Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Huang He

Huang He|  |
| Längt |
5.464 km |
| Debit |
2.571 m³/s |
| Fläch vum Anzuchsgebitt |
752.000 km² |
| Originn |
| Héicht |
4.500 m |
| Leeft an |
Golf vu Bohai |
|  |
|  |
|  |
|  |

Den **Huang He** (黃河 pinyin Huáng Hé), oder *Giele Floss*, ass den zweetlängste Waasserlaf a China.

En huet eng Längt vu 5.463 km a fléisst an de Golf vu Bohai, deen um Giele Mier läit. Um Huang He läit ausser Lanzhou (Provënzhaaptstad vu Gansu) och Jinan, Haaptstad vun der Provënz Shandong. Den Huang He ass staark polluéiert, besonnesch bei Lanzhou.

De Laf vum Huang He a China

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Huang He** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Kamtschatka (Homonymie)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Dëst Lemma huet méi wéi eng Bedeitung. Hei drënner stinn déi Artikelen, déi et fir déi verschidde Bedeitunge gëtt. Fir méi Informatiounen, liest wgl. den Artikel iwwer d'Homonymie an der Wikipedia. |  |

**Kamtschatka** bezitt sech op:

* d'Hallefinsel Kamtschatka a Russland
* d'Regioun Kamtschatka a Russland
* déi fréier Oblast Kamtschatka a Russland
* e Floss op der Hallefinsel Kamtschtka, Kamtschatka (Floss)
# United States Air Force

D'**United States Air Force** (**USAF**) ass en Deel vun den US-amerikanesche Sträitkräften. D'Aufgab vun der USAF ass d'Verdeedegung vun de Vereenegte Staate vun Amerika duerch Kontroll an Ausnotzung vun der Loft a vum Weltraum. Si ass 1947 aus de United States Army Air Forces ervirgaangen an huet hiren Haaptsëtz am Pentagon am Arlington County, Virginia.

## Ausrëschtung

Rondelen déi am Laf vun der Zäit op de Fligere waren
**1)** 5/17–2/18 **2)** 2/18–8/19 **3)** 8/19–5/42
 **4)** 5/42–6/43 **5)** 6/43–9/43 **6)** 9/43–1/47
 **7)** 1/47–
Am Ganzen huet d'USAF 3.990 Fligeren. Ausserdeem kommen der nach 1.213 vun der Air National Guard an 370 vun der Air Force Reserve Command derbäi. Den Durchschnëttsalter vun alle 5.573 Maschinne läit bei 24,0 Joer.;

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Juegd-, Ugrëffsfligeren A-10 Thunderbolt II
* AC-130 Spectre/Spooky
* F-15 Eagle/Strike Eagle
* F-16 Fighting Falcon
* F-22 Raptor

**Bomber B-1 Lancer
* B-2 Spirit
* B-52 Stratofortress

**Transportfligeren C-5 Galaxy
* C-12 Huron
* C-17 Globemaster III
* C-20 Gulfstream
* C-21
* C-32
* C-37
* C-38 Courier
* C-40 Clipper
* C-41 Aviocar
* C-130 Hercules
 | **Tankfligeren KC-10 Extender
* HC-130
* KC-135 Stratotanker

**Opklärungsfligeren E-3 Sentry
* E-8 Joint STARS
* E-9A
* EC-130 Compass Call/Commando Solo
* O/R/WC-135
* U-2 Dragon Lady

**Trainingsfligeren T-1 Jayhawk
* T-6 Texan II
* T-37 Tweet
* T-38 Talon
* T-41 Mescalero
* T-43
* T-51
* TG-10
* TG-14
* TG-15
 | **Kipprotorfligeren CV-22

**Helikopteren UH-1
* MH-53
* HH-60

**Drohnen M/RQ-1 Predator
* RQ-4 Global Hawk
* MQ-9 Reaper

**Speziell Fligeren VC-25
* E-4
* U-28
 |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: United States Air Force** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* United States Air Force

## Referenzen
# Strontium

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Chimiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Strontium |
| --- |
| (fr) strontium |
| Positioun vum Strontium am Periodesystem |
| Allgemenges |
| Symbol |
Sr |
| Uerdnungszuel |
38 |
| Virgänger |
Rubidium  |
| Nofollger |
Yttrium  |
| Elementkategorie |
Liichtmetaller, Äerdalkalimetaller |
| Gehéiert zu |
5. Period vum Periodesystem, Äerdalkalimetall |
| CAS-Nummer |
7440-24-6 |
| Atomar |
| Atommass |
87,62 |
| Elektronekonfiguratioun |
[Kr] 5s² |
| Physikalesch |
| Cheemesch |
| Aner Informatiounen |
| Entdecker |
William Cruickshank |
| Datum |
1787 |
| Elektronecouche |
|  |
|  |
|  |

