Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Systematik (Biologie)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Systematik** an der Biologie oder d'**Taxonomie** gouf vum Carl von Linné agefouert a beschreift d'Andeelung vun de Liewewiesen.

Déi Andeelung gesäit sou aus:

* Räich
	+ Stamm
		- Klass
			* Uerdnung
				+ Famill
					- Gattung
						* Aart

Déi Andeelunge kënnen nach eng Kéier an Ënnergruppen agedeelt ginn, wéi z. B. Ënneruerdnung oder Iwwerklass.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Systematik (Biologie)** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Algriichesch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Sproochen- a Linguistikartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel entsprécht net de Wikipediakrittäre fir en enzyklopedeschen Artikel. Dat kann dru leien datt **Schreif- oder Tippfeeler** dran ze fanne sinn, oder en nach **net nom Stil vun engem Wikipediaartikel** formatéiert gouf. Et kann och sinn, datt den Inhalt net an eng Enzyklopedie gehéiert, sou wéi en am Moment do steet. Fir ze verhënneren datt dësen Artikel eventuell geläscht gëtt, muss en onbedéngt iwwerschafft ginn. |

**Algriichesch** ass déi al Form vun der griichescher Sprooch.

## Kuckt och

* Algriichesch Grammaire
# Liewewiesen

| Liewewiesen |
| --- |
|  |
| **Klassesch Klassifikatioun** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klassifikatioun*: | Liewewiesen |

 |
| **Domäner** |
| * Eukaryoten
* Archaeën
* Bakteerien
 |

D'**Liewewiese** si materiell Objeten op organesch-cheemescher Basis, déi duerch e Saz vu Kennzeeche beschreifbar sinn, déi als noutwenneg fir d'Liewe betruecht ginn. E Liewewiesen gëtt och en **Organismus** genannt.

Liewewiese stamen ëmmer vun anere Liewewiesen of (mat Ausnam vum eemolegen Entstoe vum Liewen).

D'Biologie befaasst sech wëssenschaftlech mat alle bekannte Liewewiesen, hiren Ofwandlungen a Virleefer.

## Struktur an Zesummesetzung

Eent vun de wichtegste Kennzeeche fir d'Liewewiesen ënnereneen z'ënnerscheeden ass den Opbau vun hiren Zellen.
D'Prokaryota hu meeschtens kee richtegen Zellkär an eng einfach Struktur.
D'Eukaryota hu minimum een echten Zellkär, e komplizéierte Membransystem an ënnerschiddlech Zellorganellen.

Mat der geneeër Andeelung an de Verwandschafte beschäftegt sech d'Systematik an d'Taxonomie.

## Systematik

* Eukaryonten
	+ Déiereräich
	+ Planzeräich
	+ Pilzeräich
	+ Protisten
* Archaeën
* Bakteerien

## Kuckt och

* Geentechnesch verännerten Organismus

## Um Spaweck

* The Tree of Life

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Organisms** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Domän (Biologie)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Eng **Domän** ass déi héchst Klassifizéierungskategorie vun de Liewewiesen.

Op der Wikipedia ginn dräi Domäner gebraucht:

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Déi dräi Domäne vun de Liewewiesen** |

 |
|
Eukaryoten - Archaeën - Bakteerien |

## Kuckt och

* Biologesch Systematik
* Déi véier Räicher vun den Eukaryoten
# Nomenklatur

Plinius den Alen
Eng **Nomenklatur** ass eng fir spezifesch Beräicher zwéngend gëlteg Referenzlëscht vu Bezeechnungen aus engem bestëmmte Gebitt.

D'Wuert kënnt vum laténgeschen "nomenclator". Dëst war e Sklav, dee bei engem Iessen d'Nimm vun de Persounen a vun de Platen haart opgesot huet, wa se an de Sall erakoume respektiv eragedroe goufen.

De Plinius den Alen (23-79) huet als éischten a senger Naturgeschicht "Historia naturalis" d'Wuert "nomenclatura" an deem Sënn gebraucht, wéi mir en haut kennen. Den Naturalist Georges-Louis Leclerc de Buffon (1707-1788) huet den zwéngende Gebrauch vun enger spezifescher Nomenklatur a moderne Wëssenschaften oder Techniken agefouert.

## Kuckt och

* Planetaresch Nomenklatur
# Anatomie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Medezinsartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**Anatomie** (*griich.: zerschneiden*) ass d'Léier vum Kierperbau vun de Liewewiesen.

