Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vibriss

E Wäschbier mat Vibrissen op der Schnëss.
E Sibirischen Tiger mat Schnurreshoer.
Eng Hauskaz mat Vibrissen op der Schnëss an iwwer den Aen
**Vibrissen**, och **Sinus-**, **Taascht-** oder **Schnurreshoer** genannt (Latäin: *vibrissa*, Pl. *vibrissae*), si speziell Hoer, déi bei ville Mamendéieren meeschtens am Gesiicht wuessen. Si si méi déck, méi fest a méi laang wéi normal Hoer, a sinn op taktil Reizer spezialiséiert.

Vibrisse bestinn, wéi all Hoer, aus doudegem Material, hu selwer keng Nerven a wuessen no wéi déi normal Hoer. Wat se speziell mécht, ass, datt den Hoerbaleg (Follikel) an enger Zort Kapsel agebett ass, an där Blutt ass, de sougenannte Bluttsinus. An der Wand leie vill fräi Enner vun Nerven. Wann en Taaschthoer beréiert gëtt, da béit et sech a beweegt d'Blutt an der Kapsel. D'Blutt verstäerkt d'Beweegung, sou datt d'Nerven op der Basis nach déi klengst Impulser registréiere kënnen. Bei verschiddene Mamendéieren ass ausserdeem Muskeltissu ronderëm d'Follikel vun de Vibrissen, sou datt se beweegt kënne gi fir d'Emgéigend z'erfuerschen.

Vibrissen hëllefen deemno deenen Déieren, déi (dacks) am Däischteren oder am dréiwe Waasser aktiv sinn, fir hire Wee ze fannen, Geforen z'erkennen a Fudder opzespieren. Verschidden Déieren, wéi z. B. d'Mais, kënnen nach sou reng Loft- oder Waasserbeweegunge mat hiren Taaschthoer spieren. Bei ville Mamendéiere gëtt eng grouss Capacitéit vum Gehier dofir gebraucht, fir d'Informatiounen, déi et vun den Nerven un de Vibrisse 'gemellt' kritt, ze verschaffen. Fir vill Déiere sinn d'Taaschthoer iwwerliewenswichteg.

De laténgeschen Ausdrock *vibrissae* bezeechent ausser den Taaschthoer och d'Schutzhoer an der Nuesenhiel (Nuesenhoer).

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Vibrissae** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Blinddaarm

De Blinddaarm (rout) am Mo-Daarm-Trakt vum Mënsch.
De **Blinddaarm** oder **Blinddarm** (lat.: *caecum*, *coecum* oder *cecum*, respektiv *intestinum caecum*) ass en Deel vum Daarm vum Mënsch a villen Déieren. Et ass den éischten Deel vum Déckdaarm, deen um Enn vum Dënndaarm ewéi e Sak erof an d'Bauchhiel geet. Domat ass de Blinddaarm en Deel vum Mo-Daarm-Trakt.

Beim Mënsch läit en am rietsen, mëttleren Deel vum Bauch an huet eng Gréisst vun duerchschnëttlech sechs bis aacht Zentimeter. Bei ville Planzefrësser ass e méi grouss. Déi meescht Vullen hunn zwéi Blinddäerm.

Um Enn vum Blinddaarm hänkt de klenge Wuermwutz. Wann deen entzünt ass, schwätzt ee vun enger Appendicitt, déi ëmgangssproochlech fälschlecherweis och "Blinddaarmentzündung" genannt gëtt. De Blinddaarm u sech entzünt sech dobäi net.

Aus dem leschten Deel vum Dënndaarm, dem Ileum, kënnt den Iessensbräi an de Blinddaarm. Dofir muss en duerch eng Klapp, déi nëmmen an eng Richtung opgeet. Dat verhënnert, datt de Bräi an déi falsch Richtung zeréckfléisst. Am Blinddaarm an am Wuermwutz gëtt Daarmflora gespäichert, déi de Kierper zum Beispill no enger Duerchfallerkrankung an de Rescht vum Daarm ka weider ofginn. De Blinddaarm besteet gréisstendeels aus lymphateschem Tissu, deen Ofwierzelle bilt, soubal wéi onerwënscht Bakteerien an de Kierper kommen. Domat zielt de Blinddaarm zum Immunsystem.

