Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Projektiounsmodell

Eng Landkaart ass ëmmer d'Projektioun vun der Äerdkugel op eng flaach Fläch. Dat ass net sou einfach, well een eng Kugel net kann opdiebele wéi zum Beispill e Wierfel.

Fir eng Kugel op eng flaach Fläch ze kréien, gi verschidde **Kaarteprojektiounsmodeller** benotzt. Et si méi wéi 200 verschidde Projektiounsmethode bekannt, an all Projektiounsmethod huet seng Vir- an Nodeeler.

Déi bekanntst Modeller sinn:

## Zylinderprojektioun

D'Mercatorprojektioun ass déi bekanntst Zylinderprojektioun
Bei der Zylinderprojektioun gëtt d'Uewerfläch vun der Äerd op ee groussen Zylinder projezéiert, deen de selwechten Duerchmiesser wéi d'Äerd huet. Déi bekanntst Zylinderprojektioun ass d'Mercatorprojektioun, déi vum Gerhard Mercator erfonnt gouf.
D'Resultat vu sou enger Projektioun ass:

Eng Projektioun vun der Welt nom Mercator-Modell
D'Nodeeler vun dësem Projektiounsmodell sinn, datt d'Verzerrungen an der Polgéigend enorm sinn. Den Nord- an de Südpol gëtt iwwer déi ganz Kaart verzerrt, an dofir gëtt déi Projektiounsmethod guer net fir d'Pole benotzt.

## Azimuthalprojektioun

D'Azimuthalprojektioun
D'Azimuthal- oder Orthogonalprojektioun gëtt haaptsächlech fir Projektioune vun de Polgéigende benotzt.
D'Resultat vu sou enger Projektioun ass:

D'Aziumuthalprojektioun vum Nordpol
D'Nodeeler vun deem Projektiounsmodell sinn, datt den Ausschnëtt, dee projezéiert ka ginn ëmmer zimmlech kleng ass.

## Keegelprojektioun

Bei der Keegelprojektioun gëtt d'Iwwerfläch vun der Äerd op ee grousse Keegel projezéiert. D'Keegelprojektioun, sou wéi och d'Zylinderprojektioun, gëtt zimmlech gutt Resultater mat relativ wéineg Verzerrung. De brauchbaren Ausschnëtt ass awer méi kleng bei der Keegelprojektioun wéi bei der Zylinderprojektioun. Déi bekanntst Keegelprojektioun ass d'Lambertprojektioun, déi vum Johann Heinrich Lambert 1772 erfonnt ginn ass.
D'Resultat vu sou enger Projektioun ass:

D'Keegelprojektioun
De groussen Nodeel vun deem Projektiounsmodell ass, datt ee keng rechteckech Kaart huet, an datt domat de Gebrauch vun engem kartheseche Koordinatesystem zimmlech komplizéiert gëtt.

## UTM Projektioun

D'UTM-projektioun
D'UTM Projektioun (Universal Transverse Mercator) oder och nach Gauss-Projektioun genannt, ass eng verbessert Mercator-Projektioun. Amplaz den Zylinder vertikal ronderëm d'Äerd ze leeën, gëtt den Zylinder elo horizontal ronderëm d'Äerd geluecht. Den Zylinder beréiert d'Äerd also net méi um Equator, wéi bei der Mercator-Projektioun, mä op engem bestëmmte Längegrad.

Amplaz elo eng Weltkaart ze maachen, duerch d'Projektioun op een eenzegen Zylinder, gëtt elo op 60 verschidden Zylinderen projezéiert, an et ginn ëmmer nëmme 6 Grad vun der projezéierter Fläch gehalen, dat heescht 3 Grad westlech vum Längegrad deen den Zylinder beréiert, an 3 Grad ëstlech vum Längegrad. Doduerch ginn d'Deformatioune ganz kleng.

Zanter 1954 gëtt d'UTM-Projektioun an den UTM-Koordinatesystem vun den Arméie vun der NATO benotzt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Map projections** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Global Positioning System

NAVSTAR-Satellit vun der zweeter Generatioun
Beweegung vun de Satellitten iwwer der Äerd
De **Global Positioning System** (ofgekierzt **GPS**) ass en Navigatiounssystem vum US-Verdeedegungsministère deen et erméiglecht, mat Hëllef vu Satellitten eng weltwäit Positiounsbestëmmung duerchzeféieren.

Déi offiziell Bezeechnung ass "Navigational Satellite Timing and Ranging - Global Positioning System" (NAVSTAR-GPS), mä hautdesdaags gëtt quasi nëmmen nach vun engem "GPS" geschwat.

