Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ISSN

**ISSN** ass d'Ofkierzung fir d'international Standardseriennummer (englesch: International Standard Serial Number), eng Nummer, déi et erlaabt, Zäitschrëften a Publikatiounsserien eendeitig z'identifizéieren. D'ISSN baséiert op d'international Norm ISO 3297 aus dem Joer 1975. De Pendant vun der ISSN bei de Bicher ass déi méi bekannten ISBN (engl. *International Standard Book Number*).
# Encyclopædia Britannica

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Literaturartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'Britannica mat e puer Joerbicher
D'**Encyclopædia Britannica** ass eng engleschsproocheg Enzyklopedie déi tëscht 1768 an 1771 an hirer éischter Oplo erauskoum. Si gouf vum Andrew Bell a Colin Macfarquhar publizéiert.

D'Encyclopaedia Britannica koum 2007 an enger neier Oplo vun 32 Bänn eraus.

Den 13. Mäerz 2012 huet de Verlag bekannt gemaach, datt d'Enzyklopedie no 244 Joer nëmmen nach an digitaler Form erauskënnt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Encyclopædia Britannica** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Anthropologie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Anthropologie** (gri. **ανθρωπολογία**, *anthropo~* vun *ανθρώπος - de Mënsch* an *~logie* vun *λόγος - d'Léier*) ass wéi d'Etymologie et weist d'Léier vum Mënsch, souwuel an den Naturwëssenschafte wéi och an den Humanwëssenschaften. De Fait datt et also an zwéin Domainer eng Léier vum Mënsch gëtt bréngt mat sech datt et och divergéierend Definitioune ginn.

Humanwëssenschaftlech gesi befaasst si sech mam eenzele mënschleche Wiesen, mat der Gesamtheet vun de Mënschen an der mënschlecher Kultur. Si steet also an direkter Relatioun mat der Philosophie, der Psychologie an der Soziologie.

Naturwëssenschaftlech gesinn ass hiren Objet de vergläichende Studium vun der Anatomie vun den Urmënschen ënner sech an am Verglach mam haitege Mënsch. Iwwergeuerdnet kann een och soen, datt si sech och mat der Primatologie, der Wëssenschaft vun den Hallefafen, den Afen an de Mënschenafe befaasst. Si ass also en Deel vun der Biologie.

D'Paleoanthropologie, d'Prehistoresch Anthropologie an déi rezent Biologie sinn däitlech vuneneen ze trennen, well si ganz ënnerschiddlech Fuerschungsziler a Methoden hunn.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Anthropologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Astrobiologie

Nukleinsaiere sinn net déi eenzeg méiglech Biomoleküllen als Grondlag fir lieweg Prozesser.
D'**Astrobiologie** ass eng interdisziplinär Naturwëssenschaft, déi sech mam Studium vum Urspronk, der Evolutioun, der Verdeelung an der Zukunft vum Liewen am Universum beschäftegt.

Zu der Astrobiologie gehéiert:

* D'Sichen an d'Erfuersche vun extrasolare bewunnbare Planéiten a Mounden
* D'Sich no Spuere vun der cheemescher Evolutioun souwéi vu fréierem oder nach ëmmer existéierendem Liewen an eisem Sonnesystem (z. B. Liewen um Mars)
* Laboratoires - a Feldstudien iwwer den Ursprong vum Liewe souwéi fréi Evolutioun op der Äerd
* Studien iwwer déi méiglech Adaptéierung vu Liewen op ongaaschtfrëndleche Plaze (extremophil) op der Äerd an am Weltraum

Zil vun deene Fuerschungen ass et, Aussoen a Schlussfollgerungen iwwer den Ursprong an d'Evolutioun vum Liewen op der Äerd a – parallel dozou – am Universum ze maachen an erauszefannen, ob an op wéi eng Aart a Weis Liewe baussenzeg vun der Äerd existéiert oder existéiere kéint.

