Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Walen

| Walen |
| --- |
|  80 Walaarten, am Verglach mam Mënsch (ënne riets)80 Walaarten, am Verglach mam Mënsch (ënne riets) |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Ënnerklass | Placentalia  |
| Uerdnung: | **Walen**  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Cetacea Brisson, 1762 |
| Ënneruerdnungen |
|
Baartewalen (Mysticeti) Zännwalen (Odontoceti) |

D'**Walen** (**Cetacea**) sinn eng Uerdnung vu Mamendéieren déi all am Waasser, déi meescht vun hinnen am Mier, liewen. Duerch hir Kierperform gläiche s'am Ausgesinn de Fësch, woufir se fréier alt fälschlecherweis *Walfësch* genannt goufen.

Et gëtt weltwäit eng 80 bis 90 Walaarten. 5 dovu liewen am Séisswaasser, déi aner liewen am Mier.

## Famillen

Wale ginn an zwou Ënneruerdnungen agedeelt: Baartewalen (Mysticeti) an Zännwalen (Odontoceti). Nieft de Baarten an den Zänn gëtt et nach aner anatomesch Krittären, fir déi zwou Ënneruerdnunge vuneneen z'ënnerscheeden.

* Ënneruerdnung Mysticeti (Baartewalen)
	+ Famill Balaenidae Gray, 1821
	+ Famill Balaenopteridae Gray, 1864 — Rorquals
	+ Famill Eschrichtiidae Ellerman and Morrison-Scott, 1951 — Groe Wal
	+ Famill Neobalaenidae Gray, 1873
* Ënneruerdnung Odontoceti (Zännwalen)
	+ Famill Delphinidae — Delfiner aus dem Mier an Orcaen
	+ Famill Monodontidae — Belugawal an Narwal
	+ Famill Phocoenidae — Phocoenidae (Schwéngswalen)
	+ Famill Physeteridae — Pottwal (*ad minima*)
	+ Famill Platanistidae — Séisswaasserdelfinen
	+ Famill Ziphiidae — Schniewelwalen an Hyperodoon (Intewal)
	+ Famill Iniidae — Séisswaasserdelfinen (vun aneren ënner Platanistidae klasséiert)
	+ Famill Kogiidae — Kleng Pottwalen (och alt ënner Physeteridae klasséiert)
	+ Famill Lipotidae — Chinawal (och alt entweeder ënner Iniidae oder ënner Platanistidae klasséiert)
	+ Famill Pontoporiidae — La-Plata-Delfin (och alt entweeder ënner Iniidae oder ënner Platanistidae klasséiert)

Do derbäikommen Dosende vu Fossilienaarten aus de Gattungen *Ambulocetus*, *Pakicetus* a *Basilosaurus*, déi an d'Ënneruerdnung Archaeoceti klasséiert ginn.

## Morphologie

Déi verschidde Walaarten hunn all e stroumlinnefërmege Kierper, eng glat Haut ouni Hoer a keng Ouermuschelen, Kennzeechen déi e séiert Virukommen am Waasser méiglech maachen. Se hu keng Krallen a keng baussenzeg Ouerlächer (de Gehéierkanal ass no baussen zou). Déi viischt Patten hu sech am Laf vun der Evolutioun zu Flossen entwéckelt déi Flipper genannt ginn. D'Floss um Réck, déi Finn genannt gëtt, feelt bei enger Rëtsch Aarten. De Schwanz ass zu enger Floss ëmgewandelt, déi Fluke genannt gëtt, an horizontal zum Rescht vum Kierper steet (bei de Fësch steet d'Schwanzfloss senkrecht). Déi hënnescht Patte si komplett zeréckgebilt.

Wéi all aner Mamendéieren hu Wale Longen a mussen, fir Loft ze huelen, un d'Waasseruewerfläch. Dobäi ootme se duerch en Ootmungslach uewen um Kapp.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Walen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Theophrast

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Theophrast |
| --- |
|  |
| Gebuer |
ca. 371 v. Chr. jul. |
| Gestuerwen |
287 v. Chr. jul. Athen |
| Aktivitéit |
Botaniker, Physiker, Philosoph, Schrëftsteller |
|
 |

Den **Theophrast**, op Griichesch Θεόφραστος, gebuer ëm 372 v. Chr., a gestuerwen 287 v. Chr., war e griichesche Philosoph a Naturfuerscher. Hie war de Schüler vum Aristoteles a vum Platon. Nodeem den Aristoteles vun Athen fortgaange war, huet hien deem seng Philospheschoul iwwerholl.