De GPS-System ass de 17. Juli 1995 offiziell a Betrib geholl ginn, a konnt am Ufank ausschliisslech vun der US Arméi an deenen hiren Alliéierte benotzt ginn. Haut, nodeem den US-Verdeedegungsministère den Datestroum vun de Satellitten net méi kryptéiert, si GPS-Navigatiounssystemer net méi aus Fligeren, Autoen oder Schëffer ewechzedenken. Neierdéngs gi GPS-Rezeptore souguer a Schrëttzieler oder a GSM-Telefone benotzt.

Änlech Systemer sinn zum Beispill de russesche Positiounssystem Glonass, oder de Galileo, e Projet vun der EU, mam selwechte Funktiounsprinzip wéi de GPS an de Glonass, deen den Europäer e Positiounssytem soll garantéieren, am Fall wou d'Amerikaner hire GPS ofschalten an nëmmen nach fir d'Militär benotze géifen.

## Funktiounsprinzip

En GPS Satellit schéckt all Sekonn 12,5 Funksignaler, mat der Positioun vum Satellit a mat der Auerzäit vum Ofsende vum Datepak. All Signal kritt eng Nummer, soudatt de GPS-System näischt verwiessele kann.

Eng Positiounsbestëmmung funktionéiert mat op d'mannst 3 Satellitten, déi sech de ganzen Zäit mat enger Vitess vun 3,87 km/s an enger Héicht vu ronn 20.000 km beweegen.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Global Positioning System** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (en) GPS dispatch systems
* En intressanten Artikel iwwer d'Grondlage vum NAVSTAR-GPS
# UTM-Koordinatesystem

Den **UTM-Koordinatesystem** baséiert um UTM-Projektiounsmodell.

Den UTM-Koordinatesystem gëtt vun de Militär vun den Natoslänner benotzt, vir sech op enger Landkaart erëmzefannen. Den UTM-Koordinatesystem gëtt awer och dacks ënner dem Numm WGS-84 oder Varianten, déi deem gläichen, op de GPS Navigatiounssystemer benotzt.

Beim UTM-Koordinatesystem gëtt e Punkt mat Hëllef vu

* Fuseauen
* Banden
* Quadrillagezonen
* Véierecker vun 100 × 100 km
* Véierecker 1 × 1 km

definéiert.

## Fuseau

Fuseauen
De Globus gëtt am UTM-System a 60 Fuseaue vu 6° Breet opgedeelt. Dës Fuseauë sinn nummeréiert vun 1 - 60. Et gëtt vum 180. Längegrad aus no Oste gezielt, dat heescht vu lénks no riets. En Deel vu Lëtzebuerg läit um Fuseau 31, den aneren Deel um Fusereau 32.

## Banden

Banden
De Globus gëtt am UTM-System an 20 Bande vun 8° Héicht agedeelt. Dës Bande gi buschtawéiert vun C bis X (ouni I an O).
Et gëtt vum Breedegrad 80 S bis 80 N gezielt.
Lëtzebuerg läit op der Bande U.

## Quadrillagezone

Eng Quadrillagezone oder *Grid Zone* oder *Zone de Quadrillage* ass d'Intersektioun vun enger Bande an engem Fuseau.

Quadrillagezone
Lëtzebuerg läit also op der Quadrillagezone 31U an 32U

## Véiereck vun 100 × 100 km

Eng Quadrillagezone ass erëm ënnerdeelt an 20 Carréë vun 100 × 100 km. Een sou ee Carré gëtt duerch 2 Buschtawen designéiert.

Véiereck 100 × 100 km
## Véiereck vun 1 × 1 km

E Véiereck vun 100 × 100 km ass erëm ënnerdeelt a Véierecke vun 1 × 1 km. Een sou ee Véiereck gëtt duerch 2 × 2 Zifferen désignéiert.

Véiereck 1 × 1 km
## Bis op de Meter genee

De Véiereck kann een elo nach ënnerdeelen, an zwar soulaang wéi een et fir néideg hält. Et mech wéineg Sënn, vir eng Prezisioun vu manner wéi engem Meter ze sichen.
Mat Hëllef vun engem Réimer, wat u sech näischt anescht ass wéi en zweedimensionaalt Lineal, kann een op enger Landkaart am Moossstaf vun 1:20.000 eng Prezisioun vun 10 m erreechen.