## Geschicht

E Vulkankamäin huet Extrembedingunge fir lieweg Organismen
Exobiologie war an der Fréizäit vun der Raumfaart de *Virgängerbegrëff* fir Astrobiologie. Hie bezeechent haut awer nëmmen nach en Deelberäich vun der Astrobiologie. 1959 hat d'NASA hiren éischte Exobiologie-Projet gestart, am Joer drop en Exobiologie-Programm bis schliisslech 1996 den Astrobiologie-Programm gegrënnt gouf. 1998 gouf den NASA Astrobiology Institute gegrënnt.

D'Bezeechnung Astrobiologie gouf warscheinlech an den 1930er-Jore vum Ary J. Sternfeld an 1941 vum L. J. Lafleur an enger wëssenschaftlecher Publikatioun benotzt. Den Astronom Otto von Struve huet d'Bezeechnung an den 1950er-Jore benotzt, an d'NASA huet den Numm 1995 fir hiren astrobiologeschen Institut iwwerholl..

An den 1950er- an 1960er-Jore gouf d'Astrobiologie staark kritizéiert, z. B. als „Wëssenschaft, déi nach weise muss, datt hire Fuerschungsobjet existéiert“ (George Gaylord Simpson, 1964), oder och vum Otto von Struve, deen 1955 fonnt huet, datt „d'Zäit nach net räif“ fir d'Astrobiologie ass.

1982 huet d'International Astronomesch Unioun (IAU) eng Fuerschungskommissioun *Bio-Astronomie* (Divisioun III Kommissioun 51 Bio-Astronomy) gegrënnt.

An den 1950er-Joren huet sech den Astrophysiker Gawriil Adrijanowitsch Tichow an der fréierer Sowjetunioun mat astrobiologesche Froe befaasst. Den Tichow huet den *Institut fir Astrobotanik* zu Almaty geleet, dee bis 1960 existéiert huet.

## Kuckt och

 **Portal Astronomie Extraterrestresch
* Exosoziologie
* Xenobiologie
* Exobiologie
* Evolutiounstheorie

## Um Spaweck

* (en) Astrobiologie Portal vun der NASA
* Astrobiology Magazine

## Referenzen
# Bioinformatik

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen **Informatiksartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Bioinformatik** ass e Beräich vun der Informatik, dee ganz speziell Programmer entwéckelt, déi et de Biologen erméiglechen hir Resultater z'analyséieren. Dës Programmer si geduecht fir:

1. Proteinnen, Genen oder aner ADN-Sequenze mateneen ze vergläichen, fir zum Beispill Mutatiounen an engem Geen ze fannen oder fir eng Informatioun iwwer de Verwandheetsgrad tëscht verschiddene Rassen ze kréien.
2. Bestëmmt funktionell Deeler an ADN- oder Proteinsequenze liicht erëmzefannen.

## Kuckt och

* Biosemiotik
# Biosemiotik

D'**Biosemiotik** ass eng interdisziplinär Wëssenschaft vun der Semiotik a vun der Biologie, déi biologesch Prozesser mat Hëllef vun der Semiotik ënnersicht an d'Liewen als biologesch Zeechen- a Kommunikatiounsprozesser ugesäit.

D'Biosemiotik, och *Semiotik vum Liewege* genannt, beschäftegt sech mam Studium vun allen Aspekter vun de biologeschen Zeechen, souwéi mam Signifikatiounsprozess d. h. d'Produktioun, d'Kodifikatioun an d'Kommunikatioun vun den Zeechen.

De Begrëff an d'Konzept hu sech uganks der 1970er-Joren an Däitschland entwéckelt an den Numm daucht fir d'éischt am Joer 1962 op.