Hien huet méi wéi 200 Schrëften iwwer d'Logik, d'Theologie, d'Meteorologie, d'Eethik, d'Zoologie, d'Politik an d'Musek verfaasst.

Hie war ausserdeem de Grënner vun der Botanik an huet déi éischt systematesch Ënnersichunge vun der Planzewelt gemaach. 550 Planzenaarten, vun der Atlantikküst iwwer de Mëttelmierraum bis an Indien, huet hie beschriwwen.

## Kuckt och

* Lëscht vun den algriichesche Philosophen

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Theophrast** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Krokussen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Krokussen| Krokussen Lénks: *C. sativus*, Riets: *C. vernus* Illustratioun aus Thomé: "Flora von Deutschland, Oesterreich und der Schweiz" (1885) |
| Wëssenschaftlech Klassifikatioun |
| Räich |
Planzeräich |
| Ofdeelung |
Bléieplanzen |
| Klass |
Liliopsida |
| Uerdnung |
Asparagales |
| Famill |
Schwäertliljeplanzen |
| Gattung | *Krokus* |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Crocus |
| L. |
|  |

D'**Krokussen** (*Crocus*) sinn eng Planzegattung aus der Famill vun de Schwäertliljeplanzen (*Iridaceae*). Eng bedeitend Aart ass de Crocus sativus, aus deem Safran gewonne gëtt.

## Kuckt och

Lëscht vu lëtzebuergesche Planzennimm

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Crocus** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Koran

Luxuseditioun vum Koran
De **Koran** (arabesch: Liesung) ass déi helleg Schrëft vun de Moslemen.

De Koran gëllt am Islam als dat direkt, onverfälscht an originaalt Wuert vun Allah. Wärend am Chrëschtentum net d'Bibel, mä Jesus Christus d'Wuert vu Gott ass, ass et am Islam net de Mohammed, mä de Koran. Dofir gëtt am Chrëschtentum vun "Inkarnatioun" (Gott ass Mënsch ginn) geschwat, am Islam awer vun "Inlibratioun" (Gott ass Buch ginn).

No traditionellem islamesche Verständnes ass de Koran deen Text, deen de Mohammed vu 610 bis 632 vum Gabriel diktéiert krut. Mëttlerweil gëtt et awer och mosleemesch Wëssenschaftler, déi, gradewéi an der chrëschtlecher Theologie, eng historesch-kritesch Exeges vum Koran bedreiwen, an noweisen, datt och de Koran aus ganz ënnerschiddlechen Textzorte besteet an a verschiddenen Zäitsituatiounen entstanen ass.

De Koran besteet aus 114 Kapitelen de sougenannte Suren, woubäi opfält, datt déi éischt déi längst an déi lëscht déi kierzt sinn. De Koran fänkt u mat enger Sure déi an all Gebiet rezitéiert muss ginn, genannt Al-Fatiha ("*Déi déi opmécht*"). E gleewege Moslem liest de Koran just an der Originalsprooch, d. h. op Arabesch, well all Iwwersetzung eng Interpretatioun ass, also vläicht eng Verfälschung kéint sinn.

An de Koranschoule ginn d'mosleemesch Kanner an de Koran agefouert.

## Kuckt och

De Koran Projet vum Jean-Michel Treinen

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Koran** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Véier däitsch Koraniwwersetzungen am Verglach
* Englesch Koraniwwersetzung
# Renaissance

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse Konschtartikel ass eréischt just eng Skizz. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Renaissance** (IPA: [ʀənɛːsˈɑ̃ːs]) bezeechent déi kulturell Neientdeckung vun der klassescher griichescher a réimescher Antiquitéit mat sengen Aflëss op d'Gesellschaft, d'Wëssenschaft, d'Philosophie an d'Konscht. Dacks gëtt de Begrëff just als Bezeechnung vun enger konschtgeschichtlecher Epoque benotzt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Renaissance** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Archaeën

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Archaeën** (Archaea) bilden ee vun den dräi Domäne vun de Liewewiesen.

