Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Grönland

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

|  |
| --- |
| **Kalaallit Nunaat** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|
Detailer | Detailer |

 |
|  |
| **Offiziell Sprooch**: | Grönlännesch |
| **Haaptstad**: | Nuuk |
|  |
| **Staatsform:** | Parlamentaresch Monarchie mat Eegeverwaltung |
|  • Kinnek: | Frederik X. vun Dänemark |
|  • Premierminister: | Jens-Frederik Nielsen |
|  |
| **Fläch:** | 2.166.086 km² |
|  • Dovu Waasser: | 1,6 % |
|  |
| **Bevëlkerung:** | 56.609 (1. Januar 2023) |
|  • Bevëlkerungsdicht: | 0,026/km² |
|  |
| **Nationalfeierdag:** | 21. Juni |
| **Nationalhymn:** | Nunarput utoqqarsuanngoravit Nuna asiilasooq |
| **Wärung:** | Dänesch Kroun (DKK) |
| **Zäitzon:** | UTC -4, -2, -1, ±0 |
| **Internet TLD:** | .gl |
| **InternationalenTelefonsprefix**: | +299 |
|  |

**Grönland** (op Grönlännesch *Kalaallit Nunaat* „Land vun de Grönlänner“ an op Dänesch *Grønland* [ˈgʀœnlanʔ] „Gréngland“), ass déi gréisst Insel vun der Äerd. Geographesch gëtt se zum arkteschen Nordamerika gezielt, politesch ass s'en autonomen Deel vum Kinnekräich Dänemark.

Mat enger Fläch vu knapp 2,2 Millioune km² ass Grönland ronn sechsmol sou grouss wéi Däitschland. Véier Fënneftel vun der Insel si mat Äis bedeckt dat bis 3 000 m déck ass. Nëmmen eng schmuel, héchstens 150 km breet Sträif laanscht d'Mier am Süden an am Weste sinn äisfräi. Den héchste Bierg mat 3 694 m, de Gunnbjørn Fjeld, deen och nach *Hvitserk* genannt gëtt, läit an Ostgrönland.

Déi ronn 60 000 Awunner liewen haaptsächlech vum Fëschen, der Robbejuegd a Schofszuucht.

D'Haaptstad vun der Insel ass Nuuk (dänesch *Godthåb*).

## Geschicht

D'Insel gouf ëm 875 vun de Normannen entdeckt. Den Erik de Rouden huet se *Gréngt Land* gedeeft an déi éischt europäesch Siidlung gegrënnt.

Vun 1261 un huet Grönland zu Norwegen gehéiert a koum sou mat Norwegen an de Besëtz vun Dänemark. Wéi Norwegen 1814 onofhängeg gouf, huet Dänemark Grönland awer behalen.

Vun 1979 u verwalt Grönland sech selwer an ass, am Géigesaz zu Dänemark, net Member vun der EU.

Zënter 2019 huet den US-President Donald Trump ëmmer nees betount, datt hien aus militäresch-strategesche Grënn eng Annexioun vu Grönland un d'Vereenegte Staaten ustriewe wéilt, eng Moossnam, déi bis dato international refuséiert gouf. Am Januar 2026 hunn d'Presidente vun de fënnef Parteien, déi am grönlännesche Parlament vertruede sinn, den territorialen Usproch vun den USA an enger gemeinsamer Erklärung refuséiert.

## Biller

* Grönland
* Loftopnam vu Grönland
* Äisbierg bei Ilulissat
* Insel vum *Cape Farewell*-Archipel
* Séi bei Nuuk
* De *Gunnbjørn Fjeld*, héchste Bierg
* Grönlännesch Famill ëm 1917

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Grönland** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Skandinavesch Hallefinsel

Skandinavesch Hallefinsel am Wanter
D'**Skandinavesch Hallefinsel** ass eng Hallefinsel an Nordeuropa déi sech vun der schweedescher Südspëtzt bis op den Nordkapp zitt.

Am Weste mécht d'norwegesch Küst mat hire Fjorden d'Grenz. Zum Osten hi leien d'Ausleefer vum Ostmier (Bottnesche Golf).
D'Ofgrennzung zu der Hallefinsel Kola am Nordwesten ass dogéint net sou genee festzeleeën.

Um Territoire vun der Hallefinsel leien Norwegen, Schweden an e klengen Deel vun Nordfinnland.

## Kuckt och

* Skandinavien
* Fennoskandinavien
# Mëttelmier

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'Mëttelmier (Foto vun der Nasa)
D'**Europäescht Mëttelmier** (meeschtens nëmme *Mëttelmier* genannt) ass e Mier tëscht Europa, Afrika an Asien, huet en eegene Klima an ass vun enger besonnescher Flora a Fauna markéiert.

## Geographie

D'Europäescht Mëttelmier ass am Westen duerch d'Strooss vu Gibraltar mam Atlantik verbonnen, am Nordosten iwwer d'Dardanellen, d'Marmaramier an de Bosporus mam Schwaarze Mier an am Südosten iwwer de Suezkanal mam Roude Mier.

Zu dësem groussflächege Mëttelmier, dat zu den ozeaneschen Niewemierer zielt, gehéieren, nieft e sëllege klengen Inselen, grouss a kleng Inselgruppen, souwéi déi grouss Inselen Korsika, Sardinien, Sizilien, Kreta, Rhodos an Zypern. Vun Norde stéisst d'Apenninnen-Hallefinsel mat Italien an d'Mier an trennt sou dat eigentlecht Mëttelmier vun der Adria.