Besonnesch bei de Planzefrësser zersetzen d'Bakteerien am Blinddaarm d'Zellulos am Iessensbräi.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Blinddäerm** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Kuelenhydrat

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Chimiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

**Kuelenhydrater** oder **Glucidë** sinn organesch Moleküllen, déi bal ausschliisslech aus Kuelestoff (C), Waasserstoff (H) a Sauerstoff (O) bestinn. Eng Rëtsch Kuelenhydrater hunn e séisse Goût, dofir gi s'och nach *Zockere* genannt.

Cheemesch gesinn handelt et sech ëm Polyhydroxyaldehyden (Aldosen, HOCH2-(CHOH)*n*-CHO) a Polyhydroxyketonen (Ketosen, HOCH2-(CHOH)*n'*-CO-CH2OH) souwéi ëm Oligomer a Polymerer vun dësen. Sou kënnt et datt ee Monosacchariden, Oligosacchariden a Polysacchariden ënnerscheet.

## Chimie vun de Kuelenhydrater

### Monosacchariden

* mat 5 C-Atomer
	+ Ribos
* mat 6 C-Atomer
	+ Glukos
	+ Fruktos

### Oligosacchariden

* Disacchariden
	+ Saccharos
	+ Laktos

### Polysacchariden

* Homopolymeren
	+ Cellulos
	+ Glykogen
* Heteropolymeren
	+ Chitin

## Kuelenhydrater an der Ernierung

Kuelenhydrater sinn nieft de Lipiden an de Proteinnen déi wichtegst Nierstoffer vum Mënsch. Si ginn aus dem Kuelestoff, Waasser- a Sauerstoff duerch Photosynthes, an de Planze mat Hëllef vu Sonnenenergie a Chlorophyll gebilt.

Zu de Kuelenhydrater zielen all d'Zocker- a Steifaarte geneesou wéi bal all d'Balaststoffer. Déi deeglech Energiezoufuhr soll tëscht 50 a 60 % aus Kuelenhydrate bestoen, läit awer an den Industrielänner nëmme bei 40 - 45 %. De gréissten Deel vun dëser Energiezoufuhr soll aus ballaststoffräicher Narung mat Steif bestoen. Dat sinn z. B. Geméis, Uebst a Käreprodukter, well si ausserdeem och nach vill Vitaminnen a Mineralstoffer hunn.

Liewensmëttel déi haaptsächlech aus Haushaltszocker oder wäisse Mielprodukter bestinn, solle wa méiglech gemidde ginn. Si hu praktesch keng Vitaminnen, Ballaststoffer oder Mineralstoffer.

Fir de Kierper si s'an éischter Linn Energieliwweranten. Si kommen awer och an de Schanken an am Bindegeweebe vir, an dat a Form vu Schläimstoffer am mënschlechen Organismus.

D'Opsplécke vun der Steif fänkt schonn am Mond un. D'Haaptverdauung ass awer eréischt am Daarm.

D'Opnam vu Kuelenhydrater erhéicht kuerzfristeg de Bluttzockerspigel, woubäi awer en Ënnerscheed besteet, deemno wat fir en Zocker et sinn. D'Glukos an d'Galaktos ginn zum Beispill ganz séier vum Dënndaarm opgeholl, sou, datt de Bluttzockerspigel ganz séier an d'Luucht geet, bei der Fruktos ass awer genee de Géigendeel de Fall.

