Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mega-annum

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Heëlesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Mega-annum** (litterlig oet 't Latien: *miljoen joare*) of aafgekót *Ma*, weëd i de geologie en de paleontologie gebroek vuur de aaduding van awwerdóm i miljoene jöare en 't weëd genoteerd mit factor 106. I de mieëtste gevalle weëd mit *Ma* inne versjtreke tieëdsdoor bedoeld, meh me gebroek zoeën aaduding óch vuur e tieëdstip. 10 Ma kin dös zoeëwaal 'n periode van 10 Ma of e moment van 10 miljoen joare geleje beteëkene. In 't SI-sjtelsel hat 't Ma ing waarde va 31.558 Ts (terasekónd).

## Zuuch óch

* Annum
* Hectoannum
* Kiloannum
* Giga-annum
# Kriet (geologie)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Kriet** is de jongste periode van 't Mesozoïcum ( 65-144 miljoeën jaor gelaeje ) en is e-zoe geneumd umdat in dit type gebied 't kriet 't vörnaamste besjtaanddeel van 't gestingde mit dizze owwerdom is.
't Kriet kump vör in Fraankriek, dele va Belsj en in Nederlands Zuid-Limburg, oeë alling 't Baove-Kriet, 't Maastrichtien ( 65-73 miljoeën jaor gelaeje ) vörkeumt, neet alling es kriet mae och es greunzaand, 't Vaolzer Greunzaand.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*

| **Geologische tiedsjaal (Fanerozoïcum (541,0-0,0 Ma)** |
| --- |
| **Cenozoïcum (66,0-0,0 Ma):** | Paleogeen (66,0-23,03 Ma) ∙ Paleoceen (66,0-56,0 Ma) ∙ Eoceen (56,0-33,9 Ma) ∙ Oligoceen (33,9-23,03 Ma) ∙ Neogeen (23,03-2,588 Ma) ∙ Mioceen (23,03-5,333 Ma) ∙ Plioceen (5,333-2,588 Ma) ∙ Kwartair (2,588-0,0 Ma) ∙ Pleistoceen (2,588-0,017 Ma) ∙ Holoceen (0,017-0,0 Ma) |
| **Mesozoïcum (252,2-66,0 Ma):** | Trias (252,2-201,3 Ma) ∙ Jura (201,3-145,0 Ma) ∙ Kriet (145,0-66,0 Ma) |
| **Paleozoïcum (541,0-252,2 Ma):** | Cambrium (541,0-485,4 Ma) ∙ Ordovicium (485,4-443,4 Ma) ∙ Siluur (443,4-419,2 Ma) ∙ Devoon (419,2-358,9 Ma) ∙ Carboon (358,9-298,9 Ma)∙ Perm (298,9-252,2 Ma) |
# Superklas

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Superklas** is inne biologie 'n taxonomische rang of e taxon in die rang. 'n Superklas is ein rang hoger es 'n klas.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Veerveuters

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **veerveuters** of **tetrapode** vörmen 'n infrastam vanne gewerveldje. De veerveuters waere terdiesjeneel es völg óngerverdeildj:

* Amfibieje
* Reptiele
* Veugel
* Zougdere

'n Strang kladistische klassifikaasje op gróndj van fylogenie zuutj es völg oet:

* *Amphibia*: amfibieje (kwekkerte, wormsallemanders en sallemanders)
* *Amniota* (dere mit e vlees, 't amnion, rónjelóm 't ei)
	+ *Synapsida* (de ènsigste groep die nag besteit zeen de zougdere)
	+ *Anapsida* (oetgestórve behauve wen de sjiljkróddele toet dees groep behuuere)
	+ *Diapsida* (ónger anger dinosaurusse, veugel en aektese)
		- *Archosauromorpha* (ónger anger dinosaurusse, veugel en krókkedille)
			* *Archosauria*
				+ *Crurotarsi*
					- *Crocodilia* (krókkedilechtige)
				+ *Ornithodira* (dinosaurusse, worónger de veugel)
			* *Lepidosauromorpha* (aektese, slange, wormaektese en brögkaektese)