* Thure von Uexküll: *Signs, Symbols and Systems*. In: T. Sebeok, R. Posner (Hrsg.): *A semiotic Landscape.* Den Haag, Paris, New York 1974, S. 487–492.
* Thure von Uexküll: *Jakob von Uexküll.* In: *Zeitschrift für Semiotik.* Erster Band 1979.
* Thure von Uexküll: *Die Umweltlehre als Theorie der Zeichenprozesse.* In: Thure von Uexküll (Hrsg.): *Jakob von Uexküll. Kompositionslehre der Natur.* Frankfurt, Berlin, Wien 1980.
* Martin Krampen, Klaus Oehler, Roland Posner, Thomas A. Sebeok, Thure von Uexküll (Hrsg.): *Classics of Semiotics.* Plenum Press, New York 1987.
* Thure von Uexküll (1989). Naturwissenschaft als Zeichenlehre. Merkur 43: 225 -234.
* Thure von Uexküll: *Semiotics and medicine*. In: *Semiotica* Band 38, Nr. 3/4, 1982, S. 205–215.
* Thomas A. Sebeok, Jean Umiker-Sebeok (Hrsg.): *Biosemiotics: The Semiotic Web 1991*. Mouton de Gruyter, Berlin 1992.
* Thure von Uexküll, Geigges, Werner, Herrmann, Jörg: *Endosemiosis*. In: *Semiotica* Band 96, Nr. 1/2, 1993, S. 5–51.
* Franz M. Wuketits: *Zeichenkonzeptionen in der Biologie vom 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart*. In: *Semiotik*: Roland Posner, Klaus Robering, Thomas A. Sebeok (Hrsg.): *Ein Handbuch zu den zeichentheoretischen Grundlagen von Natur und Kultur* Band 2, de Gruyter Berlin 1980, S. 1723–1732.
* Jesper Hoffmeyer: *Biosemiotics*. University of Scranton Press, Scranton 2008.
* Winfried Nöth, Kalevi Kull: 2015. *Biosemiotik*. In: Gabriele Dürbeck, Urte Stobbe (Hrsg.), *Ecocriticism: Eine Einführung.* Böhlau Verlag, Köln, S. 32–43.

## Um Spaweck

* Favareau, D. (ed.) (2010). Essential Readings in Biosemiotics: Anthology and Commentary. Berlin: Springer.
* Emmeche, Claus; Kull, Kalevi (eds.) (2011). *Towards a Semiotic Biology: Life is the Action of Signs*. London: Imperial College Press.
* Hoffmeyer, Jesper (2008). *Biosemiotics: An Examination into the Signs of Life and the Life of Signs.* Scranton: University of Scranton Press.
* Witzany, Guenther 2008. The Biosemiotics of Plant Communication. The American Journal of Semiotics 24.1–3, 39–56.
* Kull, Kalevi (ed.) (2001). *Jakob von Uexküll: A Paradigm for Biology and Semiotics.* Berlin & New York: Mouton de Gruyter. [ = *Semiotica* vol. 134 (no.1-4)].
* Sebeok, Thomas A.; Umiker-Sebeok, Jean (eds.) (1992): *Biosemiotics. The Semiotic Web 1991.* Berlin and New York: Mouton de Gruyter.

## Kuckt och

* Jakob von Uexküll - Zoosemiotik - Biosemantik - The American Journal of Semiotics

## Referenzen
# Ornithologie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

**Ornithologie** (vum Algr. ὄρνῑθ- *órnῑth-*, "Vugel", ua λόγος *lógos* "Begrëff") ass déi Branche vun der Zoologie, déi sech mat de Vigel (Aves) befaasst – der mat ronn 10.000 Aarten mat déi gréisste Klass vu Wierbeldéieren.

Dozou gehéieren ë. a. d'Erfuersche vun der Physiologie, der Taxonomie, der Ekologie an dem Komportement (inklusiv dem Ruff an dem Zuchverhale) vun de Vigel. D'Gesicht vun der wëssenschaftlecher Ornithologie steet zanter dem 20. Joerhonnert an enker Relatioun mam Vulleschutz, respektiv dem Naturschutz allgemeng.

