Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Монгол чӀал

|  |
| --- |
| **Монгол чӀал (монгол хэл)** |
|  Карта |
| **Уьлквеяр:** | Монголия |
| **Офицал чӀал:** | Монголия |
| **Рахазвайбурун кьадар:** | 5,7 млн. |
| **Классриз ччара хьун** |
| **Статус:** | классик |
| **Категория:** | Евразиядин чӀалар |
| — |
| **ЧӀалан кодар** |
| **ISO 639-1:** | mn |
| **ISO 639-2:** | mng |
| **ISO 639-3:** | mon |

**Монгол чӀал** (монг. *монгол хэл*) — Монголиядин гьукуматдин сифте чӀал я.

| Чка | Кирилл | ТӀвар | IPA | ISO 9 | Стандарт | THL | Конгрессдин Библиотека |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Аа | а | a | a | a | a | a |
| 2 | Бб | бэ | p, pʲ, b | b | b | b | b |
| 3 | Вв | вэ | w, wʲ | v | v | w | v |
| 4 | Гг | гэ | ɡ, ɡʲ, k, ɢ | g | g | g | g |
| 5 | Дд | дэ | t, tʲ, d | d | d | d | d |
| 6 | Ее | е | jɛ~jɜ, e | e | ye, yë | ye, yö | e |
| 7 | Ёё | ё | jɔ | ë | yo, yö | yo | ë |
| 8 | Жж | жэ | tʃ, dʒ | ž | j | j | zh |
| 9 | Зз | зэ | ts, dz | z | z | z | z |
| 10 | Ии | и | i | i | i | i | i |
| 11 | Йй | хагас и | i | j | ĭ | i | ĭ |
| 12 | (Кк) | ка | (k, kʲ) | k | k | k | k |
| 13 | Лл | эл | ɮ, ɮʲ | l | l | l | l |
| 14 | Мм | эм | m, mʲ | m | m | m | m |
| 15 | Нн | эн | n, nʲ, ŋ | n | n | n | n |
| 16 | Оо | о | ɔ | o | o | o | o |
| 17 | Өө | ө | o | ô | ö | ö | ö |
| 18 | (Пп) | пэ | (pʰ, pʰʲ) | p | p | p | p |
| 19 | Рр | эр | r, rʲ | r | r | r | r |
| 20 | Сс | эс | s | s | s | s | s |
| 21 | Тт | тэ | tʰ, tʰʲ | t | t | t | t |
| 22 | Уу | у | ʊ | u | u | u | u |
| 23 | Үү | ү | u | ù | ü | ü | ü |
| 24 | (Фф) | фэ, фа, эф | (f) | f | f | f | f |
| 25 | Хх | хэ, ха | x, xʲ | h | x | kh | kh |
| 26 | Цц | цэ | tsʰ | c | c | ts | ts |
| 27 | Чч | чэ | tʃʰ | č | č | ch | ch |
| 28 | Шш | ша, эш | ʃ | š | š | sh | sh |
| 29 | (Щщ) | ща, эшчэ | (stʃ) | ŝ | šč | shch | shch |
| 30 | Ъъ | хатуугийн тэмдэг |  | ʺ | ı | ʺ | ı |
| 31 | Ыы | эр үгийн ы | i | y | y | î | y |
| 32 | Ьь | зөөлний тэмдэг | ʲ | ʹ | ʹ | ĭ | i |
| 33 | Ээ | э | e | è | e | e | ê |
| 34 | Юю | ю | jʊ, ju | û | yu, yü | yu, yü | iu |
| 35 | Яя | я | ja, j | â | ya | ya | ia |

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Монгол Википедия,  Викигафалаг
# Бета (гьарф)

|  |
| --- |
|  |
| Грекрин алфавит |
| **Αα** | Альфа | **Νν** | Ню |
| **Ββ** | Бета | **Ξξ** | Кси |
| **Γγ** | Гамма | **Οο** | Омикрон |
| **Δδ** | Дельта | **Ππ** | Пи |
| **Εε** | Эпсилон | **Ρρ** | Ро |
| **Ζζ** | Дзета | **Σσς** | Сигма |
| **Ηη** | Эта | **Ττ** | Тау |
| **Θθ** | Тета | **Υυ** | Ипсилон |
| **Ιι** | Йота | **Φφ** | Фи |
| **Κκ** | Каппа | **Χχ** | Хи |
| **Λλ** | Лямбда | **Ψψ** | Пси |
| **Μμ** | Мю | **Ωω** | Омега |
| Кьиспес |
| Архаик чкадин жюреяр  ·  ·  ·  ·  ·  |
| Лигатураяр (ϛ, ϗ, ȣ) · Диакритикаяр |
| Цифраяр:  (6) ·  (90) ·  (900) |
| Маса чӀалар |
| Бактрий ·  Копт ·  Албан |
| Микит лишанар |