## Daten

D'Europäescht Mëttelmier bedeckt ongeféier eng Fläch vun 2,5 Mio km². Seng Déift läit bei maximal 5.267 m.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Mëttelmier** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Arabesch Hallefinsel

Arabesch Hallefinsel, Satellittebild
D'**Arabesch Hallefinsel** (arabesch: جزيرة العرب *Dschazīrat al-cArab*), och einfach **Arabien**, ass eng Regioun am extreeme Südweste vun Asien, nieft Nordostafrika, déi aus enger Hallefinsel an e puer Insele rondrëm besteet. Si erstreckt sech ongeféier vun Nordwesten no Südosten an ass déi drëttgréisst Hallefinsel vun der Welt. Zesumme mat e puer Nopeschstaate bilt se den Noen Osten.

## Geographie

Am Oste grenzt d'Arabesch Hallefinsel un de Persesche Golf an un de Golf vum Oman. Op der südlecher Säit gëtt se vum Arabesche Mier, dat zum Indeschen Ozean gehéiert, a vum Golf vun Aden begrenzt. Am Weste schléisse sech de Suezkanal an d'Rout Mier un. Am Norde kommen d'Arabesch Hallefinsel an d'Syresch Wüst ouni kloer Grenz zesummen, mä déi nërdlech Grenze vu Saudi-Arabien a Kuwait gëlle generell als d'Enn vun der Arabescher Hallefinsel.

Tektonesch gesi bilt d'Hallefinsel déi Arabesch Plack. Geologesch gehéiert d'Hallefinsel zu der aler afrikanescher Kontinentalmass, och wa se duerch de Gruefbroch vum Roude Mier getrennt ass. D'Hallefinsel ass mat der Grousser Nefud an der Rub al-Chali am Süde bal e komplett e Wüstegebitt.

## Geopolitik

Op der arabescher Hallefinsel an op de virgelagerten Insele leien déi haiteg Staate Saudi-Arabien, Jemen, Oman, Irak, Vereenegt Arabesch Emirater, Bahrain, Katar a Kuwait. Vun dëse Staaten ass Saudi-Arabien, dat haut ëmgangssproochlech dacks mat der Bezeechnung *Arabien* gemengt ass, bei wäitem dat gréisst Land. Am Norde grenzen Egypten a Jordanien un d'Regioun.

## Geschicht

### Geschicht virum Mohammed

E fréit Räich op zum groussen Deel onbewunnbarer Arabescher Hallefinsel war am Süden dat legendäert Saba. Am 3. Joerhonnert v. Chr. huet d'Räich Himyar, dat op der südwestlecher Spëtzt louch, u Muecht gewonnen; et huet säin Herrschaftsberäich an de follgende Joerhonnerte bis no Somaliland a Sansibar ausgedeent an huet ëm 300 och Hadramaut eruewert, dat wéinst dem Wäirauch an dem Ubau vun Traisch aus deenen d'Myrrhe gewonne gëtt vun alters hier bekannt war. Vun 355 bis 378 huet Abessinien d'Räich Himyar ënnerworf a christianiséiert. Ënner dem Schutz vun de Sassaniden ass et, um Ufank vum 6. Joerhonnert dem Himyarkinnék Nuwas (Yusuf) gelongen, e Groussräich am Süde vun der Insel opzeriichten. Den Nuwas huet de jiddesche Glawen ugeholl. No der Chrëschteverfollegung ënner dem Nuwas huet Abessinien d'Räich ënnerworf. Den Abessinier sinn 572/75-628/30 d'persesch Sassanide gefollegt.

An Ënnerarabien ass d'Kinda-Federatioun derwäert ernimmt ze ginn. Am Norde gouf et fir d'éischt d'Nabatäer, dunn d'Räich Palmyra, spéider och nach d'Räicher vun de Ghassaniden an d'Lachmiden, déi zum Schluss och vun de Perser eruewert goufen. Am Weste stoung den Oman, zäitgläich mam Jemen ënner persescher Kontroll, d'Régioun Jamama huet nach bis zum Doud vum Mohammed eng eege Roll gespillt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Arabian Peninsula** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Rout Mier

D'**Rout Mier** ass e laangezunnent Bannemier tëscht Asien an Afrika.

Et ass 1800 km laang, mä néierens méi breet wéi 360 km. Deen déifste Punkt läit 2604 m ënner dem Mier; an der Moyenne ass et 558 m déif. D'Rout Mier spléckt sech am Norden an zwou Buchten: den déiwe Golf vun Akaba an de westlechen, vill manner déiwe Golf vu Suez. Am Süde geet et, via de Bab el Mandeb an de Golf vun Aden iwwer, en Ausleefer vum Indeschen Ozean. D'Rout Mier grenzt am Norden un Israel a Jordanien, am Osten u Saudi-Arabien a Jemen an am Westen un Eritrea, Sudan an Egypten.

Zu den Originne vum Numm "Rout Mier" gëtt et verschidden Theorien: entweeder gëtt en op d'Algen zeréckgefouert, déi ëm heiansdo eng roudelzeg Faarf ginn, oder op der Fait, datt am ale Perseschen d'Himmelsrichtungen no Faarwe benannt goufen, a "rout" de Süde bezeechent huet. Eng weider Theorie bezitt et op d'roudelzeg Sandsteefielsen an Eritrea, deenen hir Faarf op d'Mier iwwedroe gi wier.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Rout Mier** – Biller, Videoen oder Audiodateien |