De Bluttzockerspigel geet op säin Ausgangsniveau zeréck soubal d'Kierperzellen d'Glukos opgeholl hunn.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Kuelenhydrater** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Daarm

Am mënschleche Kierper:
1 = Mo
2 = Dënndaarm
3 = Deel vum Déckdaarm, deen erofgeet
4 = Deel vum Déckdaarm, deen eropgeet
5 = Appendix
6 = Aarschdaarm
7 = Anus
Den **Daarm** (lat. *intestinum*; gr.: ἔντερον *enteron*), och **Gedäerms** genannt, ass de wichtegsten Deel vum Verdauungstrakt vu villen Déieren a vum Mënsch. Et ass e Schlauch aus Muskelen, dee sech duerch de Bauch vum Kierper schlängelt a vum Enn vum Mo bis an den Anus geet. Seng Haaptaufgab ass d'Verdaue vun der Narung. E spillt donieft eng wichteg Roll beim Ofwiere vu Krankheetserreeger an der Opnam an dem Ofgi vu Waasser.

## Struktur

Den Daarm besteet aus zwéi groussen Deeler: dem Dënndaarm an dem Déckdaarm.

Gesamtheet vun alle Mikroorganismussen, déi am Daarm liewen an eng wichteg Roll bei der Verdauung, dem Immunsystem a verschidde Stoffwiesselprozesser spillen, ass d'Daarmflora.

D'Bannewand vum Daarm ass mat enger Schläimhaut ausgekleet, iwwer déi sech de Kot a Richtung Anus beweegt. De Kot gëtt vun der Daarmmuskulatur virugedriwwen. Schlussendlech gëtt e beim Stullgank evakuéiert. Den Daarm dréit entscheedend dozou bäi, de Flëssegkeetsausgläich am Kierper ze reguléieren.

### Den Dënndaarm

 Méi Informatioun doriwwer am Artikel: **Dënndaarm**.

Der Dënndaarm oder Dünndarm fänkt direkt nom Mo un. Beim erwuessene Mënsch ass en zwee bis fënnef Meter laang a wënnt sech wéi eng Ziharmonika duerch de Bauch, wouduerch en eng grouss Uewerfläch kritt. Seng Aufgab ass et, d'Narung, déi virdrun duerch Spaut a Mosaaft virverdaut gouf, weider ze verdauen an doraus déi Närstoffer iwwer d'Daarmschläimhaut opzehuelen, déi fir de Kierper verwäertbar sinn. Den net-verdaute Rescht geet da weider an den Déckdaarm.

### Den Déckdaarm

 Méi Informatioun doriwwer am Artikel: **Déckdaarm**.

Beim erwuessene Mënsch ass den Déckdaarm oder Dickdarm tëscht engem an annerhallwem Meter laang. Déi lescht 15 bis 20 Zentimeter sinn duerch e Schléisssystem aus Muskelen no baussen ofgeschloss. D'Funktioun vum Déckdaarm ass haaptsächlech, de Contenu, deen net verdaut gouf, méi déck ze maachen, andeem d'Waasser erausgezu gëtt, an dat Ganzt ze sammele bis datt et ausgescheet gëtt.

## Stéierungen a Krankheeten

Bei enger Konstipatioun ass d'Déckdaarmmuskulatur esou lues, datt de Contenu vum Daarm sech nëmme lues viru beweegt. Duerch de Waasserentzuch gëtt de Kot dann ëmmer méi fest an haart.

Beim Duerchfall geschitt de Géigendeel. Den Déckdaarm packt et net méi, genuch Waasser aus dem Kot opzehuelen. Dat kann doru leien, datt ze vill Flëssegkeet aus dem Dënndaarm ukënnt oder de Contenu vum Daarm ze séier duerch den Déckdaarm transportéiert gëtt. Dacks sinn Infektiounen de Grond fir den Duerchfall.

Beim Daarmkriibs sëtze béisaarteg Tumoren am Daarm. Zu Lëtzebuerg zielt den Daarmkriibs zu den dräi Kriibserkrankungen, déi am heefegsten optrieden. 2022 si geschaten 316 Persoune mat Daarmkriibs zu Lëtzebuerg erkrankt.