Strontium a kristalliner Form, ënner Argon an enger Glasampull, duerch Destillatioun gerengegt an engem Héichvakuum, Rengheet 99,95%. Bildgréisst ongeféier 3 cm × 4,7 cm
**Strontium** (Symbol **Sr**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 38 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 87,62.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Strontium** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Mathematik

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Mathematiksartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

**Mathematik** (vum algriicheschen *μαθηματικη*, vu *mathema* – Wëssenschaft, léieren) ass aus dem Ënnersiche vu Figuren an dem Rechne mat Zuelen entstanen. Hautdesdaags versteet een d'Mathematik ganz allgemeng als eng Wëssenschaft, déi selwer geschafen abstrakt Strukturen op hir Eegenschaften a Musteren ënnersicht.

## Geschicht

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

## Gebidder

Et gëtt ënner anerem déi follgend Deelgebidder vun der Mathematik:

* Analys
* Algeber
* Arithmeetik
* Geometrie
* Mathematesch Logik
* Stochastik
* Topologie

## Olympiaden

Fir Lëtzebuerg relevant sinn déi follgend dräi Mathematiksolympiaden:

* déi belsch-lëtzebuergesch *Olympiade mathématique belge* (OMB);
* de sougenannten *Amerikaneschen Test*, offiziell: *American Invitational Mathematics Examination* (AIME);
* d'Benelux-Mathematik-Olympiad (BxMO);
* d'International Mathematik-Olympiad (IMO).

## Associatioune vu Mathematiker

Zu Lëtzebuerg gëtt et zwou Associatioune vu Mathematiker:

* d'Association des Mathématiciens luxembourgeois a.s.b.l. (AML);
* d'Société mathématique du Luxembourg (SML) vun der Universitéit vu Lëtzebuerg.

## Kuckt och

* Formelblat (Mathematik)
* Lëscht vu Mathematiker

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Mathematik** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Wiltshire

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** iwwer d'**Vereenegt Kinnekräich** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| **Wiltshire** |
| --- |
|  |
|  Groussbritannien |
| **Landesdeel**: | England |
| **Statut**: | Zeromoniell Grofschaft Net-Metropolesch Grofschaft (Shire-County) |
| **Fläch**: | 3.485 km² |
| **Awunner**: | 630.700 (2005) |
| **Bevëlkerungsdicht**: | 181 / km² |

**Wiltshire** ass eng Grofschaft am Weste vun England, déi an d'Kategorie vun de *shire counties* fält. Déi wichtegst Uertschaft an administrativen Zentrum ass Trowbury.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Zeremoniell Grofschafte vun England** |  |

 |
|
Bedfordshire |
Berkshire |
Bristol |
Buckinghamshire |
Cambridgeshire |
Cheshire |
City of London |
Cornwall |
Cumbria |
Derbyshire |
Devon |
Dorset |
Durham |
Essex |
Gloucestershire |
 Grouss London |
Grouss Manchester |
Hampshire |
Herefordshire |
Hertfordshire |
Wight |
Kent |
Lancashire |
Leicestershire |
Lincolnshire |
Merseyside |
West Midlands |
Norfolk |
Northamptonshire |
Northumberland |
Nottinghamshire |
Oxfordshire |
Rutland |
Shropshire |
Somerset |
Staffordshire |
Suffolk |
Surrey |
Ost Sussex |
West Sussex |
Tyne and Wear |
Warwickshire |
Wiltshire |
Worcestershire |
Ost Yorkshire |
Nord Yorkshire |
West Yorkshire |
Süd Yorkshire | |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Wiltshire** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Stärebild

D'Stärebild Orion ass e Stärebild wat een am Wanter um südlechen Himmel kucke kann
E **Stärebild** ass eng Grupp vu Stären, déi en opfällegt Muster weisen. Stärebiller loosse sech bal an alle Kulture bis zeréck an déi fréier Héichkulture mat Sécherheet feststellen. Déi haiteg Stärebiller gi vun den zwielef babyloneschen Déierekreeszeechen aus, a goufen am anticke Griicheland op 48 vergréissert. Tëscht 1600 an 1800 koumen der nach derbäi. Am Joer 1922 gouf d'Zuel op déi haiteg 88 Stärebiller festgeluecht.