An der Ornithologie gëtt et nieft forméierte Wëssenschaftler dacks och Amateurornithologen, déi wichteg Informatiounen zum Versteesdemech vun der Biologie an dem Behuele vun eenzelen Aarten, Aartgruppen oder Regionalfaune liwweren.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Ornithologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Nobelpräis fir Physiologie oder Medezin

Den **Nobelpräis fir Physilogie oder Medezin** ass no dem Testament vum Alfred Nobel geduecht fir Persounen aus dem Medezinberäich oder aus der Recherche an der Biologie z'éiren, deenen hir Aarbechten e grousse Fortschrëtt am Wëssen oder an den Technike vun deene Wëssensgebidder mat sech bruecht hunn.

De Präis gëtt attribuéiert vun enger Jury vu Professere vum Karolinska-Institut, déi de Präisdréier aus engem Choix vu ronn fofzeg Kandidaten erausichen, déi den Nobel-Komittee proposéiert.

Nodeem de Präisdréier uganks Oktober bekannt gemaach gëtt, kritt hien d'Medail an den Diplom vun der Fondatioun, vum schweedesche Kinnek offiziell den 10. Dezember, um Joresdag vum Doud vum Alfred Nobel iwwerreecht.

Zanter 2001 huet de Geldpräis deen domat verbonnen ass, de Wäert vun zéng Millioune schweedesch Krounen, wat eppes Klengs weider ass wéi eng Millioun Euro.

Fir eng Lëscht vun de Präisdréier kuckt wgl. **Lëscht vun den Nobelpräisdréier fir Physiologie oder Medezin**

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Nobel laureates in Physiology or Medicine** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Botanesche Gaart

E **botanesche Gaart** ass e Park oder Gaart, an deem verschidde Planzenaarten ugeplanzt si mam Zil, fir se do ze studéieren.

Dofir stinn dacks, wéi an engem Musée oder bei enger Ausstellung, Schëlter bei deene Planze mam Numm vun der Aart, déi een do gesäit, heiansdo och mat aneren Zousazinformatiounen.

Botanesch Gäert ginn heefeg vu Muséeën, Héichschoulen oder soss Fuerschungsariichtungen ugeluecht an ënnerhalen.

Bei engem botanesche Gaart, an deem nëmme Beem an Traisch sinn, schwätzt ee vun engem Arboretum.

## Kuckt och

* Botanesch Gäert zu Lëtzebuerg
# Déierepark

Agank vum Zoo vun Antwerpen, deen 1843 gegrënnt gouf.
Giraffen an engem Zoo an Australien, virun der Skyline vu Sydney.
En **Déierepark** oder **Zoo** ass eng Ariichtung, an där ursprénglech wëll Déieren an enger parkänlecher Ëmgéigend a Gefaangeschaft gehale ginn, fir der Ëffentlechkeet d'Méiglechkeet ze ginn, se ze kucken.

Den eelsten Zoo, deen et och haut nach gëtt, ass den Tiergarten Schönbrunn zu Wien, dee 1752 seng Dieren opgemaach huet. Der Europäescher Zoo-Direktiv 1999/22/EG aus dem Joer 1999 no, muss all Zoo an der Europäescher Unioun eng speziell Autorisatioun hunn. En Déierepark gëtt als dauerhaft Ariichtung definéiert, an där lieweg Exemplarer vu wëll-liewenden Aarten gehale ginn, an déi op d'mannst siwen Deeg am Joer ëffentlech ausgestallt ginn. Dat schléisst ënner anerem Zirkussen an Déierenhandlungen aus.

Den Zweck vun engem Déierepark ass d'Bildung, d'Fuerschung, d'Erhuelung an den Natur- an Aarteschutz, zum Beispill duerch d'Zuucht vu raren Déieren an deenen hiert spéidert Aussetzen an der Natur. Trotzdeem sinn Déierparken ëmstridden a ginn dacks vun Déierschutzorganisatioune kritiséiert.

De gréissten Déierepark zu Lëtzebuerg ass de Märchepark Beetebuerg. E weideren Zoo ass den Escher Déierepark. De Sennenger Zoo huet tëscht 1968 an der fréien 1980er existéiert.

