Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Peegel vun Amsterdam

D'Peegellat am Stadhaus vun Amsterdam
De **Peegel vun Amsterdam** (op Hollännesch: Normaal Amsterdams Peil, ofgekierzt NAP) ass de mëttlere Mieresniveau fir d'Referenz 0 deen zu Amsterdam gemooss gëtt. E gëtt als Héichtereferenz an Holland souwéi och fir de Generalnivellement vu Lëtzebuerg gebraucht.

Déi Miereshéicht gouf och als Nullreferenz (Normalnull) 1879 vu Preisen iwwerholl grad sou wéi 1973 vun der Belsch.

## Kuckt och

* Meter iwwer Adria
* Meter iwwer Mier

## Referenzen
# Industrie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen **Ekonomiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Ënner **Industrie** vertsteet een eng ekonomesch Aktivitéit, déi dora besteet, maschinell an a grousse Quantitéite Matière-Premièren ze verschaffen a Gidder ze produzéieren.

An der Wirtschftsstruktur vu Lëtzebuerg huet d'Industrie (besonnesch d'Siderurgie) eng wichteg Roll gespillt a spillt och nach ëmmer eng.

Kuckt dozou den Artikel: Lëtzebuergesch Industrie

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Industrien** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Véier eedel Wourechten

Déi **véier eedel Wourechten** sinn d'Grondlag vun der buddhistescher Léier. Si sinn d'Viraussetzung fir d'Erlaange vum Bodhi.

Am Géigesaatz zu anere grousse Reliounen oder philosophesche Beweegunge stellt de Buddha net d'Fro no Gott, dem Mënsch oder der Welt. De Buddha stellt d'Fro vum Leide vun alle Wiesen an den Zentrum vu senger Léier a sengen Iwwerleeungen. Um Ufank vu senger Léier stinn deemno déi **véier eedel Wourechten** vum Leed.

1. *All Existenz ass Leed.* Domat wëll de Buddha net soen, datt et op der Welt net och Freed a positiv Erfarunge ginn. Mä dat Gleck, wat dem Mënsch zougänglech ass, ass ëmmer begrenzt an de Mënsch ass ëmmer mat Trauer, Leed a Verzweifllung konfrontéiert. De Kär vun dëser éischter Wourecht ass also de Message: Alles Liewen ass Leed, d'Leed ass de Grondzoustand vun der Existenz.
2. *Den Ursprong vum Leed.* De Buddha erkläert d'Leed net mat der Existenz vun engem Däiwel oder mam Prinzip vum Béisen. Och d'Ursënn ass net d'Origine. Villméi ass et sou datt den Duuscht nom Liewen de Grond vun allem Béisen ass. Et si virun allem den Haass, d'Onwëssenheet, d'Verblendung, an d'Gefiller déi all d'Handele beaflossen. Duerch si entsteet dann och dat béist Karma. Alles dat féiert dozou, datt de Mënsch weider an enger aarmséileg Existenz liewe muss, déi keen Enn hëlt. Den Duuscht vun de Mënschen dreift si also ëmmer weider an e Kreeslaf vu Ginn a Verginn. Soulaang wéi sech de Kreeslaf weiderbeweegt, hält och d'Leed net op. Am däitlechste weist sech deen Duuscht vum Liewen an de sexuelle Begierden.
3. *D'Erléisungsbotschaft fir d'Leed.* Si seet, datt et en Enn fir d'Leed gëtt. Dofir muss een d'Quell vum Leed, also de Liewensduuscht, behiewen. Wann ee sech vum Liewensduuscht befreit, luet een och kee weidere Karma op, a ka sech aus dem éiwege leedvolle Kreeslaf fräimaachen.
4. *Den Auswee aus dem Leed.* Et handelt sech em den Nobelen aachtdeelege Pad, e mëttlere Wee tëscht onkontrolléiert Loscht an asketescher Häert.
# Yunnan

Yunnan bannent China
De **Yúnnán** (chineesesch: 云南 oder 雲南, "Südlech vun de Wolleken") ass eng Provënz am Südweste vun der Volleksrepublik China. Mat 394.100 Quadratkilometer ass se ongeféier sou grouss wéi Däitschland an Holland zesummen.

## Geographie

De Yunnan huet eng grouss Varietéit vu Biotopen: vu schnéibedeckte Bierger bis zu Däller mat tropescher, respektiv subtropescher Vegetatioun ass alles vertrueden. Am Yunnan liewen déi lescht 250 Elefanten aus China a fräier Natur.

Duerch de Yunnan lafen ë. a.:

* De Jangtsekiang (chin.: 长江 Cháng Jiāng), dee gréisste Floss vu China;
* De Mekong (chin.: 澜沧江 Láncāng Jiāng), deen duerch Laos, Kambodja a Vietnam leeft;
* De Roude Floss (chin.: 元江 Yuán Jiāng), deen duerch den Norde vu Vietnam leeft;
* De Saluen (chin.: 怒江 Nù Jiāng), dee bis a Myanmar (Birma) leeft a vun do an d'Andamanmier.

