Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Madagaskar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dësen Artikel beschäftegt sech mat der Insel Madagaskar. Fir den Animatiounsfilm, kuckt wgl. Madagascar (Film 2005). |

|  |
| --- |
| **Repoblikan'i Madagasikara (Malgache) République de Madagascar (Franséisch) Republik Madagaskar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|
Detailer | Detailer |

 |
| **National Devise**: "Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana" (mg.) "Amour, patrie, progrès" (fr.) |
|  |
| **Offiziell Sprooch**: | Malgache, Franséisch |
| **Haaptstad**: | Antananarivo |
|  |
| **Staatsform:** | Republik |
|  • President: | Michael Randrianirina |
|  • Premierminister: | Ruphin Zafisambo |
|  |
| **Fläch:** | 587.041 km² (47.) |
|  • Dovu Waasser: | 0,009 % |
|  |
| **Bevëlkerung:** | 22.000.000 (53.) |
|  • Bevëlkerungsdicht: | 35,2/km² |
|  |
| **Nationalfeierdag:** | 26. Juni 1960 (vu Frankräich) |
| **Nationalhymn:** | *Ry Tanindrazanay malala ô!* |
| **Wärung:** | Ariary (MGA) |
| **Zäitzon:** | UTC +3 |
| **Internet TLD:** | .mg |
| **InternationalenTelefonsprefix**: | +261 |

**Madagaskar** ass en Inselstaat am Indeschen Ozean ëstlech vun Afrika. D'Haaptstad vu Madagaskar ass Antananarivo.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Madagaskar** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Autochthon Aart

Eng **autochthon**, oder och nach **heemesch Aart**, ass an der Biologie eng Spezies déi an engem bestëmmte Gebitt, z. B. an engem bestëmmte Land, entweeder am Laf vun hirer Evolutioun do entstanen ass, oder awer dohin op natierlechem Wee, ouni d'Agräife vum Mënsch, agewandert ass.

Deem géigeniwwer stinn d'**allochthon** oder net heemesch Aarten, déi duerch de Mënsch, entweeder gewollt oder ongewollt, an engem bestëmmte Gebitt agefouert goufen.

## Autochthon an allochthon Aarten zu Lëtzebuerg

Hei e puer Beispiller vun autochthonen an allochthonen Aarte vun Déieren a Planzen zu Lëtzebuerg

|  |  |
| --- | --- |
| Autochthon Aarten
* Fuuss
* Europäesche Biber
* Hirsch
* Siwepunkt-Himmelsdéierchen
* Routbuch
 | Allochthon Aarten
* Wäschbier
* Bisam
* Damhirsch
* Asiatescht Himmelsdéierchen
* Fiicht
 |

* Wagenitz, G., 2008. *Wörterbuch der Botanik*, 2. Oplo, S. 30. ISBN 3937872949.

## Kuckt och

* heemesch
* Endemismus
* Heck vun hei
# Schiedel

De Schiedel vun enger Hausmaus.
De **Schiedel** oder **Schädel**, sinn d'Schanke vum Kapp an domat en Deel vum Skelett vun de Wierbeldéieren. De Fachbegrëff ass **Cranium**.

Beim Mënsch besteet en aus 22 platten an onreegelméisseg geformten eenzele Schanken. Mat der Ausnam vum ënneschte Gebéck (*mandibula*) sinn all d'Schanke vum Schiedel onbeweeglech matenee verbonnen.

D'Funktioun vum Schiedel ass de Schutz vun de Strukturen, déi dra leien. Dozou zielen déi zentral Deeler vum Nervesystem, wéi d'Gehier, an déi verschidde Sënnesorganer (zum Beispill d'Aen an d'Oueren). Donieft spillt en och eng Roll Beim Ophuele vun Narung, déi iwwer d'Mondhiel an de Kierper kënnt a mat Hëllef vun Zänn kleng gemaach gëtt.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Schiedelen** – Biller, Videoen oder Audiodateien |

## Referenzen
# Fossil

D'Ammonitte sinn déi bekanntst FossilienFossil vun engem Schmelzschuppefësch
**Fossilie** sinn Iwwerreschter oder Spuere vu Liewewiesen, déi méi wéi 10.000 Joer al sinn. D'Fossilie gi virum allem vu Paleontologen erfuerscht.