D'Anatomie gëtt an e puer Beräicher agedeelt:

* d'Léier vun de Bestanddeeler vum Kierper: Systematesch Anatomie
* d'Léier vun den Zellen an dem Gewief: Mikroskopesch Anatomie
* d'Beschreiwung vun de Kierperdeeler no hirer Lag: Topographesch Anatomie
* de Verglach tëscht dem Bau vum Mënsch an allen Déierenaarten: Vergläichend Anatomie *(Grondlag vum Deelberäich Zoologie)*

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Anatomie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Biochimie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Chimiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Biochimie** ass déi Wëssenschaft déi sech op atomarem an molekularem Niveau mat de Virgäng an de liewegen Organisme befaasst. Se ass also Deel an eng Grondlag vun der Biologie.

Un éischter Plaz behandelt se den Opbau, Fonctionnement a Metabolismus vun de grousse Moleküllgruppen

* Proteinnen (Eewäisser), hir 3-dimensional Struktur, hir Aufgaben, besonnesch als Enzymer.
* Kuelenhydrater, als Engeriespäicher a -liwwerant an als Strukturmoleküller.
* Lipiden (Fetter), als Engergiespäicher a -liwwerant an als Baustee vun de biologesche Membranen.
* Déi 4. grouss Moleküllgrupp, d'Nukleinsaieren (DNS an RNS) ginn hautdesdaags getrennt an der sougenannter Molekularbiologie behandelt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Biochimie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Geschlechtsorgan

Baussenzeg weibleche Geschlechtsorganer vu verschiddene Mamendéieren: Hond, Mier, Kaz, Mënsch (Fra).
Baussenzeg männlech Geschlechtsorganer vu verschiddene Mamendéieren: Hond, Hengscht, Richardson-Ziesel, Mënsch (Mann).
E **Geschlechtsorgan** (lat.: *organum genitale*), **Fortplanzungsorgan** oder **Reproduktiounsorgan**, bei den Déieren an dem Mënsch och nach **Sexualorgan**, **Geschlechtsdeel**, **Genital**, oder einfach **Geschlecht** genannt, ass en Organ vun de Liewewiesen mat zwee oder méi Geschlechter. Seng Funktioun steet am Zesummenhang mat der Fortplanzung.

## Geschlechtsorganer jee no Liewewiesen

### Beim Mënsch

 Méi Informatioun doriwwer am Artikel **Geschlechtsorganer bei der Fra** an am Artikel **Geschlechtsorganer beim Mann**.

Beim Mënsch ënnerscheet een tëscht de baussenzege Geschlechtsorganer (bei der Fra sinn dat d'Vulva a beim Mann de Penis an de Skrotum) an de bannenzege Geschlechtsorganer (bei der Fra zum Beispill de Vagin an den Uterus a beim Mann d'Hoden).

### Déieren

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

### Planzen

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

## Kuckt och

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Sexuell Anatomie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Metabolismus

De **Metabolismus** oder **Stoffwiessel** bezeechent déi Virgäng a Liewewiesen déi mat der Verännerung vu cheemesche Substanzen an dem Liewewiesen (oder besser gesot a sengen Zellen) ze dinn hunn. Jee no der Aart vu Verännerung an der Originn vun de Substanzen ënnerscheet een tëscht Anabolismus a Katabolismus. Dës Verännerunge geschéien an enger Rei Etappen déi meeschtens vun Enzyme katalyséiert ginn, dofir schwätzt een och vu Stoffwiesselweeër oder metabolesche Weeër.

## Katabolismus

Den Ofbau vun de Substanzen aus dem Iessen (dëst sinn haaptsächlech Kuelenhydrater, Lipiden an Proteinnen) fir Energie (Energie heescht an dësem biologesche Kontext meeschtens d'Produktioun vun ATP-Moleküllen) ze gewannen oder elementär Bausteng (z. B. Aminosaieren oder Nukleotide) fir kierpereege Substanzen opzebauen, bezeechent een als Katabolismus.

De Katabolismus fänkt mat der Verdauung u wärend där follgenden Ofbau geschitt:

* Proteinnen WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 Aminosaieren
* Kuelenhydrater WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 Monosacchariden
* Lipiden WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 Fettsaieren a Glycerol
* Nukleinsaieren WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 Nukleotiden

Duerno ginn haaptsächlech d'Monosacchariden an d'Fettsaieren (d'Aminosaiere wa keen direkten anere Gebrauch dovu méiglech ass) an Energie ëmgewandelt. Dëst geschitt ë. a. duerch follgend Stoffwiesselweeër:

* d'Monosaccharide ginn der Glykolys zougefouert an an dëser zu Pyruvat ofgebaut deen dann an Acetyl-CoA ëmgewandelt gëtt,
* d'Fettsaiere ginn duerch β-Oxydatioun zu Acetyl-CoA ofgebaut,
* den Acetyl-CoA gëtt am Zitratzyklus zu CO2 ofgebaut, dobäi entsteet och reduzéierten NADH, H+,
* dësen NADH, H+ gëtt schliisslech an der oxydativer Phosphoryléierung an ATP (also Energiereserv) ëmgewandelt.

## Anabolismus

Den Opbau vu kierpereegene Substanzen aus elementäre Bausteng stellt den Anabolismus duer. Beispiller vun anabolesche Stoffwiesselweeër:

* de Calvinzyklus an de grénge Planzen erméigelecht den Opbau vu Glukos
* d'Synthes vum Häm fir an d'Hämoglobin
# Molekularbiologie

D'**Molekularbiologie** ass de Beräich vun der Biologie, dee sech mat de geneetesche Virgäng an den Zelle beschäftegt, an anere Wieder alles wat mat Nukleinsaieren ze dinn huet. Dëst sinn an éischter Linn:

* d'Replikatioun, d'Kopéiere vun DNS-Moleküllen,
* d'Transkriptioun, d'Ëmschreiwe vun der geneetescher Informatioun vun DNS an RNS,
* d'Translatioun (Traductioun), d'Synthees vu Proteinnen no der Informatioun vun der RNS.

Derbäi kommen dann och nach:

* d'Regulatioun vun Transkriptioun an Translatioun,
* d'Spläissen, d'Eliminéiere vun den Intronen aus dem RNS-Virleefer,
* d'Retrotranskriptioun, d'Verwandlung vun RNS an DNS bei de Retroviren.

Des Weidere gehéiert och nach d'Erfuersche vun de Genomen a punkto Struktur, Evolutioun a Sequenz zur Molekularbiologie.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Molekularbiologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Geographie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Physesch Weltkaart
D'**Geographie** (griich. *Γεωγραφια geographia*, v. griich.: *gaia* = Äerd + griich. *gráphein* = kritzelen, schreiwen, zeechnen) ass eng vun de Geowëssenschaften. Si befaasst sech mat der Äerduewerfläch, mat de Landschaften, mat de Mënschen an och mat der materieller a geeschteger Ëmwelt vun de Mënschen. An der Geographie geet et am Allgemengen ëm d'Welt an där mir liewen.

## Geschicht

Déi éischt déi d'Geographie studéiert hunn, waren d'Griichen. Duerno koumen d'Réimer, déi mat neien Technike wéi d'Kartographie komm sinn. An Europa war wärend dem Mëttelalter den Interessi u geographeschen Erkenntnesser net ganz grouss bis de Marco Polo am 13. Joerhonnert a China gereest war. Am 18. Joerhonnert ass d'Geographie dunn als eegestänneg Disziplin unerkannt ginn a gouf vun do un op den Universitéite geléiert.

## Deelgebidder

* Physesch Geographie; si beschreift d'Gestalt vun der Äerduewerfläch, zu hiren Deelgebidder gehéieren:
	+ Geomorphologie
	+ Hydrologie
	+ Klimatologie
	+ Pedologie
	+ Biogeographie
* Anthropogeographie; si beschäftegt sech mam Afloss vum Mënsch op de geographeche Raum. Deelgebidder sinn:
	+ Kulturgeographie
	+ Verkéiersgeographie
	+ Sozialgeographie
	+ Bevëlkerungsgeographie
	+ Ekonomiegeographie
* Mathematesch Geographie
* Geographesch Informatiouns Systemer (GIS)

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Geographie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Ekologie

D'**Ekologie** ass eng Wëssenschaft bannent der Biologie, déi sech mat den Organismen an hirer natierlecher Ëmwelt a mat de Wiesselbezéiungen tëscht deenen zwee beschäftegt. Jee no methodologescher Approche kann een ënnerscheeden tëscht:

* **Autoekologie**: am Mëttelpunkt steet e Liewewiesen oder eng Aart a studéiert gëtt den Afloss vun den abiotesche Facteuren op dës Aart an d'(evolutiv) Upassunge vun där Aart un déi Facteuren, z. B. wéi eng Strategien hu Fësch fir mam Salzgehalt vum Mierwaasser eens ze ginn.
* **Synekologie**: beschäftegt sech mam Studium vun Ekosystemer.
* **Demekologie**: ass d'Ekologie vu Populatiounen an ënnersicht d'Bezéiungen tëscht enger Populatioun an hirem Liewensraum, z. B. wéi vill Individue vun enger Aart e bestëmmte Biotop ophuele kann.

* Massard, J.A. & G. Geimer (1993): *Initiation à l'écologie. Principes généraux de l'écologie et notions sur le milieu naturel luxembourgeois ainsi que sur les problèmes de l'environnement au Grand-Duché de Luxembourg. 2e édition*. Luxembourg, Ministère de l'Education nationale, 297 S.

## Kuckt och

* Ekologesche Foussofdrock

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Ekologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Lëtzebuerger Ëmweltkadaster