**Бе́та** (грек.: Βήτα) — Β, β — грекрин алфавитдин кьведлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («КӀвалер») мана гузвай  «бет» гьарфуникай арадал атанва. «Бета» гьарфуникай латин B, кирил Б ва В гьарфар арадал атанвайди я.

## ЭлячӀунар

* Бета, буква греческого алфавита // Брокгауздин ва Ефрондин Энциклопедиядин гафарган: 86 томар (82 т. ва 4 доп.). — Санкт-Петербург, 1890—1907.  (урус)
# Славян чӀалар

**Славъян чӀалар**, **славян чӀалар** — индоевропадин хизандин мукьва чӀаларин кӀватӀал я. Европадани Азияда чкӀанвайбур я. ЧӀаларал рахадайбурун виридан кьадар 290 миллиондилай пара я. Славъян кӀватӀалдик акатзавай чӀалар чӀехи дережадин сад хьтинвилелди чара я.

## Чаравилин хилер

Мукьвавилиз килигна, славъян чӀалар адетдалди пуд хилез чара ийизва: рагъакӀидайпатандиз, кьиблепатандизни рагъэкъечӀдайпатандиз. Гьар хилин къене ийизвай чарадик вичин кьетӀенвилер квайди я. Гьар славъян чӀал литературадин чӀални гьар вичин чкадин нугъатар кутазвайди я. Гьар славъян чӀала нугъатдин куьлуьрун сад хьтинди туш.

* **РагъакӀидайпатан хел:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * + *Лех агъакӀватӀал*
		- *Померан чӀалар*
			* кашуб чӀал
				+ словин чӀал (кьейиди я)
		- полабян чӀал (кьейиди я)
		- поляк чӀал
			* силез чӀал
	+ *Лужичан агъакӀватӀал*
		- винилужичан чӀал
		- агъалужичан чӀал
	+ *Чехни словак агъакӀватӀал*
		- словак чӀал
		- чех чӀал
			* Чувудни славъян нугъатар (кьейиди я)
 | * **Кьиблепатан хел:**
	+ *РагъэкъечӀдайпатан агъакӀватӀал*
		- болгъар чӀал
		- македон чӀал
		- цӀуруславъян чӀал (кьейиди я)
		- клисад-славъян чӀал
	+ *РагъакӀидайпатан агъакӀватӀал*
		- Сербни-хорват чӀал
			* серб чӀал
				+ черногор чӀал
			* хорват чӀал
			* босни чӀал
				+ славъян-серб чӀал (кьейиди я)
				+ роман-серб чӀал
	+ словен чӀал
 | * **РагъэкъечӀдайпатан хел:**
	+ Белорус чӀал
	+ ЦӀуру-урус чӀал (кьейиди я)
		- цӀуру-новгород нугъат (кьейиди я)
		- рагъакӀидайпатан урус чӀал (кьейиди я)
	+ украин чӀал
		- русин чӀал
	+ урус чӀал
 |

## Баянар
# Чех чӀал

**Чех чӀал** (чпин тӀварар — *čeština, český jazyk*) — чехрин чӀал я. Славъян чӀаларин рагъакӀидайпатан хилик акатзавай индоевропадин чӀал я. Виридалай мукьва тирди — словакди чӀал я. Чехияда кьилди сад тир гьукуматдин чӀал я.
# З

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Лезги Алфавит |
| --- |
| А | Б | В | Г | Гъ | Гь | Д | Е | Ё | Ж |
| З | И | Й | К | Къ | Кь | КӀ | Л | М | Н |
| О | П | ПӀ | Р | С | Т | ТӀ | У | Уь | Ф |
| Х | Хъ | Хь | Ц | ЦӀ | Ч | ЧӀ | Ш | Щ |
| Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |

 |

**З, з** - *З, з*