De Yunnan grenzt un déi Autonom Territoiren Tibet a Guangxi an un d'Provënzen Sichuan a Guizhou. Weiderhi grenzt et un d'Staat Vietnam, Laos a Myanmar (Birma).

## Demographie

De Yunnan ass déi Provënz a China mat der héchster ethnescher Diversitéit. Eng 38 % vun der Bevëlkerung gehéieren zu ethnesche Minoritéiten, dorënner de Yi, de Bai, den Hani, den Dai, de Miao, de Lisu, den Hui, de Lahu, de Va, den Naxi, de Mosuo, de Yao, den Tibeter, de Jingpo, de Blang, de Primi, den Nu, den Achang, de Jino, de Mongolen, den Derung, de Mandschu, de Sui an de Bouyei.

## Administrativ Struktur

De Yunnan besteet aus aacht bezierksfräie Stied an aacht Autonome Bezierker:

* Stad Kunming (昆明市);
* Stad Qujing (曲靖市);
* Stad Yuxi (玉溪市);
* Stad Baoshan (保山市);
* Stad Zhaotong (昭通市);
* Stad Lijiang (丽江市);
* Stad Pu'er (普洱市);
* Stad Lincang (临沧市);
* Autonome Bezierk Wenshan vun den Zhuang an de Miao (文山壮族苗族自治州);
* Autonome Bezierk Honghe vun den Hani an de Yi (红河哈尼族彝族自治州);
* Autonome Bezierk Xishuangbanna vun den Dai (西双版纳傣族自治州);
* Autonome Bezierk Chuxiong vun de Yi (楚雄彝族自治州);
* Autonome Bezierk Dali vun de Bai (大理白族自治州);
* Autonome Bezierk Dehong vun den Dai an de Jingpo (德宏傣族景颇族自治州);
* Autonome Bezierk Nujiang vun de Lisu (怒江傈傈族自治州);
* Autonome Bezierk Dêqên vun den Tibeter (迪庆藏族自治州).

## Ekonomie

Den Téi ass eent vun de bekanntste Produkter aus der Provënz. Zënter dem Enn vum 19. Joerhonnert gëtt do och Kaffi ugebaut.

## Tourismus

Touristesch Stied am Yunnan sinn Dali, d'Naxi-Stad Lijiang, Shangri-La, Shilin a Jinghong zu Xishuangbanna.

D'Alstad vu Lijiang (13. Jh.) ass zanter 1997 en UNESCO-Kultur-Weltierwen. Och de "Stenge Bësch" bei Shilin, 120 Kilometer südëstlech vu Kunming, steet op där Lëscht. Dat si Karstformatiounen am Kalleksteen, déi wéi Tierm bis zu 30 Meter héich an d'Luucht stinn.

## Biller

* Bierger an Dêqên (迪庆), op der Grenz mam Tibet
* Landschaft a Yunnan
* Landschaft a Yunnan
* D'Yangtse-Dall a Yunnan
* De Stenge Bësch bei Shilin
* Terrasse bei der Tiger-Spronk-Schlucht, enger vun den déifste Schluchte vun der Welt
* Typesch Räisterrassen

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Yunnan** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Touristeguide iwwer Yunnan
# 21. Joerhonnert

../.. |
19. Joerhonnert |
20. Joerhonnert |
**21. Joerhonnert.** |

D'**21. Joerhonnert** huet den 1. Januar 2001 ugefaangen an hält den 31. Dezember 2100 op.

## Evenementer

* 2001: Terroruschléi vum 11. September 2001 an den USA zu New York
* 2020: COVID-19-Pandemie

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

| 21. Joerhonnert |
| --- |
| 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 | 2031 | 2032 | 2033 | 2034 | 2035 | 2036 | 2037 | 2038 | 2039 | 2040 |
| 2041 | 2042 | 2043 | 2044 | 2045 | 2046 | 2047 | 2048 | 2049 | 2050 | 2051 | 2052 | 2053 | 2054 | 2055 | 2056 | 2057 | 2058 | 2059 | 2060 |
| 2061 | 2062 | 2063 | 2064 | 2065 | 2066 | 2067 | 2068 | 2069 | 2070 | 2071 | 2072 | 2073 | 2074 | 2075 | 2076 | 2077 | 2078 | 2079 | 2080 |
| 2081 | 2082 | 2083 | 2084 | 2085 | 2086 | 2087 | 2088 | 2089 | 2090 | 2091 | 2092 | 2093 | 2094 | 2095 | 2096 | 2097 | 2098 | 2099 | 2100 |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: 21. Joerhonnert** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Bertrand Russell