Fir datt e Liewewiesen als Fossil kann erhale bleiwen, muss et no sengem Doud séier zougedeckt ginn. Déi allermeescht doudeg Déieren a Planzen gi gefriess, an all d'Reschter ginn normalerweis zerstéiert. Souguer haart Muschelschuele gi vun de Waasserwelle widderenee gestouss, gebrach a mat der Zäit zu Sand zerriwwen.

Zënter op d'mannst 3,5 Milliarde Joer gëtt et Liewen op der Äerd. Et fënnt een aus där Zäit nëmme mikroskopesch kleng Fossilie vun Eenzeller (Bakteerien). Réischt 3 Milliarde Joer méi spéit, viru 540 Millioune Joer, hu sech am Mier vill verschidde Villzeller entwéckelt, déi schonn e puer Zentimeter grouss goufen. Am Naturmusée sinn eng Rei Fossilien aus dem kanadesche Burgess-Schifer ausgestallt, déi viru 505 Millioune Joer gelieft hunn.

## Fossilien zu Lëtzebuerg

Déi eelst Steng vu Lëtzebuerg si viru ronn 400 Millioune Joer am Devon-Mier entstanen. Am Éislek kann een typesch Fossilien aus där Zäit fannen, d'Trilobiten, eng Klass vu Glidderféisser, déi virun 250 Millioune Joer ausgestuerwe sinn. Dofir fënnt een där keng am Guttland, wou d'Gestengs méi jonk sinn.

Déi bescht erhale Fossilie fënnt een am Guttland, besonnesch an de Schichten aus der Jurazäit. Aus dem Lëtzebuerger Sandsteen, dee ronn 200 Millioune Joer al ass, kenne mer vill Zorte vu Muschelen, Schleeken, Ammoniten a Korallen. Am Uelegschifer am Süde vun eisem Land fënnt een och Fësch a spektakulär Miersaurier, déi viru ronn 180 Millioune Joer gelieft hunn. Iwwerreschter vu richtegen Dinosaurier sinn zu Lëtzebuerg immens rar, well Dinosaurier um Land liewen a Lëtzebuerg deemools gréisstendeels vum Mier bedeckt war.

Beispiller vu Fossilien, déi zu Lëtzebuerg fonnt goufen| Fossil | Uert | Gréisst (cm) | Alter (Mio J) |
| --- | --- | --- | --- |
| Schlaangestär | Ierpeldeng | 7,5 | 405 |
| Nolebam-Zapp | Scheedgen | 18 | 200 |
| Ammonit | Bruch / Miersch | 7 | 200 |
| Dinosaurier-Zéiweschank | Bruch / Miersch | 6 | 200 |
| Thyreophora-Schupp | Rëmeleng | 8 | 170 |
| Korall | Déifferdeng | 9 | 170 |
| Schmelzschuppefësch | Diddeleng | 65 | 180 |
| Fëschsaurier (Stenopterygius) | Diddeleng | 48 | 180 |
| Mierkrokodil (Steneosaurus) | Nidderkäerjeng | 48 | 180 |
| Mierkrokodil (Steneosaurus) | Beetebuerg | 53 | 180 |
| Plesiosaurier | Zolwer | 130 | 180 |

Kersch, Guy, 2018. Fossilien erzielen d'Geschicht vum Liewen. *De Panewippchen* 123: 34-37.

## Um Spaweck

* Websäit vun der Paleontologescher Sektioun vum Naturmusée.