Mat engem Réimer kann een eng Prezisioun vun 10 m op enger Kaart vun 1:20.000 erreechen
An dësem Fall sinn d'Koordinaten 32UFK38638566. Well ee jo seelen Distanzen iwwer 100 km mécht, ginn d'Koordinaten dacks ofgekierzt an nëmmen als 38638566 (Prezisioun 10 m) oder 386856 (Prezisioun 100 m)duergestallt.
# Koordinatesystem

Fir sech op enger Landkaart erëmzefannen, gi bei der Hierstellung vun de Kaarten déi geographesch Koordinaten (Längen- a Breedegraden) an e kartesescht **Koordinatesystem** ëmgewandelt.

Dat kartesescht Koordinatesystem ass bal ëmmer sou opgebaut, datt d'X-Achs vu Westen no Osten (also vu lénks no riets op der Kaart) an d'Y-Achs vu Süden no Norden (also vun ënnen no uewen op der Kaart) geet.

Et gëtt iwwer 200 verschidde Koordinatesystemer an net zulescht mat dem Opkomme vun den Navigatiounssystemer op Basis vu GPS hunn déi verschidde Koordinatesystemer och bei der ziviller Populatioun u Wichtegkeet gewonnen.

D'Militär benotzt quasi exklusiv den UTM-Koordinatesystem, deen um UTM-Projektiounsmodell baséiert.

## Kuckt och

* Geographesch Koordinaten

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Coordinate systems** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Landkaart

Ausschnëtt aus enger topographescher Kaart
Eng **Landkaart** ass d'Duerstellung vun engem Stéck Terrain op enger flaacher Fläch. Dat ass net sou einfach, well een eng Kugel oder en Deel vun enger Kugel (d'Welt) net kann opdiebele wéi zum Beispill e Wierfel.

Déi verschidde Schrëtt fir zu enger brauchbarer Kaart ze komme sinn:

1. Auswiele vun engem Projektiounsmodell, mat deem déi bescht Resultater z'erwaarde sinn.
2. Projektioun vun deem Deel vum Terrain, deen een op der Kaart duerstelle wëll
3. Ëmwandlung vun de geographesche Koordinaten (Längen- a Breedegraden) an e kartesesche Koordinatesystem (nom Schema x an y, wou x ëmmer horizontal (also West-Ost), an y ëmmer vertikal (also Nord-Süd) ass)
4. Skaléierung vun der Kaart, dat heescht d'Kaart an ee brauchbare Moossstaf ëmwandelen a versichen, datt d'Verzerrungen déi duerch d'Projektiounsmethod entstane sinn sou kleng wéi méiglech ausfalen.

D'Duerstellung vum Stéck Terrain gëtt vereinfacht duerch d'Benotze vu konventionellen Zeechen an enger Legend. D'Duerstellung ass ëmmer am Moossstaf.

Et gëtt verschidden Zorte vu Kaarten, z. B. topographescher, physescher, politescher, asw.

D'Faarwen op enger Kaart hunn ëmmer eng speziell Bedeitung. Op enger topographescher Landkaart benotzt ee **schwaarz** fir vum Mënsch geschaf Formen (Stroossen, Gebaier, etc.), **blo** fir Gewässer (Baachen, Flëss, Séien, etc.), **gréng** fir Vegetatioun (Bëscher, Wisen, Plantatiounen, etc.), **brong** fir de Relief a **violett** fir de Quadrillage.

Fir besser mat der Kaart eens ze ginn hëlleft den amerikanesche GPS System, an an Zukunft den europäesche Galileo System, andeems dës Systemer de Benotzer verréit, wou s'op der Kaart sinn.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Landkaarten** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Geozentrescht Koordinatesystem

Geozentrescht Koordinatesystem
D'**geozentrescht Koordinatesystem** ass en dräidimensionaalt rechtwénklegt kartesescht Koordinatesystem mat de Koordinaten X, Y an Z. Säi Koordinatenurspronk (0,0,0) läit am Massemëttelpunkt vun deem als Modell vun der Äerd gewielter Referenzellipsoid.

D'Z-Achs verleeft laanscht d'mëttels Rotatiounsachs vun der Äerd. Si gëtt vum Internationalen Déngscht fir Äerdrotatioun a Referenzsystemer (IERS) als IERS-Referenz-Pol (IRP) festgeluecht an et gi sou déi aktuell exakt Polbeweegungen ignoréiert. D'X-Achs verleeft op der Héicht vum Equator duerch den Nullmeridian (Greenwich). Also verleeft d'Y-Achs, well si am rechte Wénkel zu den aneren zwou Achse steet, an Héicht vum Equator no Osten.