## Kuckt och

* Daarmspigelung

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Däerm** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

* cancer.lu: *Über Darmkrebs*
* gesundheitsinformation.de: *Wie funktionniert der Darm?*
* krebsgesellschaft.de: *Der Aufbau und die Funktionen des Darms*
# Australesch Waasserrat

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Australesch Waasserrat |
| --- |
|  Eng australesch WaasserratEng australesch Waasserrat |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Uerdnung: | Knabberdéieren  |
| Famill: | Laangschwanzmais  |
| Ënnerfamill: | Alweltmais  |
| Gattung: | *Hydromys*  |
| Aart: | *Australesch Waasserrat*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Hydromys chrysogaster Geoffroy, 1804 |

**Rakali** ass en Numm deen aus der Aboriginisprooch kënnt a vun der australescher Regierung proposéiert ass fir déi **Australesch Waasserrat** (Hydromys chrysogaster) ze nennen.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Hydromys chrysogaster** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Schwaarzschwanzpräriehond

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Schwaarzschwanzpräriehond |
| --- |
|  Zwee SchwaarzschwanzpräriehënnZwee Schwaarzschwanzpräriehënn |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Uerdnung: | Knabberdéieren  |
| Famill: | Kaweechelcher  |
| Gattung: | *Präriehënn*  |
| Aart: | *Schwaarzschwanzpräriehond*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Cynomys ludovicianus  |
| Aart |
|  *Cynomys ludovicianus* range |

De **Schwaarzschwanzpräriehond** (*Cynomys ludovicianus*) gehéiert zu der Uerdnung vun de Knabberdéieren an der Gattung Präriehënn (*Cynomys*).

Eng Koppel Schwaarzschwanzprairiehënn
## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Cynomys ludovicianus** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Ofdreiwung

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Eng **Ofdreiwung** (medezinesch: *abruptio graviditatis*) ass de geplangten, virzäitegen Ofbroch vun enger Schwangerschaft, well déi aus den ënnerschiddlechste Grënn net gewënscht ass oder fir d'Gesondheet vun der Fra net a Gefor ze bréngen. Eng Ofdreiwung ënnerscheet sech vun enger Feelgebuert, medezinesch *Abort* oder *Spontanabort* genannt, doduerch, datt eng Feelgebuert natierlech resp. medezinesch Ursaachen huet an net geplangt ass an net duerch en Agrëff provozéiert gëtt.

Ofdreiwung ass e ganz ëmstriddent Theema. Am Konflikt stinn do moralesch, eethesch a reliéis Iwwerzeegungen, gesellschaftlech a juristesch Uspréch, wéi och d'Selbstbestëmmmungrecht vun der Fra an d'Recht op Liewe vum Embryo resp. dem Fötus. Doduerch ergi sech ganz ënnerschiddlech bis widderspréchlech eethesch Urteeler a juristesch Reegelungen.

## Ofdreiwung zu Lëtzebuerg

### Gesetz zu Lëtzebuerg

|  |
| --- |
|  00Dëst Kapitel ass nach eidel oder onvollstänneg. Hëlleft wgl. mat, fir et ze komplettéieren. |

D'Gesetz vum 12. Dezember 2012 reegelt d'Ofdreiwung zu Lëtzebuerg nei.

Virun 2012 huet d'Gesetz vum 15. November 1978 d'Ofdreiwung gereegelt. Bis dunn hat d'Gesetz vun 1879 d'Fro vun der Ofdreiwung gereegelt.

### Statistik

D'Zuel vun den Ofdreiwungen zu Lëtzebuerg läit bei ronn 1100 am Joer. Am Planning familial ass d'Zuel vun den Ofdreiwunge vun 245 am Joer 2009 op 558 am Joer 2012 eropgaangen. Ronn 10 % vun den Ofdreiwunge si bei Fraen ënner 25 Joer a ronn 1 % bei Mannerjäregen. Vun deenen 1100 Ofdreiwunge ginn der ronn 1000 duerch Curetage oder Aspiratioun gemaach a ronn 100 mat Hëllef vu Medikamenter. Iwwer Ofdreiwungen no der 12. Schwangerschaftswoch gëtt et keng Statistik.