## Begrëffsofgrenzung Stärebild – Asterismus

  Méi Informatioun doriwwer am Artikel: **Asterismus Ulf von Rauchhaupt: *In den Sternen. Die 88 Konstellationen im Portrait.* Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main; 2013. ISBN 978-3-596-19653-1.
* Eckhard Slawik, Uwe Reichert: *Atlas der Sternbilder.* Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2004, ISBN 3-8274-0268-9.
* Ian Ridpath: *Die großen Sternbilder.* Patmos, Düsseldorf 2004, ISBN 3-491-69112-5 (Déi englesch Editioun „Star Tales“ online).
* Richard Hinckley Allen (kuckt engl. Wikipedia): *Star Names – Their Lore and Meaning.* Dover Publications Inc., New York 1963, ISBN 0-486-21079-0.
* Eugène Delporte: *Délimitation scientifique des constellation, tables et cartes.* IAU, Ath the University Press, Cambridge 1930.
* Eratosthenes: *Sternsagen.* hrsg. von Jordi Pàmias und Klaus Geus. Utopica, Oberhaid, 2007, ISBN 978-3-938083-05-5.

## Kuckt och

 **Portal Astronomie Lëscht vu Stärebiller
* Lëscht vun de gréisste Stären

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Stärebiller** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (de) Fotoe vu Stärebiller
* (de) Chr. Pinter: Grenzen um Himmel
* (en) onbenotzt Stärebiller
* (de) Katalogdaten
* (en) Chrëschtlech Konstellatioune vu 1627
# Kuelendioxid

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Chimiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Kuelendioxid
Kuelendioxid a Form vun "Dréchenäis"
**Kuelendioxid**, oder méi exakt **Kuelestoffdioxid**, ass eng cheemesch Verbindung aus Kuelestoff a Sauerstoff mat der cheemescher Formel CO2.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Kuelendioxid** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Addis Abeba

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel iwwer Afrika** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Addis Abeba |
| --- |
|  |
|  |
| Land |
Ethiopien |
| Vewaltungseenheet |
Ethiopien |
| Awunner |
5.704.000 |
|   |
2024 |
| Fläch |
526,99 km² |
| Héicht |
2.355 m |
| Koordinaten |
9°2'9"N, 38°45'9"O |
| Telefonszon |
11 |
| Postcode |
1165 |
| Websäit |
 |
|  |
|  |
|  |

**Addis Abeba** ass d'Haaptstad vun Ethiopien a vun der Afrikanescher Unioun.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Addis Abeba** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Cookinselen

|  |
| --- |
| **Cookinselen** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|
Detailer | Detailer |

 |
|  |
| **Offiziell Sprooch**: | Englesch, Rarotonganesch |
| **Haaptstad**: | Avarua |
|  • Koordinaten: | 15° 0’ 0’’ S       161° 0’ 0’’ W |
|  |
| **Staatsform:** | Territoire a fräier Associatioun mat Néiséiland dee sech selwer verwalt |
|  |
| **Fläch:** | 240,0 km² |
|  |
| **Bevëlkerung:** | 14.222 |
|  |
| **Nationalhymn:** | God Save the King |
| **Zäitzon:** | UTC -10 |
| **Internet TLD:** | .ck |
| **InternationalenTelefonsprefix**: | +682 |
|  |

D'**Cookinselen** (englesch *Cook Islands*, rarotonganesch **Kūki 'Āirani;** och nach: **Cook-Archipel, Mangaia-Archipel, Herveyinselen**) sinn en onofhängegen Inselstaat an enger „fräier Associatioun mat Neiséiland“ an en Archipel am südleche Pazifik. Se hunn eng Fläch vun 236,7 km² a 14.987 Awunner (Stand 2021), vun deenen déi meescht zum Vollek vun de Cook Islands Māori gehéieren. D'Haaptstad Avarua läit op der Insel Rarotonga. D'Cookinsele sinn den éischte Staat an deem d'Fraen an d'Wale gaange sinn.

Déi zwou offiziell Sprooche vun de Cookinsele sinn Englesch an zënter 2003 och Rarotonganesch. Do dernieft gëtt och nach Pukapukanesch, Penrhyn a Rakahanga-Manihiki geschwat.