D'Koordinatenachse bilden e Rietssystem, dat sech mat der Äerd dréit. Sou bleift den Ofstand vun engem Punkt an dësem Koordinatesystem ëmmer d'selwecht am Verhältnes zu enger bestëmmter Plaz op der Äerduewerfläch.

E bekannt geozentrescht Koordinatesystem ass d'ECEF (Earth-Centered, Earth-Fixed) System, dat bei der Satellittennavigatioun gebraucht gëtt fir d'Positioun vun de Satellitten ze beschreiwen. Et gëtt benotzt, well een dobäi kee spezifeschen Ellipsoid brauch unzeginn.

## Kuckt och

 **Portal Astronomie Himmelskoordinaten
* Geozentrum
* Geodeteschen Datum

## Um Spaweck

* globaalt geozentrescht Koordinatesystem
# Royal Greenwich Observatory

Royal Greenwich Observatory|  |
| Typ |
Astronomeschen Observatoire, Musée |
| MPC-Code |
000 |
| Architekt(en) |
Christopher Wren |
| Datum vum Bau |
4. Mäerz 1675 (julianesch) |
| Websäit |
 |
| Instrumenter |
| Geographesch Situatioun |
| Land |
Vereenegt Kinnekräich |
| Koordinaten |
51°28'40,2"N, 0°0'5,0"W |
| Héicht |
68 m |
|  |

De **Royal Greenwich Observatory**, deen als Aarbechtsplaz fir de kinneklechen Haffastronom gebaut gouf, louch ursprénglech op engem Hiwwel am Greenwich Park zu Greenwich, London, vu wou een d'Themse konnt gesinn. Den Observatoire, genee geholl de Mëttelpunkt vum Teleskop am Observatoire, gouf als Bezuchspunkt fir d'Festleeë vum Nullmeridian a sou de Längegrade gebraucht. E gëtt bannen am Haff mat enger Messengssträif markéiert. Zanter dem 16. Dezember 1999 beliicht e staarke grénge Laser d'Linn, déi an der Nuecht no Norden duerch London an Essex liicht.

## Geschicht

Den 22. Juni 1675 huet de Kinnek Charles II. vun England den Observatoire gegrënnt an de Bau beoptraagt. D'*Flamsteed House* (1675 - 1676), den ursprénglechen Deel vum Observatoire, gouf vum Sir Christopher Wren gebaut a war dat éischt Fuerschungsinstitut a Groussbritannien, dat speziell fir deen Zweck gebaut gouf.

### Iwwerbléck

* 1675: De Royal Observatory gëtt gegrënnt;
* 13. Oktober 1884: op der *International Meridian Conference* zu Washinghton D. C. gëtt de Meridian vum Royal Observatory zu Greenwich als Nullmeridian festgeluecht;
* 1948: de Royal Observatory plënnert op Herstmonceux, a gëtt de Royal Greenwich Observatory (RGO). D'Plaz zu Greenwich gëtt den Old Royal Observatory;
* 1990: den RGO plënnert op Cambridge; d'SLR-Ariichtung bleift zu Herstmonceux;
* 1998: den RGO gëtt zougemaach. D'Plaz zu Greenwich kritt den Numm *Royal Observatory Greenwich* a gehéiert zum National Maritime Museum.

GPS-Positioun vun der Nulllinn
## Genee Positioun

Well de modernen Nullmeridian vum haitege gebräichleche Koordinatesystem WGS84 net méi uertsfest un d'Äerduewerfläch gebonnen ass, a well de Geoid am Laf vun der Zäit e puermol geännert gouf, läit den aktuellen Nullmeridian ronn 100 m ëstlech vum Observatoire.

## Kuckt och

 **Portal Astronomie**

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Royal Greenwich Observatory** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (en) The National Maritime Museum
* (en) The Observatory Science Centre
* (en) Isaac Newton Group of Telescopes

## Referenzen an Notten
# Breetekrees

Breetekreesser
Breetekrees (rout)
**Breetekreesser** sinn déi Kreesser, déi op der (idealiséierter) Äerduewerfläch mat konstanter geographescher Breet *β* parallel zu der Equatorfläch an Ost-West-Richtung verlafen. E Synonym fir de „Breetekrees“ ass déi an der Navigatiounsléier zäitgeméiss Bezeechnung „Breeteparallel“.

Wärend Längekreesser, déi vertikal op d'Breedekreesser stoussen, alleguer Grousskreesser sinn, sinn d'Breetekreesser am Allgemenge Klengkreesser – bis op den Equator, deen als den *Null-Breetegrad* d'Äerd an eng nërdlech an eng südlech Hemisphär deelt. Weider besonnesch Breetekreesser sinn d'Wendekreesser an d'Polarkreesser, déi hir Bedeitung fir de Sonnestand am Verlaf vun de Joreszäiten duerch d'Schréi vun der Ekliptik kréien. D'Definitioun vun de Klimazone bezitt sech och op bestëmmt Breetekreesser.