| Archaeën |
| --- |
|  |
| **Klassesch Klassifikatioun** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klassifikatioun:* | Liewewiesen |
| *Domän:* | Archaeën |

 |
| **Divisiounen** |
| * Euryarchaeota
* Crenarchaeota
* Korarchaeota
 |

## Systematik

* Euryarchaeota
	+ Hypothermophile
	+ Thermoplasmatales
	+ Methanogene
	+ Extremhalophile
* Crenarchaeota
* Korarchaeota

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Archaea** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Déi dräi Domäne vun de Liewewiesen** |

 |
|
Eukaryoten - Archaeën - Bakteerien |
# Bakteerien

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Bakteerien |
| --- |
| Cholerabakteerien |
| **Klassesch Klassifikatioun** |
| *Klassifikatioun:* | Liewewiesen |
| *Domän:* | Bakteerien |
| **Stämm** |
| Auswiel:
Chlamydiae
Cyanobacteria
Chlorobi
Planctomycetes
Proteobacteria
Firmicutes
Spirochaetes |

D'**Bakteerie** bilden ee vun den dräi Domäne vun de Liewewiesen.

D'Bakteerie sinn eenzelleg Organismen, déi kee richtegen Zellkär hunn. Si wuessen an enger grousser Villfalt a benotzen déi verschiddenst cheemesch Prozesser, fir sech mat der néideger Energie ze versuergen.

## Systematik

* Bakteerien
	+ Tenericutes
		- Aphragmobacteria
	+ Gracilicutes
		- Spirochaetae
		- Thiopneutes
		- Photobakteerien (d.: Anaerobe phototrophe Bakterien)
		- Cyanobacteria (d.: Blaugrünbakterien, Blaugrünalgen, Blaualgen)
		- Chloroxybacteria
		- Azotobacteriaceae oder Rhizobiaceae, dat sinn déi Bakteerien, déi Stéckstoff bannen
		- Pseudomonaden
		- Omnibacteria
		- Chemoautotroph Bakteerien oder Chemolithotroph Bakteerien
		- Myxobacteria
	+ Firmicutes
		- Bakteerien, déi gären
			* Mëllechsaierbakteerien
			* Clostridien
			* Peptokokken
			* Aeroendospora, aerob Bakteerien, déi Endospore produzéieren
		- Mikrokokken, grampositiv Bakteerien, déi molekulare Sauerstoff brauchen
		- Actinobacteria

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Bakteerien** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Déi dräi Domäne vun de Liewewiesen** |

 |
|
Eukaryoten - Archaeën - Bakteerien |
# Eukaryoten

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Eukaryoten |
| --- |
|  |
| **Klassesch Klassifikatioun** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klassifikatioun*: | Liewewiesen |
|  *Domän:* | Eukaryoten |

 |
|  **Räicher**  |
| * Déiereräich
* Pilzeräich
* Planzeräich
* Protisten
 |

D'**Eukaryoten** bilden ee vun den dräi Domäne vun de Liewewiesen. Zu hinnen zielen d'Planzen, d'Déieren – also och de Mënsch –, d'Pilzen an d'Eenzeller.

Déi zwee aner Domäne sinn d'Bakteerien an d'Archaeën, déi informell dacks als Prokaryoten zesummegefaasst ginn.

D'Zelle vun den Eukaryoten hunn en Zellkär mat Chromosomen déi linear DNS-Moleküllen enthalen. D'Zelle vun de Prokaryoten hu keen Zellkär an ee Chromosom, deen aus enger rankfërmeger DNS-Moleküll besteet.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Eukaryota** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Tree of Life Project (en)

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Déi dräi Domäne vun de Liewewiesen** |

 |
|
Eukaryoten - Archaeën - Bakteerien |
# Zellkär

Den **Zellkär** ass déi gréisst Organell an enger eukaryotescher Zell (ongeféier 10 μm Duerchmiesser). En ass vun der sougenannter *Kärenvelopp* ëmginn, eng duebel Biomembran. En enthält d'Kärplasma mat der Chromatin. Déi rout Bluttkierpercher vu Mamendéieren an d'Bluttplättecher hu keen Zellkär.

## Kärenvelopp

Den Zellkär ass duerch eng duebel Membran vum Zytoplasma ofgetrennt. Well et keng einfach Membran ass wéi een se ronderëm d'Zell an aner Organelle fënnt, seet ee besser *Kärenvelopp* wéi *Kärmembran*. De Raum tëscht deenen 2 Membranen heescht perinukleare Raum. D'Kärenvelopp ass no baussen a Verbindung mam endoplasmatesche Reticulum. Bannena gëtt se vun der Nuklearlamina (eng Schicht Intermediärfilamenter) doubléiert, déi se stabiliséirt an un där sech d'DNS ka festmaachen.