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel iwwer en **Auteur** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Bertrand Russell |
| --- |
|  |
|  |
| Gebuertsnumm |
Bertrand Arthur William Russell |
| Gebuer |
18. Mee 1872 |
| Gestuerwen |
2. Februar 1970 |
| Doudesursaach |
Gripp |
| Nationalitéit |
Vereenegt Kinnekräich, Vereenegt Kinnekräich |
| Educatioun |
Universitéit vu Cambridge, Trinity College |
| Aktivitéit |
Mathematiker, Gesellschaftskritiker, Essayist, Logiker, Epistemolog, analytesche Philosoph, Autobiograph, Universitéitsprofesser, Science-Fiction-Schrëftsteller, Politiker, Friddensaktivist, Journalist, Philosoph, Schrëftsteller, Pedagog, Pazifist |
| Partei |
Labour Partei |
| Member vun |
Royal Society, Accademia Nazionale dei Lincei |
| Auszeechnungen |
Nobelpräis fir Literatur, Fellow vun der Royal Society, Jerusalem-Präis |
| Famill |
| Bestuet mat |
Alys Pearsall Smith (13.12.1894–1921), Dora Russell (27.9.1921–1935), Patricia Russell (18.1.1936–1951), Edith Finch Russell (15.12.1952–2.2.1970) |
| Papp |
John Russell |
|
 |

De **Bertrand Arthur William Russell**, 3. Earl Russell, gebuer den 18. Mee 1872 bei Trellech, Monmouthshire, Wales, a gestuerwen den 2. Februar 1970 zu Penrhyndeudraeht, Gwynedd, Wales, war e brittesche Philosoph, Logiker, Mathematiker, Sozialwëssenschaftler an Nobelpräisdréier fir Literatur.

## Wierk

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Bertrand Russell** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Militär

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Als **Militär** (vum fr. *militaire*, wat op dat lat. *militaris* (wat de Krichsdéngscht betrëfft) zeréckgeet, dat alt nees vum lat. Wuert *miles* (Zaldot) ofgeleet ass) bezeechent een déi bewaffent Verbänn vun engem Staat oder enger Allianz, déi opgestallt ginn, fir en Ugrëff vu baussen ofzewieren oder fir en Ugrëff no baussen duerchzeféieren. Dack huet d'Militär awer och den Optrag, d'Sécherheet am Staat selwer ze garantéieren.

## Kuckt och

* Militärwiesen

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Militär** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Insel

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'Insel Zypern
Eng **Insel** ass eng Landmass am Mier oder an engem Bannegewässer déi ganz vum Waasser ëmginn ass, mä kee Kontinent ass, a bei héijem Mier (Flut) nach aus dem Waasser eraussteet.

Déi zéng gréisst Inselen op der Welt sinn:

| Numm vun der Insel | Fläch (km²) |
| --- | --- |
| Grönland | 2.175.600 |
| Neiguinea | 792.493 |
| Borneo | 743.384 |
| Madagaskar | 587.041 |
| Baffin-Insel | 507.451 |
| Sumatra | 425.150 |
| Groussbritannien | 242.429 |
| Honshu | 230.188 |
| Victoria-Insel | 217.290 |
| Ellesmere-Insel | 196.236 |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Inselen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Syrdarja

Syrdarja|  |
| Längt |
2.212 km |
| Debit |
703 m³/s |
| Fläch vum Anzuchsgebitt |
219.000 km² |
| Haaptnieweflëss |
Soh |
|  |
|  |
|  |
|  |

De Syrdarja bei Chudjand an Tadjikistan
De **Syrdarja** oder **Syr Darya** (usb. Sirdaryo, tadj. Сирдарё, kasach. Sırdarïya, russ. Сырдарья, algri. Jaxartes) ass en 2.212 km laange Floss an Zentralasien, deen an den Aralséi leeft.

Quellflëss sinn den Naryn an de Karadarja, déi allebéid aus Kirgisistan kommen an am Usbekistan am Ferganadall tëscht den Tianshan an Alai-Bierger zesummelafen. Vun do aus fléisst de Syrdarja a westlecher Richtung duerch den Dall a passéiert dann um Ufank vum Kairakkum-Stauséi d'Grenz zu Tadjikistan. E bëssen ënner dem Stauséi leeft en alt nees op den Territoire vun Usbekistan, kënnt an d'Déifland vun Turan an dréit no Norden, fir spéider a Kasachstan ze fléissen. Do leeft en a Richtung Nordwesten a forméiert den Nordrand vun der Kysylkumwüüst. Op senger Rees bewässert en déi fruchtbaarst Kottengsregioun vu ganz Zentralasien. Dowéinst kënnt säi Waasser net méi d'ganzt Joer iwwer am Aralséi un.

En extensive System vu Kanäl, vun deem der vill schonn am 18. Joerhonnert an der Zäit vum Khanat vu Kokand gebaut goufen, spaant sech iwwer déi ganz Regioun duerch déi de Floss leeft. Eng massiv Expansioun vun de Bewässerungskanäl an der Sowjetära, fir méi Kottengsfelder unzeleeën, huet ekologescher Problemer absënns fir den Aralséi mat sech bruecht. Well sech awer mëttlerweil Millioune vu Leit an der Kottengsregioun néiergelooss hunn a vun deem Secteur ofhänken, ass et praktesch onméiglech dës Situatioun nach eng Kéier riichtzebéien.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Syrdarja** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Laf vum Syrdarja op openstreetmap

## Referenzen an Notten