## Kuckt och

* Zoo vun Antwerpen

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Déierepark** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Geescht (Fruucht)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel beschäftegt sech mat der Fruuchtzort Geescht. Fir aner Bedeitungen, kuckt wgl. Geescht (Homonymie). |

Geescht| (*Hordeum vulgare*) |
| An anere Sproochen |
fr: orge de: Gerste |
| Wëssenschaftlech Klassifikatioun |
| Räich |
Planzeräich |
| Iwwerofdeelung |
Somplanzen |
| Ofdeelung |
Bléieplanzen |
| Klass |
Commelinidae |
| Uerdnung |
Poales |
| Famill |
Séissgrieser |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Hordeum vulgare |
| L. |
|  |

D'**Geescht** (och alt Giescht, Gääscht, Gjääscht, *Hordeum vulgare*) ass eng Planzenaart, déi zur Gattung *Hordeum* bannent de Séissgrieser (Poaceae) gehéiert. D'kultivéiert Geescht ass ee vun de wichtegsten an eelste Kären, well se virun ongeféier 10.000 Joer aus der Wëller Geescht (*Hordeum spontaneum*) am Fruchtbaren Hallefmound recoltéiert a geziicht gouf.

D'Sprenz vun der Geescht ass meeschtens däitlech méi laang wéi déi vum Kar oder dem Weess.

Den Ausdrock „Geeschtekär“ gëtt net just fir de Som vun der Planz benotzt, mä och fir eng Form vun enger Entzündung vun den Aendeckelen (Hordeolum).

## Ubau

D'Geescht ass selwerbestäubend; et gëtt Summer- a Wantergeescht.

### Summergeescht

Fir de mënschleche Konsum gëtt haaptsächlech d'Summergeescht benotzt. Se gëtt vun Enn Februar bis Ufank Abrëll geséit a gëtt a manner wéi 100 Deeg zeideg.

### Wantergeescht

D'Wantergeescht, déi am September geséit gëtt, ass méi produktiv. Ideal Bedingunge fir de Wuesstem sinn Temperaturen ënner 10 °C. Wann d'Temperaturen iwwer eng länger Zäit ënner –15 °C leien, erfréiert se.

Am Verglach mat der Summergeescht ass d'Recolte méi héich a se huet och e méi en héije Proteingehalt (12–15 %); se gëtt haaptsächlech als Déierefudder benotzt.

Déi zwou Zorte kënnen als Braugeescht benotzt ginn.

## Produktioun

Iwwersiicht vun der Produktioun zu Lëtzebuerg (an Tonnen)|  | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kären Total | 139.272 | 149.289 | 154.236 | 160.022 | 143.500 | 147.688 | 166.940 | 146.635 | 141.113 | 177.617 |
| **Geescht** | **34.005** | **34.951** | **34.662** | **35.356** | **32.452** | **28.861** | **36.675** | **30.672** | **32.858** | **39.039** |
| dovun: Summergeescht | 8.450 | 8.497 | 8.976 | 7.683 | 10.952 | 6.661 | 11.033 | 4.167 | 6.879 | 12.124 |
| dovun: Wantgergeescht | 25.555 | 26.454 | 25.686 | 27.674 | 21.500 | 22.199 | 25.642 | 26.505 | 25.979 | 26.915 |

Quell: Quantités produites des principales productions de grande culture et fourragères (en tonnes), STATEC

## Kuckt och

* Kärenzorten

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Geescht (Fruucht)** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen an Notten
# Anden

Reliefkaart vun den Anden
Cono de Arita, Salta (Argentinien)
Südlech Ande bei Santiago de Chile
D'**Anden** sinn déi längst Gebiergskette vun der Welt (zirka 7000 km). Se zéie sech laanscht d'Westküst vu Südamerika vu Venezuela iwwer Kolumbien, Ecuador, Peru, Bolivien, Argentinien am Chile. Se bestinn aus 2 oder méi parallelen Haaptketten. Am mëttelste Segment a Peru, Bolivien, Nordchile an Nordargentinie leien déi Kette wäit auserneen, se ëmkreesen d'Héichland (Altiplano), wou matzen dran den Titicaca-Séi läit. Den Zentrum vum Inkaräich, Cuzco, läit nërdlech vum Héichland.