## Taxonomie

* Riek: *Animalia* (dere)
	+ Stam: *Chordata* (chordabieëster)
		- Óngerstam: *Vertebrata* (gewerveldje)
# Moderkookbieëster

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Moderkookbieëster höbben allemaol 'ne placenta.
De **moderkookbieëster** (Letien: *Placentalia*) vörmen ein vanne drie óngerverdeilinge vanne zougdere; de anger twieë zeen de cloacabieëster (*Monotremata*) enne bujelbieëster (*Marsupialia*). De moderkookbieëster versjèlle zich veurnamelik vanne anger zougdere doordet de vruikes de foetus innen uterus drage, wo d'r wuuertj gevoordj via 'n placenta, toetdet 't gans-óntwikkeldj bieës de gebaordje haet.

## Anatomische kènmirker

Moderkookbieëster óngersjèjje zich anatomisch gezeen van anger zougdere door:

* 'n äöpening anen óngerkantj van 't pelvis die groeat zat is veure gebaordje van e groeat naogeslech in betrèkking toete gruuedje vanne moder;
* de aafwaezigheid van epipubische knäök die vanoet 't pelvis nao veur staeke, die me vindj bie al anger zougdere, wobie de fónksje bie neet-moderkookbieëster 't verstieve van 't lief tiejes de bewaeging is, meh bie moderkookbieëster zówwe ze de oetdiejing vanne boek tiejes de zwangersjap verhinjere;
* de echelste knäök vanne voot passen in 'ne kómp dae wuuertj gevörmp door 't ènj vanne tibia enne fibula en vörme zoea 'n kómplieëte pen-en-gaatverbinjing veur 't bäövelste inkelgewerf;
* de aanwaezigheid van 'ne knókkel óngerane fibula.

## Taxonomie

* Riek: *Animalia* (dere)
	+ Stam: *Chordata* (chordabieëster)
		- Klas: *Mammalia* (zougdere)
			* Klaad: *Eutheria* (echte bieëster)
				+ Infraklas: *Placentalia* (moderkookbieëster)

De moderkookbieëster waeren es volg wiejer óngerverdeildj:

* Magnorde: *Afrotheria*
	+ Superorde: *Afroinsectiphilia*
		- Orde: *Afrosoricida* (tenreks en góldmöl)
		- Orde: *Macroscelidea* (elefantsspitsmuus)
		- Orde: *Tubulidentata* (aerdverke)
	+ Superorde: *Paenungulata*
		- Orde: *Hyracoidea* (klipdasse)
		- Orde: *Proboscidea* (elefante)
		- Orde: *Sirenia* (doejóngs en zieëkuuj)
* Magnorde: *Boreoeutheria*
	+ Superorde: *Euarchontoglires*
		- Grandorde: *Gliriformes*
			* Mirorde: *Glires*
				+ Orde: *Lagomorpha* (knien, pika's en haze)
				+ Orde: *Rodentia* (knaagdere: muus, ratte, molratte, eikketse, baevers en zoea wiejer)
		- Grandorde: *Euarchonta*
			* Orde: *Scandentia* (boumspitsmuus)
			* Mirorde: *Primatomorpha*
				+ Orde: *Dermoptera* (colugo's)
				+ Orde: *Primates* (ape, miensape, lemurs, lori's en zoea wiejer)
	+ Superorde: *Laurasiatheria*
		- Grandorde: *Eulipotyphla*
			* Orde: *Erinaceomorpha* (eechele en haorechele)
			* Orde: *Soricomorpha* (spitsmuus, möl en solenodons)
		- Grandorde: *Scrotifera*
			* Orde: *Pholidota* (sjöbbebieëster)
			* Orde: *Chiroptera* (vlaermuus)
			* Orde: *Cetacea* (waalvèsje)
			* Orde: *Artiodactyla* (aevenheuvige: haolhäörige (rinjer), hirtechtige, antilope, kemieëlechtige, verkes en zoea wiejer)
			* Orde: *Perissodactyla* (ónaevenheuvige: paerd, aezele, zebra's, naashäöres en tapirs)
			* Orde: *Carnivora* (roufdere: hónj, katte, baere, zieëhónj, mangoeste en zoea wiejer)
* Magnorde: *Xenarthra* (tandjerme)
	+ Orde *Cingulata* (reemdere)
	+ Orde *Pilosa* (aomezeikaeters en luiaerde)
# Knienechtege

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Knienechtege** of **Lagomorpha** zien 'n orde vaan zoogdiere die väöl op knaogdiere liekene en dao veural vreuger dèks bij ingedeild woorte.