Fir den Trafic tëscht dem Kärplasma an dem Zytoplasma z'erméiglechen, sinn an der Kärenvelopp Poren déi Substanzen (Moleküllen) eran an eraus loossen.

Um Ufank vun der Zelldeelung gëtt d'Nuklearlamina phosphoriléiert an d'Envelopp "zersetzt" sech, bleift awer ënner der Form vu Vesikelen erhalen. Um Enn vun der Zelldelung gett d'Lamina dephosphoriléiert an d'Envelopp setzt sech nees nei aus de Vesikelen zesummen.

## Roll vum Zellkär

Am Zellkär gëtt d'DNS stockéiert an déi nei DNS synthetiséiert (= Replikatioun). Donieft ginn och d'RNSen am Kär hiergestallt (= Transkriptioun).

Am Kär kënnen awer keng Proteinne synthetiséiert ginn, déi mussen all aus dem Zytoplasma importéiert ginn, z. B. d'Histonen an déi verschidde Polymerasen.

## Nukleol

De Nukleol ass eng Regioun am Kär an där verschidden ribosomal RNSen hiergestallt ginn a sech da mat de Ribosomproteinne verbannen déi importéiert goufen. Eng aner Funktioun vum Nukleol ass d'Synthes vun NAD+.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Cell nucleus** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Protisten

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  **Protisten**  |  |

 |
|  |
| Paramecium aurelia |
| Klassesch Klassifikatioun |
| Domän : |  Eukaryoten  |
| Räich : |  Protisten  |
| Wëssenschaftlechen Numm |
|  *Protista*  |
| Ënnerräicher: Chromista - Alveolates |

**Protisten** ass eent vun de véier Räicher vun den Eukaryoten, nieft den Déieren, Planzen a Pilzer. Et handelt sech ëm eng kënschtlech an heterogen Grupp déi méi liicht duerch dat ze definéieren ass wat seng Membere vun den anere Räicher ënnerscheet, wéi dat wat se gemeinsam hunn. Zu dëser Grupp gehéiere virun allem Eenzeller, déi een an der Ënnergrupp Protozoa ka gruppéieren, awer och villzelleg Organismen, nämlech d'Schläimpilzer an déi net-gréng Algen.

## Systematik

* Divisioun Stramenopila oder Chromista
	+ Brongalgen (Phaeophycota)
	+ Kiselalgen (Bacillariophyta)
	+ Goldalgen (Chrysophyta)

* Famill Peronosporaceae
	+ Phytophtora

* Protozoa
	+ Stamm Apicomplexa oder Sporozoa
		- Gregarinida
		- Coccida
		- Piroplasminda
	+ Stamm Ciliophora
		- Holotricha
		- Peritricha
		- Spirotricha
		- Chonotricha
		- Suctoria
	+ Stamm Flagellata
		- Trichomonadida
		- Diplomonadida
		- Hypermastigida
		- Trypanosoma
	+ Stamm Rhizopoda
		- Amöben (Amoebina)
		- Testacea
		- Foraminifera
		- Radiolaria
		- Heliozoa
	+ Stamm Euglenozoa
		- Euglenoidea
		- Kinetoplastea
		- Diplonemea
		- Postgaardea
	+ Stamm Metamonada
		- Eopharyngia
		- Parabasalia
		- Anaeromondada
	+ Stamm Rout Algen (Rhodophyta)
		- Batrachospermum
		- Rhodochorton
	+ Stamm Haptophyta
	+ Stamm Cryptophyta
	+ Stamm Percolozoa
	+ Stamm Cercozoa
* Schläimpilzer (Myxomyceta)

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Protista** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Déi véier Räicher vun den Eukaryoten** |

 |
|
Déiereräich - Planzeräich - Protisten - Pilzeräich |
# Nukleinsaier

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Chimiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

**Nulkeinsaieren** ass de Sammelbegrëff fir DNS an RNS, also organesch Makromoleküllen déi aus Nukleotiden zesummegesat sinn. Si sinn an den Zellen (DNS am Zellkär, RNS am Zytosol an och am Zellkär) fir déi geneetesch Virgäng verantwortlech.
# Virus