Den Ofstand tëscht zwéi Breetekreesser mat engem Breetenënnerscheed vun engem Grad huet an der Moyenne ronn 111 km, ass awer wéinst der Äerdofplattung an der Equatorgéigend méi kleng wéi an héijen nërdlechen a südleche Breeten. Een änleche Feeler hätt d'Berechnung vun der Breetekreeslängt als *2πR•cos β* mat konstantem Äerdradius *R*.

## Breetekreesser als Grenzen

Breetekreesser ginn dacks als Grenz tëscht Länner oder Regioune benotzt, virun allem an Nordamerika.

* 49 Grad Nord: En Deel vun der Grenz tëscht den USA (S) a Kanada (N)
* 45 Grad Nord: Grenz tëscht Vermont (S) a Kanada (N), Grenz tëscht Wyoming (S) a Montana (N)
* 42 Grad Nord: Grenz tëscht Kalifornien (S) an Oregon (N), Deel vun der Grenz tëscht Pennsylvania (S) an New York (N)
* 41 Grad Nord: En Deel vun der Grenz tëscht dem Colorado, Utah (S), Wyoming an Nebraska (N)
* 40 Grad Nord: Grenz tëscht Nebraska (N) a Kansas (S)
* 38 Grad Nord: Grenz tëscht Nord- a Südkorea am Joer 1945
* 37 Grad Nord: Grenz tëscht Utah, Colorado a Kansas (N) souwéi Arizona, New Mexico an Oklahoma (S)
* 36 Grad 30' Nord: Fréier Grenz tëscht de Sklavestaaten am Süden an de Staate mat Sklavereiverbuet am Norde vun den USA
* 35 Grad Nord: Grenz tëscht Tennessee (N) souwéi Mississippi, Alabama an Georgia (S)
* 32 Grad Nord: En Deel vun der Grenz tëscht New Mexico (N) an Texas (S)
* 26 Grad Süd: En Deel vun der Grenz tëscht South Australia (S) souwéi Northern Territory a Queensland (N)

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Breetekrees** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Taipeh

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Taipeh |
| --- |
|  |
|  |
| Land |
Taiwan |
| Vewaltungseenheet |
Taiwan |
| Chef-lieu |
信義區 |
| Buergermeeschter |
柯文哲 |
| Awunner |
2.442.991 |
|   |
September 2025; Abrëll 2026 |
| Fläch |
271,7997 km² |
| Héicht |
10 m |
| Koordinaten |
25°2'15"N, 121°33'45"O |
| Telefonszon |
02 |
| Postcode |
100 |
| Websäit |
 |
|  |
|  |
|  |

**Taipeh**, op Chineesesch 臺北市 / 台北市 *Táiběi Shì*, ass d'Haaptstad vun Taiwan.

D'Stad läit beim Floss Danshui.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Taipeh** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Offiziell Websäit (chin.) (engl.)
# Beringstrooss

Beringstrooss|  |
| Typ |
Mierengt |
| Geographie |
| Land |
Vereenegt Staate vun Amerika, Russland |
| Uwännerstaat |
Russland, Vereenegt Staate vun Amerika |
| Koordinaten |
65°45'0"N, 168°58'37"W |
| Technesch Donnéeën |
| Déift |
90 m |
|  |
|  |
|  |

Schëffskaart vun der Beringstrooss
D'**Beringstrooss** ass eng schmuel Mieresstrooss, eng Mierengt, déi de US-Bundesstaat Alaska vum ëstlechen Deel vu Russland trennt. Se gouf nom Vitus Bering, engem däneschen Entdecker, dee 1728 duerch d'Beringstrooss gefuer ass, genannt.

Duerch *d'Beringstrooss* verleeft déi global Datumsgrenz.

D'*Beringstrooss* ass op der schmuelster Streck 85 – 100 km breet an duerchschnëttlech 30 – 50 m déif. Dës Waasserstrooss gouf et net ëmmer. Virun 10.000 Joer, um Enn vun der leschter Äiszäit, war dat nach eng Landbréck, iwwer déi e konnt dréchenes Fouss vun engem Kontinent op den anere goen. Dat kënnt d'Theorië bestätegen, no deenen déi éischt Awunner vun Amerika um Landwee dohi komm sinn.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Beringstrooss** – Biller, Videoen oder Audiodateien |