Am Süde vum Ecuador sinn d'Ande bis 200 km breet; tëscht Arica (Chile) a Santa Cruz de la Sierra (Bolivien) am Oste si s'iwwer 600 km breet.

## Bierger

Den héchtse Bierg, den Aconcagua ass 6.962 m héich. E läit an Argentinien op der Grenz mam Chile.

### Bekannt Bierger vun den Anden

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Aconcagua | 6.962 m | Argentinien |
|  | Nevado Huascarán | 6.768 m | Peru |
|  | Alpamayo | 5.947 | Peru |
|  | Nevado Yerupajá | 6.634 m | Peru |
|  | Nevado Illimani | 6.483 m | Bolivien |
|  | Huayna Potosí | 6.088 m | Bolivien |
|  | Cerro Torre | 3.133 m | Argentinien |

---

### Vulkaner

D'Anden an d'mëttelamerikanesch Kordilleren hu staark seismesch a vulkanesch Aktivitéiten. Déi héchst Vulkaner vun der Welt sinn do ze fannen: De 6.795 m héije Monte Pissis an Argentinien an de 6.864 m héijen Ojos del Salad (Argentinien-Chile). Vulkanesch Phenomeener, wéi Solfatar, Geysir a Fumarole si wäit verbreet.

Bekannt aktiv Vulkaner

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Cotopaxi | 5.897 m | Ecuador |
|  | Tungurahua | 5.010 m | Ecuador |
|  | Pichincha | 4.784 m | Ecuador |
|  | Villarrica | 2.840 m | Chile |

---

## Wéi sinn d'Anden entstanen?

Bléck aus dem Fliger
D'Ande sinn ongeféier 60 Millioune Joer al.

## Referenzen

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Andes** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Knuetkraider

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Knuetkraider| Wisesauerampel |
| Wëssenschaftlech Klassifikatioun |
| Räich |
Planzeräich |
| Ofdeelung |
Magnoliophyta |
| Klass |
Magnoliopsida |
| Ënnerklass |
Caryophyllidae |
| Uerdnung |
Caryophyllales |
| Famill |
Polygonaceae |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| **Polygonaceae** |
| Juss. |

D'**Knuetkraider** (Polygonaceae) sinn eng Planzefamill aus der Uerdnung vun de Caryophyllales.

Et gëtt eng ronn 1200 Aarten aus ca. 48 Gattungen, déi haaptsächlech an den nërdlechen temperéierten Zone virkommen, mat wéinegen Aarten an den Tropen oder Permafraschtgebidder.

## Beschreiwung

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

## Systematik

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

## Verwendung

D'Wëllkar war fréier e wichtege Bestanddeel vun der Diät a gëtt haut nach an der Kiche benotzt. Varietéite vum Rubbarb (Rheum rhabarbarum) ginn als Uebst an als Medezinpflanzen ugebaut.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Polygonaceae** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Ootmung

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Ënner **Ootmung** versti Physiologen déi verschidde Prozesser déi et engem Organismus erlaben, Oxygène (O2) z'absorbéieren a Kuelendioxid (CO2) ofzeginn. Et handelt sech also ëm eng Aart Gasaustausch (Hematos). D'Planzen am Géigesaz absorbéieren CO2 a ginn (duerch Photosynthees) O2 un hir Ëmwelt of.

An der Zell bezeechent d'Wuert *Ootmung* ee Prozess dee sech an den Zellen ofspillt. Zocker (virun allem ënner Form vu Glucos) gëtt ofgebaut an et entsteet ATP (Adenosintriphosphat), an Ofbauprodukter wéi CO2 an H2O. ATP ass eng vun de Formen ënner deenen Energie an den Zelle gespäichert gëtt. Dëse Virgang vun der Zellootmung geschitt an de Mitochondrie vun der Zell.