## Territoire a Geographie

D'Cookinsele bestinn aus 15 Insele mat enger Landfläch vun 236,7 km² déi sech an zwou Gruppen opdeelen.

* d'südlech Grupp (an der Sprooch vun de Māori *Te pa enua i raro nei*) mat der Haaptinsel Rarotonga an den Insele resp. Inselgruppen Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston an Takutea;
* d'nërdlech Grupp (fréier och *Manihikiinselen* oder *Roggeveen-Archipel*; an der Sprooch vun de Māori *Te pa enua tokerau*) mat den Insele Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga a Suwarrow.

Bei den Inselen am Norden handelt et sech haaptsächlech ëm Atollen déi wéinst Koralleriffer schwéier zougänglech sinn. Déi aner Insele si vu vulkaneschem Urspronk a bis iwwer 600 Meter héich. Se hunn eng üppeg Vegetatioun mat ë. a. Kokospalmen, Broutbeem a Pisang.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Cookinselen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Betribssystem

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen **Informatiksartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Dës Grafik weist den Zesummenhang tëscht dem Betribssystem, der Hardware, der Uwendungssoftware an dem Benotzer
E **Betribssystem** ass d'Software, déi de Gebrauch (Betrib) vun engem Computer méiglech mécht. Et verwalt d'Betribsmëttel wéi Späicher, d'Apparate fir Donnéeën an- oder auszeginn a steiert d'Ausféierung vu Programmer.

*Betribssystem* heescht op Englesch *operating system (OS)*. Dësen engleschen Ausdrock kennzeechent och säi Sënn an Zweck. Betribssysteme bestinn an der Reegel aus engem Kär (englesch: *Kernel*), deen d'Hardware vum Computer verwalt, an och aus fundamentale Systemprogrammen, déi zum Start vum Betribssystem a zu senger Konfiguratioun noutwenneg si. Eng Differenz gëtt gemaach bei Eenzelbenotzer- a Méibenotzersystemen.

Den am wäitverbreetste Betribssystem fir Desktopcomputer fir en allgemenge Public ass Microsoft Windows, mat engem Maartundeel vu ronn 73 % am Juli 2021. Duerno kënnt de Mac OS vun Apple mat 15 %. Donieft gëtt et och nach fräi Betribssystemer wéi Linux, Ubuntu oder Darwin.

E **mobille Betribssystem** ass e Betribssystem, deen op engem mobillen Apparat funktionéiert, wéi zum Beispill engem Smartphone, engem Tablet, enger Smartwatch oder Smart Speaker (Lautsprecher, déi mam Internet verbonne sinn). Wärend e Computer wéi e Laptop typesch och "mobil" ass, gëtt de Betribssystem dorop net als mobil ugesinn, well en ursprénglech fir den Desktopcomputer entwéckelt gouf, dee an der Vergaangenheet keng spezifesch mobill Funktiounen hat oder néideg hat. Deen Ënnerscheed gëtt méi a méi verschwomme mat den neie Betribssystemer, déi eng Tëscheform fir béid Zwecker duerstellen. Déi geleefegst mobil Betribssystemer sinn Android an iOS.

## Kuckt och

* Lëscht vu Computerbegrëffer

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Betribssystemen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Februar

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Februar** | >> |
| Mé | Dë | Më | Do | Fr | Sa | So |
|  |  |  |  |  |  | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |  |
| **2026** |

Duerstellung vum Februar am *Les Très Riches Heures du duc de Berry*
De **Februar** (*Spierkel*) ass den zweete Mount am Gregorianesche Kalenner. Normalerweis huet hien 28 Deeg, an engem Schaltjoer sinn et der 29. Et ass awer och dräimol an der Geschicht virkomm, datt et en 30. Februar gouf.

Den Numm kënnt vum Laténgesche *(mensis)* *februarius* "Rengegungsmount" a bezeechent de leschte Mount am alréimesche Joer an deem senger zweeter Hallschent Rengegungs- a Sühneaffer fir déi Lieweg an déi Doudeg gemaach gi sinn (vgl. och: lat. *februare* = rengegen, *februum* = Rengegungsmëttel).

D'Bezeechnung *Spierkel* am ale lëtzebuergesche Kalenner kënnt vu *Spierk*, der Méizuel vu *Spuerk*, wat näischt anescht wéi e Bam- oder Zantstomp ass - eng Form wéi se och d'Äiszapfen hunn, déi een an deem Mount dacks un den Diech oder u Fielse fënnt.