Belaangrieke versjèlle mèt de knaagdiere zien:

* Ze höbbe veer snijtan i.p.v. twie;
* 't Scrotum vaan de mennekes zit veur de penis;
* De penis heet gei kneukske;
* Ze ete hunnen drek soms obbenuits veur mie voedingsstoffe droet te hole.

'n Veurnaom euvereinkoms is tot hun tan, wie bij de knaogdiere, ieweg doorgreuje en ze dus mote blieve knawwele veur ze neet te laank te laote weure.

## Taxonomische indeiling

't Gief mer twie femilies, mèt twie resp. èlf geslachter.

* **Pika's** (Ochotonidae)
	+ Echte pika (*Ochotona*)
	+ *Prolagus* †
* **Knijns en Haoze** (Leporidae)
	+ Amamiknien (*Pentalagus*)
	+ *Bunolagus*
	+ *Pronolagus*
	+ *Nesolagus*
	+ *Romerolagus*
	+ *Brachylagus*
	+ Ketoenstartknien (*Sylvilagus*)
	+ Europese knien (*Oryctolagus*)
	+ *Poelagus*
	+ *Caprolagus*
	+ Echte haoze (*Lepus*)
# Antarctica

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Liegking van Antarctica
Huron Glacier
 St. Boris Peak
**Antarctica** ies e continent op de zuudpool van de waereld. 't Weurt ömgeve door de Indische Oceaan en de Groate Oceaan. Antarctica ies bienao gans euverdèk mèt ies en ies de koudste plaatsj van de waereld.

De óntdekkingsdatum van Antarctica weurt meistal gesjtèld op januari 1820. D'r ies èvvel ein kaart bekènd van Piri Reis oet 1513 woa-op meugelik 'n deil van 't continent te zeen ies. De eigelike Zuudpool woort veur 't ièrsj bereik door Roald Amundsen in 1911.

Hoewaal Antarctica qua oppervlakte 't viefde continent ies, ies 't 't kleinste qua aantal inweunersj. Dao ies gein permanente beweuning, meh in de ónderzeukssjtations op 't continent zint meistal miè es doezend luuj aanwezig. In de zomer kènne dat d'r waal 4000 zin. Op Antarctica zint minstes drie kinger gebore, 'n Argentiens jungske in 1978 en in 1986 of 1987 in 't Chileens sjtation e jungske en e maedsje.

Op 't continent Antarctica liegke gein leng. Deile van 't gebied zint in de 20e ièw opgeëis door versjillende naties, veural die die kortbie liegke. Praktisch gezeen ies dit neet miè relevant, vanwege 't Antarctisch Verdraag. Door kartografe were de opeisinge nog waal gebruuk.

Antarctica heet ouch 'n eige internetcode: .aq.

## Externe links

* L.L. Ivanov et al, Topographic map of Livingston Island and Greenwich Island
* Antarctic Place-names Commission of Bulgaria

 Antarctic philately
# Vleermuis

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n Collaasj vaan zès versjèllende vleermoessoorte. Me zuut (vbno, vlnr):
Gewoene vampier *(Desmodus rotundus)*;
Nijlroezèt *(Rousettus aegyptiacus)*;
Groete hoofiezerneus *(Rhinolophus ferrumequinum)*;
Guanovleermoes *(Tadarida brasiliensis)*;
Kortneusvleerhoond *(Cynopterus sphinx)*;
Vaol vleermoes *(Myotis myotis)*
**Vleermuis** (**Chiroptera**) zien 'n orde vaan miestal klein zoogdiere mèt e vlees tösse de väörpu en de romp, wat zoe oontwikkeld is tot de bieste demèt kin vlege en 't vlees es *vleugel* umsjreve kin weure. In tegestèlling tot bij veugel spreie de vief vinger ziech in oetgerèkde vörm door de ganse vleugel oet, wat dee e stök bewegeleker maak. Dit kump zeker klein soorte, die in knab bos mote jage op insekte, good vaan pas.