Et ënnerscheet ee 4 verschidden Typpe vun (physiologescher) Ootmung:

* Longenootmung - z. B. beim Mënsch oder Mamendéieren
* Hautootmung - z. B. beim Wuerm, oder Amphibien
* Kimenootmung / Branchial Ootmung - z. B. bei de Fësch a Schuelendéieren
* Luftrörenootmung / Tracheal Ootmung - z. B. bei den Insekten

## Anatomesch Beschreiwung vum mënschlechen Ootmungsapparat

De mënschlechen Ootmungsapparat besteet aus der Nues, der Strass, dem Keelkapp, der Luftröre, de Bronchen an de Longen, déi de Gasaustausch erméiglechen.

 Méi Informatioun doriwwer am Artikel: **Ootmungsapparat beim Mënsch**.
# Departement La Réunion

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

|  |
| --- |
| **Île de la Réunion** |
|  Fändel vu Frankräich |  Fändel vun der Réunion |
|  |
| Basisdaten |
| **Offiziell Sprooch** | Franséisch |
| **Haaptstad** | Saint-Denis |
| **Fläch** | 2.512 km² |
| **Awunnerzuel** | 800.000 (Dezember 2007) |
| **Bevëlkerungsdicht** | 308 Awunner pro km² |
| Arrondissementer | 4 |
| Kantonen | 49 |
| Gemengen | 24 |
| Prefekt | Michel Lalande |
| President vum Regionalrot | Didier Robert |
| President vum Generalrot | Nassimah Dindar |
| Wärung | Euro (€) 1 Euro = 100 Cent |
| **Zäitzone** | UTC + 4 |
| Internet-TLD | .re |
| Telefonsprefix | +262 |
| Kaart |
|  |
|  |

**La Réunion** oder kuerz **Réunion** (voll franséisch Bezeechnung *Île de la Réunion*, ass eng Insel am Indeschen Ozean, déi zu Frankräich gehéiert an déi politesch e franséischt Iwwerséidepartement ass.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Réunion** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Schnéikläckelchen

Schnéikläckelchen| Schnéikläckelchen |
| Wëssenschaftlech Klassifikatioun |
| Räich |
Planzeräich |
| Ofdeelung |
Bléieplanzen |
| Klass |
Liliopsida |
| Uerdnung |
Asparagales |
| Famill |
Amaryllisplanzen |
| Gattung | *Schnéikläckelcher* |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Galanthus |
| L. |
|  |

D'**Schnéikläckelchen**, *Galanthus*, ass eng Fréijoersblumm aus der Famill vun den Amaryllisplanzen, déi an Europa an a Westasien doheem ass. Et gëtt
nonzéng Zorte vu Schnéikläckelcher. Et si Planzen déi net kriddleg sinn, a si ginn am beschten am Hallefschied, op frësche gutt drainéierte Biedem, déi am Summer net ze dréche ginn.

Déi bekanntst Zort a Mëttel- a Westeuropa ass déi Kleng Schnéikläckelchen, *Galanthus nivalis* déi ee vun de Pyrenäë bis an d'Ukrain fënnt, mat hirem Ofleeër *Galantus nivalis flore pleno* mat duebele Bléien.

## Kuckt och

* Lëscht vu lëtzebuergesche Planzennimm

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Galanthus nivalis** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Aneuploidie

**Aneuploidie** bezeechent an der Biologie de Fall, an deem e Liewewiesen eenzel Chromosomen ze vill oder ze mann huet.

Wann et ëm eng anomal Zuel vu Chromosomesätz geet, heescht et Euploidie.

Zu enger Aneuploidie kënnt et bei der Méios, wann eng Chromosomekoppel, déi d'selwecht ass, sech net trennt. De Verloscht vun engem Chromosom féiert meeschtens zum Doud.

Am Fall, an deem ee Chromosom ze vill ass, 2n "plus 1", heescht et Trisomie a wierkt als Stéierung, well d'Gläichgewiicht vun de Genwierkunge verluer geet.

Bei enger Iwwerzuel vun zwéi Chromosomen, 2n "plus 2", geet et ëm eng Tetrasomie mat deene selwechte Follgen.