Opnam vum H5N1-Virus ënnert dem Elektronemikroskop. De Virus ass digital gëllen nogefierft.
E **Virus**, an der Méizuel **Virussen** oder **Viren**, ass e winzegen Deel aus organeschem Material, dat sech nëmmen an den Zelle vun de Liewewiese vermeere kann. Wann e Virus an eng lieweg Zell andréngt, fänkt déi Zell ("Wiertszell" genannt) un, vill Kopië vum urspréngleche Virus ze produzéieren. Virussen infizéieren all Forme vum Liewen, vun den Déieren, de Champignonen an de Planzen, bis hin zu Mikroorganisme wéi Bakteerien an Archaeën. Se kommen an allen Ekosystemer vir a sinn am Buedem, an der Loft an am Waasser dacks unzetreffen. D'Wëssenschaft, déi sech mat de Virusse befaasst, ass d'Virologie, en Deelgebitt vun der Mikrobiologie.

Virussen hunn eng relativ einfach Struktur. En eenzele Viruspartikel gëtt als **Virion** bezeechent an enthält ënnerlech geneetesch Material. Dat besteet aus engem laangen DNA- oder RNA-Moleküll, dat Uweisunge fir d'Produktioun vu Proteinnen enthält. E Virus huet ëmmer e Mantel aus Protein, de Kapsid, deen dat geneetescht Material ëmgëtt a schützt. An e puer Fäll gëtt et och e baussenzege Mantel aus Lipiden, d'Virusenveloppe. Déi meescht Vire sinn esou kleng, datt si mat engem Liichtmikroskop net kënne gesi ginn, ronn 100 Mol méi kleng wéi déi meescht Bakteerien.

Virusse verbreede sech op ënnerschiddlech Weisen, zum Beispill iwwer ausgeotemt Aerosoler oder iwwer Vektore wéi Stiechmécken an Zecken. Fir Viren, déi an de Kierper andréngen, ze eliminéieren, hu Wierbeldéiere komplex Immunsystemer. E puer Virussen, déi fir de Mënsch geféierlech sinn, wéi zum Beispill Herpesvirussen oder HIV, kënnen dem Immunsystem entkommen. Et goufe verschidden Impfstoffer entwéckelt, fir Virusinfektiounen ze verhënneren. Duerch erfollegräich Impfstrategië konnten e puer berüchtegt Viruskrankheeten antëscht eradikéiert ginn.

## Kuckt och

* Mikrob

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Virus** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Ernst Haeckel

| Ernst Haeckel |
| --- |
| Portrait vun 1860 |
| Gebuertsnumm |
Ernst Heinrich Philipp August Haeckel |
| Gebuer |
16. Februar 1834 Potsdam |
| Gestuerwen |
9. August 1919 Jena |
| Nationalitéit |
Däitscht Keeserräich, Weimarer Republik, Kinnekräich Preisen |
| Educatioun |
Humboldt-Universitéit Berlin |
| Aktivitéit |
Biolog, Dokter, Zoolog, Philosoph, Naturalist, Ekolog, Ornitholog, Universitéitsprofesser, Ichthyolog, Botaniker, Explorateur, Fotograf, Schrëftsteller, Zeechner |
| Member vun |
Däitsch Akademie vun den Naturfuerscher Leopoldina, Schweedesch Akademie vun de Wëssenschaften, Zoological Society of London, Accademia Nazionale dei Lincei, Bayeresch Wëssenschaftsakademie, American Philosophical Society, Accademia delle Scienze di Torino |
| Auszeechnungen |
Cothenius-Medail, Linné-Medail |
| Famill |
| Bestuet mat |
Anna Sethe, Agnes Huschke |
| Kanner |
Elisabeth Haeckel |
|
 |

Den **Ernst Heinrich Haeckel**, gebuer de 16. Februar 1834 zu Potsdam, a gestuerwen den 9. August 1919 zu Jena, war en däitschen Naturwëssenschaftler a Philosoph.

Den Haeckel huet Medezin op den Universitéiten zu Berlin, Würzburg a Wien studéiert. 1857 huet hie promovéiert an e Joer méi spéit säi Staatsexame gemaach. Hie gouf 1861 Professer fir Anatomie zu Jena a krut do 1865 e Léierstull an der Zoologie bis 1909.