De orde Vleermuis umvat zoeget 1.300 soorte en is de groetste orde vaan zoogdiere nao de Knaagdiere. Nui soorte weure nog bekaans eder jaor oontdèk. Me verdeilt ze traditioneel in twie gróppe: Megachiroptera, groete, vröchetende vleermuis die euverdaag actief zien, en Microchiroptera, die veural insekte ete, 's aovends of 's nachs jaoge en daobij gebruuk make vaan echolocatie. Moleculair oonderzeuk heet dao de lèste jaore vraogteikes bij gezat. Vleermuis zien vaanaof 52 mieljoen jaor geleie bekind; me nump aon tot ze nog get awwer zien.

Vleermuis höbbe e good herkinbaar uterlek en höbbe gein imitatore oonder ander soorte diere. In väöl culture gelle ze es sinister oongelöksbringers. Hun interactie mèt lui is beperk.

## Taxonomie

* Oonderorde **Groete Vleermuis** (Megachiroptera)
	+ Groete vleermuis (Pteropodidae)
* Oonderorde **Kleine Vleermuis** (Microchiroptera)
	+ Zakvleugelvleermuis (Emballonuridae)
	+ Moesstertege vleermuis (Rhinopomatidae)
	+ Hommelvleermuis (Craseonycteridae)
	+ Hoofiezervleermuis (Rhinolophidae)
	+ Holkopsvleermuis (Nycteridae)
	+ Valse vampiere (Megadermatidae)
	+ Aovendvleermuis (Vespertilionidae)
	+ Vrijstartvleermuis (Molossidae)
	+ Bleike vleermuis (Antrozoidae)
	+ Trechteroerege Vleermuis (Natalidae)
	+ Zóknapvleermuis (Myzopodidae)
	+ Sjiefvleugelege vleermuis (Thyropteridae)
	+ Roukkleurege vleermuis (Furipteridae)
	+ Vleerhun (Noctilionidae)
	+ Nui-Zielandvleermuis (Mystacinidae)
	+ Vampiere (Phyllostomidae)

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Prairiehónj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Prairiehóndj.
De **prairiehónj** (Letien: *Cynomys*) vörmen e geslech van knaagbieëster die op en óngere gróndj laeve; ze behuuere toete femielje vanne eiketse (*Sciuridae*). De prairehónj laeven oppe prairies van Naord-Amerika.

De bieëster waere zoeaget 40 cm lank en waoge tösse de 1 en 4 kilo. In gevangsjap waere ze 8 toet 10 jaor aad, mer ze kónne 12 waere bie oetzunjering. Prairiehónj vore zich mit vees graas. De naam *prairiehóndj* danke zie aan 't sjerp gebletsj det zie perducere.

Prairiehónj zeen sociaal bieëster die same mit mieëder femieljegruup in ei gebied wone, waat m'n e prairiehónjsdörp neump. Dees dörp bevinje zich óngergrundjs, wobie eder femielje 'nen eigen ingank haet nao 'n haol mit mieëdere kamers.

Inkel saorte waere bedreig mit oetsterve.

## Taxonomie

* Riek: *Animalia* (bieëster)
	+ Stam: *Chordata* (chordabieëster)
		- Klas: *Mammalia* (zougdere)
			* Orde: *Rodentia* (knaagdere)
				+ Femielje: *Sciuridae* (eiketse)
					- Óngerfemielje: *Xerinae* (aerdeiketse)
						* Geslech: Cynomys (**prairiehónj**)

### Indeiling

De prairiehónj waere wiejer es volg ingedeildj:

* Óngergeslech *Cynomys*:
	+ Zwartstertprairiehóndj (*Cynomys ludovicianus*)
	+ Mexicaanse prairiehóndj (*Cynomys mexicanus*)
* Óngergeslech *Leucocrossuromys*:
	+ Gunnisonprairiehóndj (*Cynomys gunnisoni*)
	+ Utahprairiehóndj (*Cynomys parvidens*)
	+ Witstertprairiehóndj (*Cynomys leucurus*)