Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fratercula arctica

| Fratercula arctica |
| --- |
|  Fratercula arcticaFratercula arctica |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Vullen  |
| Uerdnung: | Charadriiformes  |
| Famill: | Alcidae  |
| Gattung: | *Fratercula*  |
| Aart: | *Fratercula arctica*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Fratercula arctica Linnaeus, 1758  |

am Fluch
ënnerwee bei d'Nascht fir ze fidderen
*Fratercula arctica arctica*
Fratercula arctica (och alt *Papageitaucher* wéi am Däitschen, oder *Puffin* wéi am Engleschen) ass en opfällege Vull aus der Famill vun den Alken (Alcidae). En ass liicht u sengem schwaarzwäisse Fiederkleed a sengem, besonnesch an der Bruttsaison, knallfaarwege Schniewel z'erkennen.

## Ausgesinn

De *Fratercula arctica* gëtt 28 bis 34 cm grouss, huet eng Flillekespaanwäit vu 50 bis 60 cm a weit tëscht 300 a 700 g. E frësst virun allem Fësch. Am Wanter ass de Schniewel méi kleng, well am Hierscht déi baussenzeg Loen eroffalen. Dat geschitt net ëmmer an enger Kéier, an d'Déiere mussen da mat hirer Patt probéieren,, déi Placken erofzekrazen.

## Virkommen

E kënnt laanscht d'Küsten am Nordatlantik vir, bis un d'Grenz vum Polarmier, wou en a Kolonie britt, a selwer gegruewenen Hielen am Gras, um Bord vu géie Fielsküsten. Seele komme Papageiendaucher als Wantergäscht bis op d'belsch oder hollännesch Plage.

Déi gréisst Kolonie ass op Island ze fannen. Et gëtt der och op de schotteschen Inselen, den Hebriden, an Irland, op Grönland, Nova Zembla, Norwegen, Spitzbergen an op der Küst vun Nordamerika. Am Wanter zéie se no Süden, bis op d'Héicht vum Mëttelmier. Si verbréngen déi Zäit um Waasser.

## Fortplanzung

D'Bruttkolonien hunn e puer Dosende bis Dausende vu Koppelen. D'Weibche leet een Ee, och alt emol zwee, an eng Kaul. D'Eeër si liicht brong getëppelt a 6 cm laang. Si brauchen zwou Wochen, ier se (haaptsächlech duerch d'Weibchen) ausgebréit sinn.

Déi Kleng gi mat frësch gefaangene klenge Fësch gefiddert. Op engem bestëmmte Moment halen d'Elteren op mat Fidderen, an dat Jonkt muss sech selwer op d'Sich no Friesse maachen. Dat ass dee Moment, wou der vill d'Affer vu Friessfeinde ginn, wéi z. B. de Mantelméiwen.

## Juegd

Op verschiddene Plazen an Island an op de Faröerinselen ass et legal, Papageiendaucher ze fänken. Déi gebroden Déiere gëllen als Delikatess. Och hir Eeër kënne giess ginn; d'Déier wéi och d'Ee hunn e fëschelzege Goût.

## Ënneraarten

Et gëtt dräi Ënneraarten:

* *Fratercula arctica arctica*
* *Fratercula arctica grabae*
* *Fratercula arctica naumanni*
# Geneetik

D'**Geneetik** beschäftegt sech mat deenen Eegenschaften, déi ierflech sinn. Dëst betrëfft natierlech de Mënsch, mä awer och all Déieren a Planzen, a souguer och d'Bakteerien an d'Viren. De Pater Gregor Mendel war ee vun de Pionéier op dësem Gebitt. Seng Erkenntnesser vun der geneetescher Iwwerdroung vu verschiddenen Eegenschafte bei den Ierbesse gëllen och haut nach als richteg.

D'Geneetik, sou wéi et se haut gëtt, huet an deene leschten 20 Joer ee richtege *Boom* erlieft, an dat virun allem well zanterhier nei Techniken erfonnt goufen, déi et de Geneetiker erlaben, d'ADN méi genee z'analyséieren. Dës Technike waren d'Basis fir déi haiteg Applikatioune vun der Geneetik, zum Beispill an der Medezin oder an der Kriminalbiologie.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Geneetik** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* De "Genome Project" op der NCBI Websäit
# Entwécklungsbiologie

D'**Entwécklungsbiologie** versicht d'Entwécklung vun de Liewewiese virun der Gebuert ze verstoen. Eigentlech fänkt jo alles mat enger eenzeger Zell un: eng Eezell déi mat enger Spermazell verschmolt ass. Si dréit all d'Informatioun a sech déi néideg ass, fir de ganze Kierper opzebauen. Mä wéi dat genee funktionéiert ass am Moment nach net honnertprozenteg bekannt, also firwat e bestëmmten Deel vum Embryo zu engem bestëmmten Zäitpunkt sech zum Gehier, zu engem Muskel, oder engem aneren Organ entwéckelt.