Nodeem hien 1860 e Wierk vum Charles Darwin iwwer d'Entstoe vun den Aarte gelies hat, gouf hien e begeeschterten Unhänger vun der Evolutiounstheorie. 1866 huet hien den Darwin perséinlech kennegeléiert an huet seng Aarbecht der Evolutiounstheorie ugepasst.

Den Ernst Haeckel huet de Begrëff Ekologie an d'Welt gesat.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Ernst Haeckel** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Prokaryoten

**Prokaryoten**, **Prokaryotae** oder och nach **Monera**, si Liewewiesen, déi amplaz vun engem Zellkär nëmmen en Nukleoid hunn. En Nukleoid ass e Beräich am Zellplasma, an deem DNA dran ass, mä deen awer net duerch eng Membranhüll ofgetrennt ass.

Dës Bezeechnung trëfft op zwéi vun den dräi Domäner vun de Liewewiesen zou: Archaeën a Bakteerien.

## Kuckt och

* Biologie

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Procaryota** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Naturléier

Léier iwwer d'Natur an der Schoul (1947)
**Naturgeschicht** (och **Naturléier**) ass eng Sammelbezeechnung fir verschidde Wëssensgebidder. Déi meescht Definitiounen enthalen d'Erfuerschung vu Liewewiesen (Biologie, dorënner Botanik an Zoologie); aner Definitioune sinn d'Gebidder Paleontologie, Ekologie a Biochimie wéi och zum Deel Archeologie, Geologie, Astronomie, Physik a souguer Meteorologie gehéieren dozou.

Allgemeng huet een un der Naturgeschicht Intresséierten als **Naturfuerscher** gegollt. Dat war am Wiesentlechen eng Laiebeschäftegung a kee Beruff.

Am 18. Joerhonnert a wäit bis an d'19. Joerhonnert era gouf de Begrëff Naturgeschicht gebraucht, fir all wëssenschaftlech Studien, am Géigesaz zu der politescher oder kierchlecher Geschicht, ze bezeechnen. Déi ëmfassend Bezeechnung gëtt och haut nach fir en ettlech Muséeen a Gesellschafte gebraucht.

Bekannt Muséeë fir Naturgeschicht sinn den Natural History Museum zu London, de Museum fir Naturléier zu Berlin, den Naturhistoresche Muséee zu Wien an de Muséum national d'histoire naturelle zu Paräis.

## Kuckt och

* Naturwëssenschaft

* Albrecht von Haller: *Onomatologia medica completa... oder Vollständiges Lexicon... der Naturgeschichte*, Frankfurt am Main, 1758
* Wolf Lepenies: *Das Ende der Naturgeschichte. Wandel kultureller Selbstverständlichkeiten in der Wissenschaft des 18. und 19. Jahrhunderts*, Hanser, München/Wien 1976, ISBN 3446121854.
# Zoologie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Zoologie** ass d'Studéiere vum Bau an der Liewensweis vun deene verschiddenen Aarte vun Déieren, geneesou wéi d'Erfuerschunge vun hire géigesäitege Verwandschaftsverhältnisser.

All Aart vun Déier soll souwäit wéi méiglech eng logesch a wëssenschaftlech fundéiert Plaz an engem gereegelte System kréien. Déi ideal Form vu sou engem System wier et, fir all Déier no senger Ofstamung, sengem Opbau, senger jeeweileger Liewensweis a senger Entstoungs- an Entwécklungsgeschicht ze katalogiséieren.

Dëst ass awer praktesch net zu honnert Prozent méiglech, well et nach eng Onmass vu Relatioune gëtt déi nach net nogewise sinn oder kënne ginn.

E staark vereinfachte System, dee praktesch benotzt ka ginn, ass d'Glidderung vun der Déierewelt (*Animalia*) a grouss Kategorien no verschiddene Kennzeechen.

## Geschicht

## Haaptandeelung

* Regnum (Räich)
	+ Phylum (Stamm)
		- Classis (Klass)
			* Ordo (Uerdnung)
				+ Familia (Famill)
					- Genus (Gattung)
						* Species (Aart)

Donieft gëtt et nach Andeelunge wéi Iwwerklass, Ënneruerdnung asw.

## Kuckt och

* Systematik vun der Déierewelt

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Zoologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Mykologie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Mykologie** (vum griichesche *mýkēs* 'Pilz' + *-logie* 'Wëssenschaft') ass en Deelgebitt vun der Biologie, dat sech mat der Erfuerschung vun de Pilze befaasst.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Mykologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen