurnaomelek graas en kruier, soms ouch tekskes en boumbleedsjes.

## Soorte

Endemisch in Europa
* Gewoenen haos (*Lepus europaeus*)
* Sniehaos (*L. timidus*)
* Corsicaansen haos (*L. corsicanus*)
* Iberischen haos (*Lepus granatensis*)
* *Lepus castroviejoi*

Endemisch in Azië
* Tolaihaos (*L. tolai*)
* Birmahaos (*L. peguensis*)
* Hainanhaos (*L. hainanus*)
* Zwartnekhaos (*L. nigricollis*)
* Tibetaanse wolhaos (*L. oiostolus*)
* Yunnanhaos (*L. comus*)
* Chinesen haos (*L. sinensis*)
* Yarkandhaos (*L. yarkandensis*)
* Koreaansen haos (*L. coreanus*)
* Mandsjoerijsen haos (*L. mandshuricus*)
* Japansen haos (*L. brachyurus*)

Endemisch in Afrika
* Kaapsen haos (*L. capensis*)
* Savannehaos (*L. victoriae*)
* Bushhaos (*L. saxatilis*)
* Ethiopische lieglandhaos (*L. facanis*)
* Ethiopischen hoeglandhaos (*L. starcki*)

Endemisch in Noord-Amerika
* Alaskahaos (*L. othus*)
* Poolhaos (*L. arcticus*)
* Sniesjoonhaos (*L. americanus*)
* Prairiehaos (*L. townsendii*)
* Ezelhaos (*L. californicus*)
* Antilopehaos (*L. alleni*)
* Espiritu-Santohaos (*L. insularis*)
* Witflankhaos (*L. callotis*)
* Tehuantepec-haos (*L. flavigularis*)

## Trivia

* De inwoeners vaan Venroj heite in vastelaovendstied *haoze* en *haozinne*.
# Zuud-Amerika

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Liegking van Zuud-Amerika

**Zuud-Amerika** ies e continent dat ten zuje van Noord-Amerika liegk. 't Weurt van Noord-Amerika gesjeije door 't Panamakanaal en liegk tösje de Groate en de Atlantische Oceaan.

In Zuud-Amerika liegke de volgende leng:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Argentinië
* Bolivia
* Brazilië
* Chili
* Colombia
 | * Ecuador
* Frans Guyana
* Guyana
* Paraguay
 | * Peru
* Suriname
* Uruguay
* Venezuela
 |  |

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Hoesdeer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Katten en hónj behuuere toete gebroekelikste hoesdere.
'n **Hoesdeer** of **heimdeer** is e gedomesticeerdj deer det in of róndj 't hoes wóntj en laef, det dore miens wuuertj gevoordj en verzörg.

Me kan sumpelewaeg twieë versjillige gruup aan hoesderen óngersjeie:

* Landjboewhoesdere, die gedomesticeerdj woorte veur häör nut enne productie van geujer en deenste. Hie-ónger valle bieëster wie kuuj, sjäöp, geite, kuusj, aenj, hinne, gaozen en eventueel taam paerd.
* Gezelsjapsdere, wie hónj, hoeskatte, doeve, sierhinne, knien en hoescavia's. Oearsprunkelik woorte hoesdere veurnamelik gehaje veur 't nut, wie 'ne waakhóndj of 'n kat veur taenge de muus. Allewiel waere bieëster döks oetsloetendj es gezelsjapsdeer gehajen of veur wedstriedsport mit te bedrieve. 't Ieëste deer det dore miens gedomesticeerdj woort waas d'n hóndj. De kat is al saer 't Aad Egypte bekèndj es hoesdeer.

In Nederlandj woorten in 2009 róndje 2,1 miljoen hónj en 3,6 miljoen katte gehaje. In 't Belsj haw in 2006 48% vanne gezinnen 'n hoesdeer. In Wallonië höbbe gemiddeldj gezeen mieë gezinnen 'n hoesdeer es in Brössel en in Vlaondere.

De gebroekelikste hoesdere zeen: d'n hóndj, de kat, 't knien enne góldvis, mer ouch hamstere, muus, taam ratte, cavia's, frette, parkiete, knaries en väöl anger bieëster kónnen es hoesdeer waere gehaje. Saer oktoeaber 2009 is veur 't Belsj 'n *positieflies* worop alle zougdere staon die in det landj gehaje moge waeren es 'n hoesdeer.
# Afrika

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Ligking van Afrika
**Afrika** is 't continent ten zuude van Europa, tusje de Atlantische en de Indische Oceaan. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit.
Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In 2000 tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de Nijl, de langste reveer oppe waereld.