D'Zuel vun den Ofdreiwungen zu Lëtzebuerg schéngt zouzehuelen. De Planning familial huet am Joer 2014 655 medikamentéis Ofdreiwunge begleet. 2013 waren et der 610 an 2008 just 150.

## Geschicht

## Kuckt och

* Ofdreiwung an d'kathoulesch Kierch

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Ofdreiwung** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen an Notten
# Kréchel

| Kréchel |
| --- |
|  E männleche KréchelE männleche Kréchel |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Vullen  |
| Ënnerklass | Passerae  |
| Uerdnung: | Gräifvullen  |
| Famill: | Falconidae  |
| Gattung: | *Falken (*Falco*)*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Falco tinnunculus „Linnaeus“ 1758 |

De **Kréchel**, **Kréchelek** oder **Tuermfallek** (*Falco tinnunculus*, de: Turmfalke, fr: faucon crécerelle), ass e Gräifvull aus der Famill vun de Falconidae. Et ass ee vun de geleefegste Gräifvullen zu Lëtzebuerg.

### Beschreiwung

Kréchele gi ronn 35 cm grouss. De Männchen huet routbrong Plomme mat schwaarzen Tëppelen an en hellgroe Kapp. De Bauch ass hell an huet nëmme liicht brongelzeg Flecken. Ronderëm d'Féiss an d'Aen ass e gielzeg. D'Weibchen ass liicht méi grouss wéi de Männchen, ass liicht méi donkel an huet méi prononcéiert Flecken. D'Kappfaarf ass, anescht wéi beim Männchen, d'selwecht wéi déi vum Rescht vum Kierper. Charakteristesch fir de Kréchel ass, nieft sengem Ausgesinn, seng *Ki-ki-ki…*-Riff a seng Aart a Weis, duerch séiere Flillekeschlag an der Loft ze "stoen", wann en no Friesse sicht.

E Kréchel, deen an der Lut "steet": E beweegt seng Flilleke séier an huet d'Schwanzfiedere gespreet.

*Falco tinnunculus*
### Brutt

Kréchele wunnen deelweis an ale Gebaier, a Fielswänn oder op héije Beem. Si baue selwer keng Näschter, mä benotzen déi, déi vun anere Kréievulle verlooss goufen. Och Naschtkëschten huelen se gär un.

Am Mäerz si Kréchele bei opfällege Balzflich z'observéieren. Am Abrëll leet d'Weibchen all 2-6 Deeg hannereneen am Ganzen 2-6 rout-brong gepierpelt Eeër. Dës ginn ronn 28 Deeg laang, virun allem vum Weibchen, ausgebréit. D'Männche geet him déi Zäit d'Friesse sichen.

Jonk Kréchelen hu bei der Gebuert e wäissen Diwwi. No 20 Deeg ass d'Plommekleed komplett. Se gläichen da vun der Faarf hir éischter de Weibercher.

### Kascht

Gréisstendeels jot de Kréchel kleng Knabberdéieren. E fänkt sech awer och alt Insekten, Amphibien a kleng Vullen.

### De Kréchel zu Lëtzebuerg

Wéi och soss doruechter, a bei villen anere Vullenaarten, ass de Kréchel duerch dem Mënsch seng Aktivitéite bedreet: Intensiv Landwirtschaft, Pestiziden, de Verloscht un Naschtplazen, an net zulescht den Autosverkéier maachen, datt de Kréchel ëmmer méi rar gëtt.

De Kréchel ass 2009 vun der Lëtzebuerger Natur- a Vulleschutzliga (LNVL) als de *Vull vum Joer* erausgesicht ginn.