Wéinst eethesche Grënn gëtt dës Fuerschung natierlech net u mënschlechen Embryoe gemaach. Déi Embryoen déi am meeschte gebraucht ginn, aus eetheschen, techneschen a finanzielle Grënn, sinn haaptsächlech déi vum Xenop (eng Aart Fräsch), vum Hong an der Maus.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Developmental biology** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Zytologie

D'**Zytologie** (gr. *kytos* - "Zell") ass en Deelgebitt vun der Biologie, si befaasst sech mam Opbau an dem Fonctionnement vun de liewegen Zellen.

## Kuckt och

* Lëscht vun de Bestanddeeler vun enger Zell

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Cell biology** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Immunologie

D'**Immunologie** ass d'Wëssenschaft, déi den Immunsystem versicht ze verstoen. Den Immunsystem besteet ënner anerem aus de wäisse Bluttkierpercher an nach aner Zellen aus dem Blutt, déi mateneen wierke fir allméiglech Eindringlingen an de Kierper ausser Gefecht ze setzen.

Eng wichteg Applikatioun vun der Immunologie ass d'Impfung. Dat ass eng Method déi dorop baséiert, datt eise Kierper sech besser géint e Krankheetserreeger wiere kann, wann e se virdru schonn eemol begéint huet.

D'Immunologie erkläert och firwat mir nëmme Blutt vun enger bestëmmter Bluttgrupp verdroen a firwat et sou schwéier ka si fir ee kompatibelen Organspender ze fannen.

D'Fuerschen am Beräich Immunologie gëtt virun allem u mënschlechen Zellen, Maus- oder Ratenzellen, a geneetesch verännerte Mais gemaach. D'Ziler vun dëser Fuerschung si Méiglechkeeten ze fanne fir eis ze wiere géint verschidde Krankheete wéi AIDS oder Kriibs, déi eisen Immunsystem austricksen an dofir meeschtens onheelbar sinn.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Immunologie** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# 19. Joerhonnert

../.. |
17. Joerhonnert |
18. Joerhonnert |
**19. Joerhonnert.** |
20. Joerhonnert |
21. Joerhonnert |

D'**19. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1801 ugefaangen an huet den 31. Dezember 1900 opgehalen.

## Evenementer

* 1867: Onofhängegkeetserklärung vu Lëtzebuerg (Neutralitéit, cf. Traité vu London).
* Napoleonesch Kricher.

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

| 19. Joerhonnert |
| --- |
| 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 |
| 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 |
| 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 |
| 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 |
| 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 | 1900 |

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: 19. Joerhonnert** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Robert Koch

| Robert Koch |
| --- |
|  |
| Gebuertsnumm |
Robert Heinrich Hermann Koch |
| Gebuer |
11. Dezember 1843 Clausthal |
| Gestuerwen |
27. Mee 1910 Baden-Baden |
| Doudesursaach |
Häerzschlag |
| Nationalitéit |
Däitscht Keeserräich |
| Educatioun |
Universitéit Göttingen |
| Aktivitéit |
Biolog, Dokter, Erfinder, Fotograf, Universitéitsprofesser, Cheemiker, Militärdokter, Bakteriolog, Auteur |
| Member vun |
Royal Society, Preisesch Wëssenschaftsakademie, Schweedesch Akademie vun de Wëssenschaften, American Academy of Arts and Sciences, Kungliga Vetenskaps- och Vitterhets-Samhället i Göteborg, Russesch Akademie vun de Wëssenschaften, Académie des sciences, Académie nationale de médecine, National Academy of Sciences, Accademia Nazionale dei Lincei |
| Auszeechnungen |
Pour le Mérite fir Wëssenschaft a Konscht, Nobelpräis fir Physiologie oder Medezin, Foreign Member of the Royal Society |
| Famill |
| Bestuet mat |
Emmy Koch (16.7.1867–1893), Hedwig Koch |
| Mamm |
Mathilde Henriette Koch |
| Geschwëster |
Hugo Koch |
|
 |

De **Robert Koch**, gebuer den 11. Dezember 1843 zu Clausthal am Harz, a gestuerwen de 27. Mee 1910 zu Baden-Baden, war en däitsche Bakteriolog.

De Robert Koch koum als Jong vun engem Biergbaubeamten op d'Welt.

Als Dokter huet hien 1876, beim Ënnersiche vun enger Infektiounskrankheet, keimfäeg Spore vum Mëlzbrandbazillus fonnt. Domat huet hie fir d'éischt lieweg Mikroorganismen als Ursaach vun enger Krankheet nogewisen.

Doropshin koum hien op dat keeserlecht Gesondheetsamt wou hien 1882 bei sengen Aarbechten de Bazill vun der Tuberkulos entdeckt huet an och d'Géigemëttel Tuberkulin.

1884 huet de Robert Koch och de Bazill entdeckt deen d'Cholera verursaacht.

Am Joer 1905 krut de Robert Koch den Nobelpräis fir Medezin.

## Kuckt och

* Lëscht Nobelpräis Medezin

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Robert Koch** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* (en) Portrait vum Robert Koch op der Websäit vum Nobelpräiskommitee