Vaak bedoelt men mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de Sahara mit oetzondering van Zuud-Afrika. Alle leng in Traupisj Afrika zunt ontwikkelingsleng.

't Groets gedeilte van Afrika is subjek gewès aan geweldajig Europees Kolonialisme, wat in 't geval van 't deil te zuude van de Sahara bekans altied hand in hand ging mit sjlavernie - get wat pas in de ièrsjte helf van de 19e ièw woort aafgesjaf. Frankriek en 't Vereineg Keuninkriek waore oppermechteg - mer ouch anger Europese leng, wie Duutsjlandj (in Namibië) en Belsj (in Kongo en Rwanda), waore actief. Anger leng, wie Nederlandj, waore ouch koloniale sjlavehandeleers van Afrikaanse sjlave, mer hawwe hun eige sjlavekolonië boete Afrika - in onger angere Suriname en Curaçao. De sjlavernie woort miestal gelegitimeerd door racisme, aangezeen de sub-Sahara-Afrikane väölal 'ne duustere huudskleur höbbe, en Europeane väölal 'ne bleikere. Allewel de meiste Afrikaanse leng in de twiède helf vaan de 20e ièw onaafhenkelek woorte, is de economische impek nog altied veulbaar.

De meiste Afrikaanse leng zitte huuj in de Afrikaanse Unie - 'n internationaal gemeinsjap die in väöl aspecte liek op de Europese Unie.

## Lèng in Afrika

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Algerieë
* Angola
* Benin
* Boeroendi
* Botswana
* Burkina Faso
* Centraal Afrika
* De Comore
* Djiboeti
* Egypte
* Equatoriaal Guinee
* Eritrea
* Ethiopië
* Gabon
* Gambia
* Gana
* Guinee
* Guinee-Bissau
* De Ivoorkös
 | * Kaapverdië
* Kameroen
* Kenia
* Kongo (Brazzaville)
* Kongo (Kinshasa)
* Lesotho
* Liberia
* Libië
* Madagaskar
* Malawi
* Mali
* Marokko
* Mauritanië
* Mauritius
* Mozambique
* Namibië
* Niger
* Nigeria
 | * Oeganda
* Roeanda
* São Tomé en Príncipe
* De Seychelle
* Senegal
* Sierra Leone
* Soedan
* Somalië
* Swaziland
* Tanzania
* Togo
* Tsjaad
* Tunesië
* Westelike Sahara
* Zambia
* Zimbabwe
* Zuud-Afrika
* Zuud-Soedan
 |  |
# Sjeiel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Sjeiel 3D
't **Sjeiel** of de **sjedel** is e gehieël van versjillige beinderstructure die samen 't deil van 't skelèt vörme det vorm guuef ane kop van 'ne miens of e deer. 't Sjeiel besteitj oet twieë deil: de mandibula (óngerkaak) en 't cranium. De veurnaamste functie van 't sjeiel is besjurming bi-jjen aan 't herre.

## Miensjelik sjeiel

't Miensjelik sjeiel besteitj oet twieë-en-twintjig beinder en is 't oetgebrèdjste deil van 't skelèt.

* Sjeiel frontaal zich, Gray's Anatomy
* Sjeiel lateraal zich, Gray's Anatomy
* Sjeiel frontaal zich
* Sjeiel lateraal zich
* Lateraal

| Ach beinder in 't herresjeiel | Veertieën beinder in 't aangezichssjeiel |
| --- | --- |
| veurkopsbein | bakkeknaok (2) |
| wandjbein (2) | baovekaakbein (2) |
| slaopbein (2) | naasbein (2) |
| achterkopsbein | óngerkaak |
| wigkebein | verhieëmeldjebein (2) |
| zifbein | traonbein (2) |
|  | ploogsjieërbein |
|  | ungelste naassjelp (2) |

Naeve dees twieë-en-twintjig beinder bevinje zich inne haws 't tóngbein, en in bei oeare de drie gehuuerbeinder: hamer, aanbild en stiegbeugel.

Sómtieds waere langs de sjeielnäöj extra beinderstructure gevónje: naodbeinder (Wormiaanse beinderstructuren).

## Inkel deerlike sjeiele

* Haas
* Nielpaerd
* Hóndj
* Kat
* Paerd