Den alen däitschen Numm ass *Hornung*, *Sporkel* oder *Schmelzmond*. De Begrëff Hornung huet laut Duden "Baaschtert" bedeit a sech dorop bezunn dat de Februar de kierzte Mount am Joer war, also gewëssermoossen de Stoussnéckel.

Well de Februar de leschte Mount am Réimesche Kalenner war, war et Brauch, een oder zwéi Schaltdeeg bäizehänken. Dëse Brauch gouf vum julianeschen a vum Gregorianesche Kalenner iwwerholl.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Februar** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (de) Interkulturelle Festkalenner
# Eberhard Karls Universität Tübingen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Eberhard Karls Universität Tübingen|  |
| Eberhard Karls Universität Tübingen |
| EKUT |
| Typ |
staatlech Universitéit, staatlech Fuerschungsuniversitéit |
| Land |
Däitschland |
| Schülerzuel |
28.238 |
|   |
2023 |
| Gegrënnt |
1477 (julianesch) |
| Grënner |
Eberhard I. |
| Genannt no |
Eberhard I. |
| Koordinaten |
48°31'30"N, 9°3'32"O |
| Um Spaweck |
 |
|  |

D'**Eberhard Karls Universität Tübingen** ass eng däitsch Universitéit zu Tübingen am Bundesland Baden-Württemberg.

Si gouf 1477 vum Grof Eberhard V. vu Württemberg-Urach gegrënnt.

* Walter Jens: *Eine deutsche Universität. 500 Jahre Tübinger Gelehrtenrepublik.* Kindler, München 1977.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: University of Tübingen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (de) Offiziell Websäit
# Malawi

|  |
| --- |
| **Dziko la Malaŵi Republic of Malawi**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|
Detailer | Detailer |

 |
| **National Devise**: Unity and Freedom (*Eenheet a Fräiheet*) |
|  |
| **Offiziell Sprooch**: | Englesch (offiziell) Chichewa (national) |
| **Haaptstad**: | Lilongwe |
|  |
| **Staatsform:** | Republik |
|  • President: | Peter Mutharika |
|  |
| **Fläch:** | 118 484 km² |
|  • Dovu Waasser: | 20% % |
|  |
| **Bevëlkerung:** | 22,224,282. |
|  • Bevëlkerungsdicht: | 187,6/km² |
|  |
| **Onofhängegkeet:** | vu Groussbritannien, de 6. Juli 1964 Republik zanter dem 6. Juli 1966 |
| **Nationalfeierdag:** | 6. Juli |
| **Nationalhymn:** | Mlungu salitsani malawi |
| **Wärung:** | Malawi Kwacha (MWK) |
| **Zäitzon:** | UTC +2 |
| **Internet TLD:** | .mw |
| **InternationalenTelefonsprefix**: | +265 |

D'Republik **Malawi** (chichewa: *Dziko la Malaŵi*, engl: *Republic of Malawi*) ass e Staat a Südostafrika. Malawi grenzt am Osten a Süden u Mosambik, am Norden un Tansania an am Westen u Sambia. Bal e Véirels vum Staatsgebitt ass Waasser; de Malawiséi, den drëttgréisste Séi an Afrika, läit fir de gréissten Deel bannent de Staatsgrenzen a mécht am Nordosten eng natierlech Grenz zu Tansania a Mosambik.

## Geographie

### Klima

D'Klima ass gréisstendeels subtropesch. D'Reenzäit dauert vun November bis Abrëll, de Mee-Oktober ass dogéint eng dréchen Zäit mat wéineg Reen. Laanscht d'Küst vum Malawi Séi, am Dall vum Floss Shire an an der Géigend ëm Lilongwe ass d'Klima éischter waarm a fiicht.

## Bevëlkerung

### Sproochen

Offiziell Sprooche sinn Nyanja (Chichewa) an Englesch. Regional gëtt och nach Lomwe, Yao, Bengali, Tumbuka a Sena geschwat.

### Reliounen

Keng offiziell Staatsrelioun.

73 % Chrëschten (dovu 55 % Protestanten), 20 % sunittesch Moslemen, 5 % sinn Unhänger vun Naturreliounen.

## Politik

Zanter 1994 ass Malawi eng Demokratie.

## Administrativ Ënnerdeelungen

Malawi ass an dräi Regiounen (*regions*) ënnerdeelt. D'Regioune sinn a 27 Distrikter gegliddert déi nach eng Kéier an 137 Haiptlengsgebidder an an 68 Ënnerhaiptlengsgebidder ënnerscheet ginn.

