Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nuecht

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen **Astronomiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Eng Nuecht iwwer dem Stadgronn
Eng "wäiss Nuecht" zu Sankt Péitersbuerg
D'**Nuecht** ass deen Deel vun engem Dag, an där en zentralen Himmelskierper vun engem Planéitesystem, z. B. d'Sonn am Sonnesystem, ënner der Horizontlinn steet. D'Nuecht ass deemno tëscht Ënnergang an Opgang. D'Längt vun enger Nuecht hänkt vun der geographescher Breet a vum Wénkel vun der Rotatiounsachs vun engem Planéit of.

## Kuckt och

* Dag-Nuecht-Grenz
* Schummerecht
* Wäiss Nuechten
* Polarnuecht

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Nuecht** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Nuecht zu Lëtzebuerg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Rotatiounsperiod

D'**Rotatiounsperiod** ass deen Zäitintervall, dee versträicht, bis e Kierper dee sech ëm déi eegen Achs dréint, erëm bei senger Ausgankspositioun ukomm ass.

D'Rotatiounsperiod vun der Äerd dauert 24 Stonnen, méi genee: e Sidereschen Dag (ronn 23h56min). Wann en Dänzer an 1 Sekonn 5 Pirouetten dréit, ass seng Rotatiounsperiod - 1/5 sec, also 200 Millisekonnen.

## Kuckt och

 **Portal Astronomie Sideresch Period
# Moien

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

En niwwelege Moien iwwer der Musel zu Lëtzebuerg
De **Moien**, oder **Mueren**, ass déi Dageszäit, déi tëscht Sonnenopgang a Mëtteg ass. E gëllt als "den Ufank" vum Dag.

Traditionell ass de Moien d'Zäit fir waakreg ze ginn. D'Iesse moies nennt ee Kaffi.

## Kuckt och

* Moien (Begréissung)

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Moien/Mueren** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Owend

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Een Owend an der Géigend vun der belscher Gemeng Mons
Den **Owend** ass deen Deel vun engem Dag, an där d'Sonn d'Horizontlinn erreecht, an d'Schummerecht an de Sonnenënnergang ufänken. Jee no Joreszäit a jee no Breedegrade kann den Owend zu verschiddenen Zäiten antrieden. Méi prezis ass et eng Dageszäit, déi tëscht Mëtteg an Nuecht ass.

D'Iessen owes nennt een Nuechtiessen (Owesiessen).

Gewéinlech ass den Owend d'Period vum Enn vun enger Aarbechtsaktivitéit. Vun dëser Dageszäit gëtt gär profitéiert, fir sech z'erhuelen oder soss Fräzäitaktivitéiten nozegoen. Dofir ass si wichteg fir déi, déi Televisiounsprogrammer, Theateren, Entertainment- an Hobbyclibb, Restauranten, asw. bedreiwen.

## Kuckt och

* Sonnenënnergang
* Schummerecht
* Dag-Nuecht-Grenz
* Vesper (Liturgie)

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Owend** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Datum

Dee **Kalennerdatum**, meeschtens kuerz **Datum** genannt, ass d'Benennung vun engem Dag am jeeweilege Kalennerjoer.

De Kalennerdatum gëtt an Däitschland no der ISO 8601 a Form vun engem *Datumsformat* schrëftlech fixéiert.

Am Mëttelalter haten all Deeg vum Joer en Numm an d'Jore goufen a relativem Bezuch zu engem groussen Event benannt.

## Kuckt och

* Kalenner, d'Festleeë vun der Zäitandeelung am Joer
* Zäitrechnung (Chronologie), déi zyklesch souwéi déi linear Strukturéierung vun der Zäit
* Julianeschen Datum – Eng Zäitmooss an der Astronomie
* Datumsgrenz – D'Zäitzon fir den Datum
# Joreszäit

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

*A Masque for the Four Seasons*: en allegorescht Bild vun de Joreszäite vum englesche Moler Walter Crane
Eng **Joreszäit** ass een Deel vum Joerzyklus, deen duerch d'Changementen am Wieder, an der Ëmwelt, an der Dauer vum Dagesliicht, bestëmmt.

Um europäesche Kalenner an an der moderner Meteorologie, gëtt et véier Joreszäiten: Fréijoer (vum 1. Mäerz bis den 31. Mee), Summer (vum 1. Juni bis den 31. August), Hierscht (vum 1. September bis den 30. November) a Wanter (vum 1. Dezember bis d'Enn vum Februar).

Allerdéngs sinn d'Kalenner-Joreszäiten net zwangsleefeg mat de meteorologesche Joreszäiten identesch, zum Beispill, de Mäerz kann ze kaalt sinn, an de September ka waarm sinn. Och op der Nordhallefkugel si Fréijoer a Summer normalerweis méi waarm an hell wéi Hierscht a Wanter, awer op der Südhallefkugel ass et ëmgekéiert.

D'Changement vun de Joreszäit hänkt un der Ekliptikinklinatioun.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Joreszäiten** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Joreszäiten zu Lëtzebuerg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Zonenzäit

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Zonenzäit**  ((en) *zone time, standard time*) ass den Zäitsytem dee vir eng Zäitzon gëllt. D'Zonenzäit oder – a Länner mat grousser West-Ost-Ausdeenung – e puer Zonenzäiten, zielen als legal Zäit.

Fir Lëtzebuerg ass d'Zonenzäit UTC+1, eng Zäitrechnung, déi sech op de Längegrad 15° Ost bezitt. Op den Auere mat där Zonenzäit ass et eng Stonn méi spéit wéi d'koordinéiert Weltzäit (UTC) an et gëtt keen Zäitënnerscheed zu der mëtteleuropäescher Zäit (MEZ).

## Referenzen an Notten
# Sideresch Ëmlafzäit

Sideresch Period (1 no 2) a Synodesch Period (1 no 3).
D'**Sideresch Period** ass d'Zäit, déi en Himmelskierper fir eng vollstänneg Ëmdréiung brauch.

Den Numm leet sech vum laténgesche *sidus* (Geenitiv: *sideris*) „Stär“ of, well eng vollstänneg Ëmdréiung der Kulminatioun vun engem onendlech wäite Fixstär entsprécht, déi sech ëmmer widderhëlt.

Bezunn op d'Äerd ass e sidereschen Dag méi kuerz wéi ee biergerlechen Dag (mëttlere Sonnendag) an e siderescht Joer méi kuerz wéi e biergerlecht Joer, well d'Äerd der visueller Beweegung vun der Sonn hannendru leeft.

Am Diagramm mécht d'Äerd vu Positioun 1 no 2 eng vollstänneg Ëmdréiung relativ zu engem onendlech wäite Stär (lénkse Feil). Déi selwecht Ausriichtung op d'Sonn (Synodesch Period) erreecht si awer eréischt bei Positioun 3.
Och déi tropesch Period (Stärendag, tropesche Mount, tropescht Joer) sinn eppes méi kuerz, well de Bezugspunkt *Fréijoerspunkt* net plazgebonnen ass wéi en (onendlech wäite) Fixstär, mä sech ëm 360/25800 = 0,014 Grad pro Joer = 50" verréckelt.

#### Iwwersiicht

Eng Tabell iwwer déi mëttel Daten, Standardepoch J2000.0, an déi ofgeleet Gréisste vun der Kalennerrechnung:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Sidereschen Dag | Sideresche Mount | Siderescht Joer |
| 86164,099s | 27,32166 d | 365,256366 d |
| 23h 56m 4,099s | 27d 7h 43m 11,5s | 365d 6h 9m 9s |
|  |
| Stärendag (1) | Tropesche Mount | Tropescht Joer |
| 86164,091 s | 27,32158 d | 365,242199 d |
| 23h 56m 4,091s | 27d 7h 43m 4,7s | 365d 5h 48m 46s |
|  |
| Sonnendag (2) | Synodesche Mount | Sonnejoer (2) |
| 86400s | 29,53059 d | 365,242199 d (3) |
| 24h | 29d 12h 44m 2,9s | 365d 5h 48m 46s (3) |
|  |
| Kalennerdag | Kalennermount | Kalennerjoer (6) |
| 86400s (4) |   | 365,2425 d |
| 24h (4) | 30 d oder 31d (5) | 365d 5h 49m 12s |

`(1) D'Bezeechnung *Tropeschen Dag* ass net gebräichlech.

(2) D'Begrëffer *synodeschen Dag* a *synodescht Joer* sinn net gebräichlech.

(3) D'Sonnejoer entsprécht dem tropesche Joer.

(4) De Kalennerdag ass – am Allgemengen – iwwer de Sonnendag definéiert.

(5) De Mount ass – fir 12 Méint an engem Joer ënnerzebréngen – een Dag ze laang: Dofir verréckelen sech d'Moundphasen géintiwwer de Méintsdeeg.

(6) Dat mëttel Joer vum gregorianesche Kalenner.`
# Himmelskugel

Skizz vun enger Himmelskugel
D'**Himmelskugel** ass eng imaginär, dënn Kugelschuel mat onendlech groussem Duerchmiesser respektiv eng *Richtungs-* oder *Eenheetskugel*, déi d'Äerd ëmgëtt.

D'Himmelskugel gëtt och **Himmelssphär** oder **Firmament** genannt. Déi Bezeechnung leet sech vun der anticker Sphärevirstellung of. Déi antik Astronomie huet sech geduecht, datt d'Himmelskierperen un enger duerchsiichteger Sphär vum Himmel „ugepecht“, (laténgesch: *firmamentum*) wieren.

D'Himmelskugel huet hir Polen an der Verlängerung vun der Äerdachs. Den Himmelsequator ass d'Projektioun vum Äerdequator op d'Kugel. D'Positioun vun den Himmelskierpere gëtt mat Hëllef vum Equatoriale Koordinatesystem uginn. Als Mëttelpunkt vun der Himmelskugel däerf wéinst de groussen Himmelskierperdistanzen am Verglach zum Äerdradius ouni grousse Feeler all Observatiounsplaz op der Äerd ugeholl ginn. D'Himmelsachs ass an dëse Fäll eng Parallel zu der Äerdachs.

## Kuckt och

 **Portal Astronomie**

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Himmelskugelen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (fr) *La sphère céleste*. Cours en ligne de l'Observatoire de Paris