Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Internationaalt Phoneetescht Alphabet

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Sproochen- a Linguistikartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

IPA-Tabell (op Englesch)
D'**Internationaalt Phoneetescht Alphabet (IPA)** ass e phoneetescht Alphabet, dat heescht eng Sammlung vun Zeechen, mat deenen een d'Lauter vun alle mënschleche Sprooche bal genee beschreiwen an notéiere kann. Et gouf vun der *International Phonetic Association* entwéckelt, an ass den eelste Lautschrëftesystem an och deen, deen am meeschte verbreet ass.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Internationaalt Phoneetescht Alphabet** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (en) Offiziell Säit vum IPA
# Hiragana

D'**Hiragana**, op Japanesch 平仮名, ass eng japanesch Silbeschrëft, nieft Kanji, Romaji a Katakana eng vun de véier Schrëfte vun der japanescher Sprooch. All Silb steet entweeder fir e Vokal oder Konsonant mat follgendem Vokal, mat der Ausnam vum Zeechen ん, dat een Nasallaut representéiert.

## Tabell vun allen Hiragana-Silben

Dës Tabell enthält all Hiragana zesumme mat hirer Transkriptioun am Hepburn-System.

|  |  |
| --- | --- |
| Vokaler | Yōon |
| あ *a* | い *i* | う *u* | え *e* | お *o* | (ya) | (yu) | (yo) |
|  |
| か *ka* | き *ki* | く *ku* | け *ke* | こ *ko* | きゃ *kya* | きゅ *kyu* | きょ *kyo* |
| さ *sa* | し *shi* | す *su* | せ *se* | そ *so* | しゃ *sha* | しゅ *shu* | しょ *sho* |
| た *ta* | ち *chi* | つ *tsu* | て *te* | と *to* | ちゃ *cha* | ちゅ *chu* | ちょ *cho* |
| な *na* | に *ni* | ぬ *nu* | ね *ne* | の *no* | にゃ *nya* | にゅ *nyu* | にょ *nyo* |
| は *ha* | ひ *hi* | ふ *fu* | へ *he* | ほ *ho* | ひゃ *hya* | ひゅ *hyu* | ひょ *hyo* |
| ま *ma* | み *mi* | む *mu* | め *me* | も *mo* | みゃ *mya* | みゅ *myu* | みょ *myo* |
| や *ya* |  | ゆ *yu* |  | よ *yo* |  |
| ら *ra* | り *ri* | る *ru* | れ *re* | ろ *ro* | りゃ *rya* | りゅ *ryu* | りょ *ryo* |
| わ *wa* | (ゐ *wi*) |  | (ゑ *we*) | を *o/wo* |  |
|  | ん *n* |  |
|  |
| が *ga* | ぎ *gi* | ぐ *gu* | げ *ge* | ご *go* | ぎゃ *gya* | ぎゅ *gyu* | ぎょ *gyo* |
| ざ *za* | じ *ji* | ず *zu* | ぜ *ze* | ぞ *zo* | じゃ *ja* | じゅ *ju* | じょ *jo* |
| だ *da* | ぢ *(ji)* | づ *(zu)* | で *de* | ど *do* | ぢゃ *(ja)* | ぢゅ *(ju)* | ぢょ *(jo)* |
| ば *ba* | び *bi* | ぶ *bu* | べ *be* | ぼ *bo* | びゃ *bya* | びゅ *byu* | びょ *byo* |
| ぱ *pa* | ぴ *pi* | ぷ *pu* | ぺ *pe* | ぽ *po* | ぴゃ *pya* | ぴゅ *pyu* | ぴょ *pyo* |

D'Schreifweis てぃ fir *ti* (am Géigesaz zu ち *chi*) kënnt beim Schreiwe vu Friemwierder am Katakana (ティ) dacks vir, mä bei den Hiragana nëmmen an Ausnamefäll.

## Stréchreiefolleg

|  |
| --- |
|  |

## Hiragana am Unicode

Am Unicode sinn d'Hiragana tëscht U+3040 an U+309F gesat:

|  |  |
| --- | --- |
|  | Hiragana Unicode.org chart (PDF) |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+304x |  | ぁ | あ | ぃ | い | ぅ | う | ぇ | え | ぉ | お | か | が | き | ぎ | く |
| U+305x | ぐ | け | げ | こ | ご | さ | ざ | し | じ | す | ず | せ | ぜ | そ | ぞ | た |
| U+306x | だ | ち | ぢ | っ | つ | づ | て | で | と | ど | な | に | ぬ | ね | の | は |
| U+307x | ば | ぱ | ひ | び | ぴ | ふ | ぶ | ぷ | へ | べ | ぺ | ほ | ぼ | ぽ | ま | み |
| U+308x | む | め | も | ゃ | や | ゅ | ゆ | ょ | よ | ら | り | る | れ | ろ | ゎ | わ |
| U+309x | ゐ | ゑ | を | ん | ゔ | ゕ | ゖ |  |  | ゙ | ゚ | ゛ | ゜ | ゝ | ゞ | ゟ |

## Kuckt och

* Katakana

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Hiragana** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Schrëft

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Eng **Schrëft** ass en Zeechesystem, mat deem geschwate Sprooch, oder Gedanken, vun Hand mat engem Schreifgeschier op e Support (Papyrus, Pergament, Pabeier,...) opgedroe ginn. Als Schrëft gëtt och en Ensembel vu geschriwwene Buschtawe bezeechent.

## Mëttelalter

Kuckt: Karolengesch Minuskel

Brockhaus - Die Enzyklopädie: in 30 Bänden. 21., neu bearbeitete Auflage.

*
# Shinjitai

**Shinjitai**, op Japanesch 新字体 *shinjitai* „nei Zeechen“, ass déi nei Form vun den a Japan benotzte Kanji, déi 1946 bei der Schrëftreform agefouert gouf.

Bei dëser Reform vum japanesche Bildungsministère goufen 1850 „Alldags-Kanji“ (Tōyō-Kanji) opgelëscht, deenen hiren Opbau a Strécher deelweis vereinfacht goufen.

## Beispiller

| Ursprénglecht Zeechen | Neit Zeechen | On | Kun | Bedeitung | Chineesescht Kuerzzeechen |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 鐵 | → 鉄 | *TETSU* | *kurogane* | Eisen | 铁 |
| 與 | → 与 | *YO* | *ataeru* | zouweisen; ginn | 与 |
| 學 | → 学 | *GAKU,* | *manabu* | léieren | 学 |
| 體 | → 体 | *TAI* | *karada* | Kierper | 体 |
| 國 | → 国 | *KOKU* | *kuni* | Land; Heemecht; Staat | 国 |
| 寫 | → 写 | *SHA* | *utsusu* | fotograféieren, ofbilden; ofschreiwen, kopéieren | 写 |
| 廣 | → 広 | *KŌ* | *hiroi* | wäitleefeg; geraimeg; breet | 广 |
| 圓 | → 円 | *EN* | *marui* | Krees, Yen ronn | 圆 |

## Kuckt och

* Kyūjitai
* Japanesch Schrëft
# Grasschrëft

Kalligraphie vum Sun Gouting, ëm 650
D'**Grasschrëft**, op Chineesesch 草書 *cǎoshū* an op Japanesch 草書 *sōsho*, ass eng vun de fënnef Haaptkategorie vun der chineesescher Kalligraphie. Den Numm kënnt vun der séierer Aart a Weis, an där se ausgefouert gëtt. Et gëtt ugeholl, datt d'Schnellschrëft vum Liu Desheng an der Han-Dynastie entwéckelt gouf a vun de béide Kalligraphiemeeschtere vun der Jin-Dynastie, dem Wang Xizhi an dem Wang Xianzhi, weider entwéckelt goufen.

Et gëtt vill Ënnerkategorië vum „*Gras*-“ oder *Kursivstil*, wéi zum Beispill de „*verréckte Kursivstil*“, op Chineesesch 狂草 *kuángcǎo*. Déi gemeinsam Mierkmaler vun alle Kursivstiler sinn eng vereinfacht Struktur, aneneelafend Strécher, séier geschriwwen a fléissend Linnen. Fir Leit déi keng Gewunnecht domat hunn ass se schwéier ze liesen. Leit déi nëmmen d'Standartschrëft oder d'Drockschrëft kennen, hu Problemer fir se verstoen. Ënner de fënnef Stiler vun der chineesescher Kalligraphie kënnt d'Kursivschrëft der abstrakter Konscht am noosten.

Déi japanesch Silbeschrëft Hiragana ass vun den Zeechen a Grasschrëft-Form ofgeleet.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Grasschrëft** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Konfuzianismus

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Philosophiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

**Konfuzianismus** (Chineesesch 儒家思想, *D'Iddie vun den Unhänger aus der Schoul vun de Geléierten*) bezeechent d'Philosophien, d'Eethik an déi politesch Virstellungen, déi sech an der Traditioun vum Konfuzius a senge Schüler stellen.

De Konfuzianismus steet zesumme mam Taoismus an dem Buddhismus fir déi wichtegst chineesesch Glawenssystemer a Philosophien.
# Klouschter

Vue op d'Abtei Prüm
E **Klouschter** ass eng gemeinsam Wunneng vun Uerdensleit, Männer oder Fraen. D'Wuert "Klouschter" kënnt vum laténgesche Wuert *claustrum* an heescht *zougespaart Plaz*.

E Klouschter läit normalerweis baussent den Uertschaften oder op d'mannst ofgetrennt dervun. Déi Leit, déi an engem Klouschter liewen, gi Pateren oder Bridder, respektiv Nonnen oder Schwëstere genannt. Eng besonnesch Form vu Klouschter ass eng Abtei.

Am Mëttelalter hate Kléischter normalerweis och eng eege Kierch, e Kräizgank, Wunn- a Schlofzëmmeren, besonnesch Zëmmere fir Gäscht an Aarbechtsgebaier. Dacks huet och eng Schoul zum Klouschter gehéiert.

Vill Kléischter waren a sinn nach ëmmer en Zentrum fir Kultur, Wëssenschaften, Konscht, Bauerewiesen oder Gesondheetswiesen.

## Kuckt och

* Lëscht vun de reliéise Fraenuerden
* Lëscht vun de reliéise Männeruerden
* Kléischter an Abteien zu Lëtzebuerg
* Klausur
* Klauschter

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Kléischter** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Verb

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Sproochen- a Linguistikartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

E **Verb**, vum Laténgesche *verbum* - "Wuert", ass e Wuert, dat an der Syntax eng Handlung (bréngen, liesen, goen, lafen, léieren, …), e Geschéien (geschéien, ginn, …), oder en Zoustand (sinn, existéieren, stoen, …) bezeechent. Et gëtt gewéinlech an der Infinitivform als Grondform ernimmt.

A ville Sprooche gi Verbe flektéiert (d. h. se änneren hir Form), fir de Sujet oder fir en Aspekt auszedrécken. Weiderhi kënne se de Genus oder d'Zuel vum Sujet oder Objet erëmginn. Verben hunn Zäiten: De Present (oder Presenz), deen ausdréckt, datt eng Aktioun am Gaang ass ausgefouert ze ginn, d'Vergaangenheet, fir unzeginn, datt d'Handlung eriwwer ass, an de Futur (Zukunft) fir unzeginn, datt se geschéie wäert.
# Onomatopee

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Eng Onomatopee an engem Comic vum Fern Weirich
Eng **Onomatopee**, aus dem Griicheschen *onomatopoiía*, dat *Nimm maache* bedeit, ass eng Imitatioun vun Téin, déi bei der Bildung vun neie Wierder gebraucht gëtt. Den Ausdrock gëtt och benotzt fir Wuertbildunge bei klenge Kanner ze beschreiwen, wéi "de Wauwau".

Onomatopeeë sinn e beléift stilistescht Mëttel an de Comics.

## Beispiller

* Vullennimm (nom Klang vun hirem Ruff): Guckuck, Krukert, Uhu;
* Verben: poufen, piipsen, jiipsen, ploppen, pénken, miauen, quaken, tuten, pësperen, ticken,...
* Bumm, paff, kickeriki, traraa,...

## Am Lëtzeburegschen

Dem Lucien Czuga no huet hien als Auteur vun der Superjhemp-Serie bei all Onomatopee praktesch e lëtzebuergescht Equivalent missen erfannen: "pësper-pësper", "perding-perdang!", "knätsch!", "uäääh!" (fir d'Kräische vun engem Kand) asw, woubäi dës generell méi no beim däitsche Virbild wéi beim franséische sinn.

* Pierre Enckell a Pierre Rézeau: *Dictionnaire des onomatopées*, 2003, Presses Universitaires de France

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Onomatopoeia** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen