Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Joer

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Joer** (lat. *annus*) ass eng Zäiteenheet.

Jee no Definitioun ass e Joer vun ënnerschiddlecher Dauer:

* Aus Siicht vum physikalesche Miesswiese stellt e Joer e *gewësst Villfacht vun der SI-Basiseenheet Sekonn* duer.
* Am Kalenner ginn d'Jore fir d'Zäitandeelung gebraucht. An eisem Kalenner dauert e normaalt Joer 365 Deeg (366 Deeg bei engem Schaltjoer).
	+ Am Alldag versti mir ënner dem Begrëff „Joer“ dat normaalt Joer oder awer déi Zäit vun Neijoer bis Silvester.
* *Phenomeenologesch Jore* representéieren den Zyklus vu véier Joreszäiten. Si orientéiere sech meeschtens u bestëmmten Naturereegnesser am Oflaf vum Joer.
* E Joer ass am astronomesche Sënn eng Zäitspan vun engem vollstännegen Ëmlaf vun engem Himmelsobjet. Am engste Sënn ass mat „Joer“ nëmmen d'*Äerdjoer* gemengt: Et dauert jee no Definitioun 365¼ Deeg.

De Begrëff „Joer“ ass d'Bezeechnung fir eng Zäitmooss, souwuel wéi fir eng Zäitspan an och vun Zäitpunkten am Kalennersystem:

Beispillsweis gouf de Physiker Albert Einstein am Joer 1879 (Zäit**punkt**) gebuer a 1955 gestuerwen am Alter vu 76 Joer (Zäit**span**).
# Méindeg

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

De **Méindeg** ass den éischten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht den zweeten.

Den Numm vun dësem Dag ass, wéi och dat däitscht Wuert *Montag*, eng Iwwersetzung vum laténgeschen *dies lunae* – Dag vum Mound, wouhier och dat franséischt Wuert *lundi* kënnt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Méindeg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |
| --- |
| **Wochendeeg**
 Méindeg |
Dënschdeg |
Mëttwoch |
Donneschdeg |
Freideg |
Samschdeg |
Sonndeg  |
# Dënschdeg

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Den **Dënschdeg** ass den zweeten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht den drëtten.

Den Numm vun dësem Dag geet op de frisesche Gott Thing zeréck an ass eng Léiniwwersetzung vum laténgeschen *Dies Martis* - "Dag vum Mars" (kuckt dofir och fr.: *mardi*). Béid Gëtter ware fir de Rayon Krich zoustänneg.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Dënschdeg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |
| --- |
| **Wochendeeg**
 Méindeg |
Dënschdeg |
Mëttwoch |
Donneschdeg |
Freideg |
Samschdeg |
Sonndeg  |
# Mëttwoch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

De **Mëttwoch** ass den drëtten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht de véierten.

Den Numm vun dësem Dag kënnt dohier, well et de 4. vu 7 Deeg an der Woch war, also an der Mëtt vun der Woch louch.

## Kuckt och

* Äschermëttwoch

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Mëttwoch** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |
| --- |
| **Wochendeeg**
 Méindeg |
Dënschdeg |
Mëttwoch |
Donneschdeg |
Freideg |
Samschdeg |
Sonndeg  |
# Donneschdeg

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Den **Donneschdeg** ass de véierten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht de fënneften.

Den Numm vun dësem Dag kënnt vum ale Germanesche Wuert fir "den Dag vum Donar (Thor)". Den Donar oder Thor hat ongeféier de selwechte Rang wéi de Jupiter bei de Réimer, déi dësen Dag op Latäin *Iovis Dies*, "den Dag vum Jupiter" genannt hunn.

## Kuckt och

* Gréngen Donneschdeg

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Donneschdeg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |
| --- |
| **Wochendeeg**
 Méindeg |
Dënschdeg |
Mëttwoch |
Donneschdeg |
Freideg |
Samschdeg |
Sonndeg  |
# Freideg

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

De **Freideg** ass de fënneften Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht de sechsten.

Den Numm vun dësem Dag ass warscheinlech vun der germanescher Gëttin vun der Léift Freya ofgeleet, wat den Äquivalenter am romanesche Sproochraum (fr: *vendredi*, it: *venerdi*, sp: *viernes*) entsprieche géif, déi vum Laténgeschen *Dies Veneris* - "Dag vun der Venus" - ofgeleet sinn.

Vereenzelt Quelle féieren den Numm op d'germanesch Gëttin Frigg zeréck.

## Kuckt och

* Karfreideg

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Freideg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |
| --- |
| **Wochendeeg**
 Méindeg |
Dënschdeg |
Mëttwoch |
Donneschdeg |
Freideg |
Samschdeg |
Sonndeg  |
# Samschdeg

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

De **Samschdeg** ass de sechsten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht de siwenten.

Den Numm vun dësem Dag kënnt, wéi och den däitsche *Samstag* oder de franséische *samedi*, vum griichesche Wuert *sabbaton*, dat d'Iwwersetzung vum hebräesche *schabbat* ass - also Sabbat.

## Kuckt och

* Karsamschdeg

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Samschdeg** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

|  |
| --- |
| **Wochendeeg**
 Méindeg |
Dënschdeg |
Mëttwoch |
Donneschdeg |
Freideg |
Samschdeg |
Sonndeg  |
# Stonn

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Stonn**, vum alhéichdäitschen *stunta* „Stoen“, „Opethalt“, bezeechent de 24. Deel vun engem Dag. Dat laténgescht Wuert ass *hora*, dofir d'Zeechen „h“ oder „h“.

## SI-Stonn

Si ass eng Eenheet vun der Zäit. D'Eenheetszeechen ass h (laténgesch *hora*). Als gesetzlech Moosseenheet däerf si nieft der SI-Eenheet, der SI-Sekonn, gebraucht ginn.

1 Stonn = 60 Minutten = 3600 (SI)-Sekonnen
D'Andeelung vum Dag an zweemol zwielef, also véieranzwanzeg Stonne geet zeréck op d'Babylonier, déi d'Sexagesimalsystem gebraucht hunn. Déi *babylonesch Stonnen* waren zwar gläich laang, hunn awer bei Sonnenopgang ugefaangen, soudatt d'Moosszuel 12 Stonne jee no Joreszäit virun oder no Sonnenënnergang gefall sinn.

Well déi haiteg Atomaueren d'Zäit ganz genee miesse kënnen an d'Rotatiounsschnellegkeet vun der Äerd variéiert, gouf d'Stonn nei definéiert iwwer eng Sekonn, déi d'Atomzäit mat der astronomescher Universalzäit verbënnt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Stonn** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Sekonn

10 Sekonnen
D'**Sekonn** (verkierzt v. lat. *pars minuta secunda* - wat hanner dem diminuéierte Part (nach eng Kéier) diminuéiert kënnt = *sequi*) ass d'SI-Basiseenheet vun der Zäit.

Eenheetenzeechen: *s*, viraals och *sec*
Formelzeechen: *t*
Am SI-Eenheetesystem ass d'Sekonn duerch en atomaart Zäitnormal definéiert, well een domat eng méi grouss Prezisioun a laangfristeg Konstanz kritt wéi mat der astronomescher Zäitnormaler wéi der Sonnesekonn oder der Ephemeridesekonn.

Eng Sekonn ass der Definitioun no dat 9.192.631.770-facht vun der Period vun der Stralung, déi dem Iwwergank tëscht den zwéin Hyperfeinstrukturniveaue vum Basiszoustand vun den Atome vum Nuklid WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 entsprécht.

Et ass sech dorop festgeluecht ginn, fir datt en duerchschnëttleche Sonnendag, deen enger Dréiung vun der Äerd ëm hir Achs entsprécht, soudatt d'Sonn erëm op der selwechter Plaz ze gesinn ass (dat war déi historesch Definitioun vun der Sekonn), genee 24 · 60 · 60 Sekonne laang ass. Well dat wéinst der Deceleratioun vun der Äerdrotatioun (Gezäite-Reiwung) a wéinst e puer onreegelméissegen Ännerungen duerch Magmastréim tëscht der Äerdkuuscht an dem Äerdkär net méi ganz stëmmt, goufe Schaltsekonnen agefouert.

Ganz kuerz Zäite ginn a Millisekonnen, Mikrosekonnen, Nanosekonnen, Pikosekonnen oder Femtosekonne gemooss.

| Prefix-Schreifweis | Bezeechnung | Dezimal |
| --- | --- | --- |
| 1 fs | Femtosekonn | 0,000 000 000 000 001 s |
| 1 ps | Pikosekonn | 0,000 000 000 001 s |
| 1 ns | Nanosekonn | 0,000 000 001 s |
| 1 µs | Mikrosekonn | 0,000 001 s |
| 1 ms | Millisekonn | 0,001 s |
| 1 s | Sekonn | 1 s |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Sekonn** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* Informatiounen iwwer d'Sekonn op der Websäit vum *Bureau International des Poids et Mesures*
# Minutt

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Physiksartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

D'**Minutt** ass eng Zäiteenheet, déi net zum internationalen Eenheetesystem gehéiert an hat hiren Ursprong am babylonesche Sexagesimalsystem, an deem Bréch als 60stel an 3600stel entwéckelt goufen.

D'60stel goufe spéider am Laténgeschem als *pars minuta prima* (v. *minuere* = verklengert,) bezeechent, déi 3600stel (= 1 60stel vun enger 60stels) als *pars minuta secunda*, wouraus d'Sekonn gouf.

D'Minutt gëtt mat dem Eenheetenzeechen min bezeechent; fréier waren och *Min* a *Min.* gebräichlech. Virun allem am Sport goufen Zäiten (genee: Zäitspanen) (fälschlecherweis) och *1 h 32′47″* ofgekierzt (1 Stonn an 32 Minutten an 47 Sekonnen). Fir d'Zäitpunkte waren och mol Schreifweise wéi déi follgend gebräichlech: 10h20m15s.

Eng Zäitminutt ass de 60sten Deel vun enger Stonn. Eng Minutt zielt erëm 60 Sekonnen.

Als gesetzlech Moosseenheet däerf si nieft dem SI-System gebraucht ginn.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Minutt** – Biller, Videoen oder Audiodateien |