## Kuckt och

* Lëscht vun de Vullen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* De Kréchel um Site vun der LNVL

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Falco tinnunculus** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Primaten

| Primaten |
| --- |
|   |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Ënnerklass | Theria  |
| Iwweruerdnung: | Euarchontoglires  |
| Uerdnung: | Primaten  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Primates „L.“ 1758 |
| Ënneruerdnungen |
|
Afe mat fiichte Nuesen Afe mat dréchenen Nuesen |

D'**Primaten** (Primates) oder **Härendéieren** sinn eng Uerdnung vun héich entwéckelte Mamendéieren.

Hir Entwécklung huet viru méi wéi 80 Millioune Joer ugefaangen, wou si primär an de Beem gelieft hunn. Am Ganze gëtt et haut 250 lieweg Aarten. Et gëtt tëscht zwou verschiddene Gruppen ënnerscheet: Afe mat fiichten Nuesen (Strepsirrhini) an Afe mat dréchenen Nuesen (Haplorrhini). Zu der leschter Kategorie gehéiert och de Mënsch.

## Geschicht

Zur Entwécklung vun den éischte Primate koum et an der Period vum Eozen virun 58 bis 37 Millioune Joer. Um Enn vun dëser Zäit ware si schonn an zwou Gruppen agedeelt, an zwar an d'*Alweltafen*, déi Afrika an Asien bewunnen, an d'*Neiweltafen*, déi Amerika bewunnen.

An der Period vum Oligozen sinn dunn déi héich Primaten entstanen. Am fréie Miozen viru ronn 24 bis 20 Millioune Joer koumen d'Mënschenafen.

## Liewensweis

## Systematik

* Primaten
	+ Ënneruerdnung Afe mat fiichte Nuesen (Strepsirrhini)
		- Infrauerdnung Lemuriformes
			* Iwwerfamill Cheirogaleoidea
				+ Famill Kazemakien (Cheirogaleidae)
			* Iwwerfamill Lemuroidea
				+ Famill Lemuren (Lemuridae)
				+ Famill Wiselmakien (Lepilemuridae)
				+ Famill Indridae
		- Infrauerdnung Chiromyiformes
			* Famill Daubentoniidae
		- Infrauerdnung Lorisiformes
			* Famill Lorisidae
			* Famill Galagidae
		- Infrauerdnung Adapiformes †
	+ Ënneruerdnung Afe mat dréchenen Nuesen (Haplorrhini)
		- Infrauerdnung Tarsiiformes
			* Famill Koboldmakien (Tarsiidae)
		- Infrauerdnung Simiiformes
			* Neiweltafen (Platyrrhini)
				+ Famill Cebidae
				+ Famill Nuetsafen (Aotidae)
				+ Famill Sakiafen (Pitheciidae)
				+ Famill Klamerschwanzafen (Atelidae)
				+ Famill Krallenafen (Callitrichidae)
			* Alweltafen (Catarrhini)
				+ Iwwerfamill Cercopithecoidea
					- Famill Cercopithecidae
				+ Iwwerfamill Hominoidea
					- Famill Gibbons (Hylobatidae)
					- Famill Mënschenafen (Hominidae)

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Primates** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Léiw

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel beschäftegt sech mat der Déierenaart **Léiw**. Fir aner Bedeitungen, kuckt wgl. Léiw (Homonymie). |

| Léiw |
| --- |
|  Léiw am Krüger NationalparkLéiw am Krüger Nationalpark |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Uerdnung: | Raubdéieren  |
| Famill: | Kazen  |
| Ënnerfamill: | Grousskazen  |
| Gattung: | *Panthera*  |
| Aart: | *Léiw*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Panthera leo Linnaeus, 1758 |

Video vun enger Léiwin an hire Jonken am Phinda Reservat
De **Léiw(Panthera leo)* ass eng Aart aus der Famill vun de Kazen (*Felidae*) an der Uerdnung vun de Raubdéieren (*Carnivora*).