* Zentralregioun (Lilongwe),

mat den Distrikter: Dedza, Dowa, Kasungu, Lilongwe, Mchinji, Nkhotakota, Ntcheu, Ntchisi, Salima
* Nordregion (Mzuzu)

mat den Distrikter: Chitipa, Karonga, Likoma, Mzimba, Nkhata Bay, Rumphi
* Südregioun (Blantyre)

mat den Distrikter: Balaka, Blantyre, Chikwawa, Chiradzulu, Machinga, Mangochi, Mulanje, Mwanza, Nsanje, Phalombe, Thyolo, Zomba
## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Malawi** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* www.malawi.gov.mw Offiziell Websäit vum Gouvernement vum Malawi

## Referenzen an Notten
# Kale Krich

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geschichtsartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

De sougenannte **Kale Krich** ass déi Zäit tëscht dem Enn vum Zweete Weltkrich an den uganks 1990er Joren. Eng Zäit, an där d'USA an d'Sowjetunioun mat hiren Alliéierten hir ënnerschiddlech Opfaassunge vertrueden hunn, ouni et op en oppene Krich ukommen ze loossen.

Et gouf awer eng sëllege Stellvertriederkricher.

D'offiziellt Enn vum kale Krich gëtt generell mam Zesummefall vun der Sowjetunioun an Zesummenhang bruecht.

## D'Situatioun nom Zweete Weltkrich

NATO a Warschauer Pakt Bëndnesser an Europa
No der Victoire vun den Alliéierten iwwer d'Nazi-Däitschland gouf Europa tëschent den zwou gréisste Muechten opgedeelt: de Westblock, ënner demokratesche Regimmer wou d'USA un der Spëtzt stoung, an dem Ostblock, ënnert kommunistesche Regimmer mat der Sowjetunioun un der Spëtzt. Doraus entstoungen dunn zwéi Pakten: d'NATO an de Warschauer Pakt.

## De Start vum Kale Krich

Den Ausgangspunkt vum Kale Krich gëtt dacks mat der Irankris vun 1946 festgeluecht. Déizäit huet den amerikanesche President Harry S. Truman der Sowjetunioun mat engem Atomkrich gedreet, wa se hir Truppen net aus dem Iran ofzéie géif. Am Hannergedanken haten d'Amerikaner dobäi den einfachen a garantéierten Zougank zum iranesche Pëtrol.

### D'Bildung vum Ostblock

Nach wärend dem Zweete Weltkrich goufen, beim sowjetesche Virstouss a Richtung Berlin, um Wee eng Rëtsch provisoresch kommunistesch Regimmer opgestallt. A Länner wéi Polen, Rumänien a Bulgarien koume kommunistesch Regimmer friddlech un d'Muecht. An Ungarn an an der Tschechoslowakei gouf et 1948 Coup-d'Étaten.

### Truman-Doctrine

Den Harry S. Truman mouch den 12. Mäerz 1947 an enger Ried bekannt, datt d'USA *"all fräi Vëlker ënnerstëtzt, déi sech géint d'Ënnerwerfung duerch bewaffnet Minoritéiten oder duerch Drock vu bausse widdersetzen".*

No där Ried hunn d'USA fir de Rescht vum Kale Krich eng Politik gefouert, déi "Endiguement" genannt gëtt. D'Zil dobäi war et, Länner ekonomesch a militäresch vun den USA sou ofhängeg wéi méiglech ze maachen, fir sech hinnen hir Loyalitéit ze garantéieren. En Deel dovu war den *European Recovery Program* (ERP), och "Marshallplang" genannt. Dee Plang huet den Erëm-Opbau vun zerstéierte Stied a Länner ënnerstëtzt.

## Stellvertriederkricher

### Koreakrich

Verlaf vum Korea-Krich
De Koreakrich war den éischte Konflikt deen an der Zäit vum Kale Krich entstanen ass an en huet sech séier an e Stellvertriederkrich entwéckelt. Nom Ofzuch vun de sowjeteschen an den amerikaneschen Truppen aus Korea, si séier Grenzkonflikter tëschent de béiden nei kreéierte Staaten, Nordkorea a Südkorea, entstanen. Béid Länner wollten e vereenegt Korea hunn.

 Méi Informatioun doriwwer am Artikel: **Koreakrich**.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Kale Krich** – Biller, Videoen oder Audiodateien |