De Léiw ass déi eenzeg Kazenaart déi am Ruddel lieft. Léiwe ware fréier an Europa, Asien an Afrika vertrueden. Haut liewe si nach just am afrikanesche Grasland südlech vun der Sahara an an engem klenge Bëschreservat an Nordwestindien.

Si si meeschtens nuets op der Juegd a schlofen de gréissten Deel vum Dag. Hir léifst Affere si mëttelgrouss bis grouss Mamendéiere wéi Zeebraen a Gnuen.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Léiwen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Neiguinea

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

| Neiguinea |
| --- |
|  |
|  |
| Geographie |
| Kontinent |
Ozeanien |
| Land |
Indonesien, Papua-Neiguinea |
| Läit an/am |
Seram, Halmahera Sea |
| Gehéiert zu |
Australien |
| Koordinaten |
5°S, 140°O |
| Fläch |
785.753 km² |
| Längt |
2.398 km |
| Breet |
400 km |
| Héchste Punkt |
Puncak Jaya () |
| Verwaltung |
| Verwaltungseenheet |
Papua, Papua Barat, Indonesien |
| Demographie |
| Awunner |
11.300.000 |
| Aner Informatiounen |
|  |
|  |
|  |
|  |

**Neiguinea** oder **Neuguinea** (Tok Pisin: *Niugini*; Hiri Motu: *Niu Gini*; Indoneesesch *Papua*; Franséisch: *Nouvelle-Guinée*) ass mat enger Fläch vu knapp 786.000 km² no Grönland déi zweetgréisst Insel vun der Welt.

De westlechen Deel, Westneiguinea, gouf 1963 vun Indonesie besat an 2003 an zwou Provënzen, Papua a Papua Barat, opgedeelt; zënter 2022 ass Westneiguinea a sechs Provënzen opgedeelt. Den Oste vun der Insel ass zënter 1975 en Deel vum onofhängege Staat Papua-Neiguinea.

Neiguinea huet de gréissten tropesche Bësch an Australasien, déi gréisst Koralleriffer op der Welt an ee vun den héchste Biodiversitéitsniveauen op der Welt. D'Zuel vun iwwer 1.000 heemesche Sproochen ass och weltwäit eenzegaarteg.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Neiguinea** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Tundra

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

d'Tundra an Nord-Sibirien.
D'Arktescht Tundragerbitt
**Tundra** ass den allgemenge Begrëff fir déi oppe Landschaft ouni Beem vun der (sub-)polarer Klimazon. Charakteristesch ass och, dass se gewéinlech op Permafrostbuedem läit, op deem, jee no Ënnertyp, Flechten, Mooser, Grieser summergréng Zwergtraich dominéieren.

D'Wuert "Tundra" ass e Léinwuert aus dem Russeschen (*тундра*), dat sengersäit aus dem Finneschen *Tunturi* oder aus dem kildin-sameschen *Tūndar* entléint gouf.

## Referenzen
# Great Plains

Great Plains|  |
| Land |
Vereenegt Staate vun Amerika, Kanada |
| Koordinaten |
40°N, 100°W |
| Dimensiounen |
| Längt |
3 200 km |
| Breet |
800 km |
| Fläch |
1 300 000 km² |
|  |
|  |
|  |

D'**Great Plains** sinn eng Regioun am Zentrum vun den USA a vu Kanada. Et handelt sech ëm e Flaachland mat Prairien am Oste vun de Rocky Mountains. D'amerikanesch Bundestaaten New Mexico, Texas, Oklahoma, Colorado, Kansas, Nebraska, Wyoming, Montana, South Dakota, North Dakota, an d'kanadesch Provënze Saskatchewan an Alberta leien deelweis an de Great Plains.

D'Regioun ass bekannt fir hir extensiv Véizuucht an d'Landwirtschaft.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Great Plains** – Biller, Videoen oder Audiodateien |