## Referenzen an Notten
# Venezuela

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Geographiesartikel iwwer Amerika** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

|  |
| --- |
| **República Bolivariana de Venezuela *Bolivaresch Republik Venezuela |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|
Detailer | Detailer |

 |
|  |
| **Offiziell Sprooch**: | Spuenesch |
| **Haaptstad**: | Caracas |
|  |
| **Staatsform:** | Presidialrepublik |
|  • President: | Delcy Rodríguez |
|  |
| **Fläch:** | 916.445 km² |
|  |
| **Bevëlkerung:** | 31.250.000 (2024) |
|  • Bevëlkerungsdicht: | 31/km² |
|  |
| **Onofhängegkeet:** | 5. Juli 1811 (vu Spuenien) 1821 unerkannt |
| **Nationalfeierdag:** | 5. Juli |
| **Nationalhymn:** | Gloria al bravo pueblo |
| **Wärung:** | Bolívar digital (VED) |
| **Zäitzon:** | UTC -4 |
| **Internet TLD:** | .ve |
| **InternationalenTelefonsprefix**: | +58 |

De **Venezuela**, op Spuenesch *República Bolivariana de Venezuela*, ass e Staat am Norde vu Südamerika. D'Haaptstad ass Caracas.

## Sproochen

Déi offiziell Sprooch am Land ass Spuenesch.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Venezuela** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Gebéck

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dëse **Biologiesartikel** ass eréischt just eng **Skizz**. Wann Dir méi iwwer dëst Theema wësst, sidd Dir häerzlech invitéiert, aus dëse puer Sätz e richtegen Artikel ze schreiwen. Wann Dir beim Schreiwen Hëllef braucht, da luusst bis an d'FAQ eran. |

Gebéck vun engem Mënsch
D'**Gebéck** oder de **Kifer** (*Maxilla*) ass deen Deel vum Kapp beim Mënsch an de meeschte Wierbeldéieren deen do ass fir d'Fudder opzehuelen. Dofir sinn am Gebéck meeschtens Zänn déi an den Alveole sëtzen. D'Gebéck besteet aus dem net-beweeglechen ieweschten an dem beweeglechen ënneschte Gebéck.

## Iewescht Gebéck

Den Uewerkifer (*Os maxillare*) besteet aus der rietser an der lénkser Uewerkiferschank (*Maxilla*) an ass e wichtege Bestanddeel vum Schiedel (*Viscerocranium*). Déi zwou Schanke formen am mëttelsten Deel vum Gesiicht och en Deel vun der Orbita ((de) Augapfel), der Nues an dem Gumm. Se begräifen déi iewescht Rei vun den Zänn a spillen eng wichteg Roll beim Knaen a Schwätzen.

## Ënnescht Gebéck

Den Ënnerkifer (*Mandibula*) ass déi gréisst Schank vum mënschleche Schädel. Nieft de Gehéierschänkelcher (*Ossicula auditus*) ass et den eenzege beweegleche Schiedelknachen. Dat ënnescht Gebéck zielt am Fong net zum Gesiichtsschiedel (*Viscerocranium*), gëtt awer heiansdo als Deel dovu beschriwwen. Iwwer d'Zänn ass den Ënner- mam Uewerkifer (deen en Deel vum Gesiichtsschiedel, *Viscerocranium* ass) an iwwer d'Kifergelenk mam Schlofbeen (*Os temporale*) verbonnen. Well e beweeglech ass, ass dem Ënnerkifer seng Haaptfunktioun fir beim Knaen ze hëllefen.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Gebéck** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Tiger

| Tiger |
| --- |
|  E Sibireschen TigerE Sibireschen Tiger |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Uerdnung: | Raubdéieren  |
| Famill: | Kazen  |
| Ënnerfamill: | Grousskazen  |
| Gattung: | *Panthera*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Panthera tigris Linnaeus 1758 |
| Ënneraarten |
| *Sibireschen Tiger* *Südchineeseschen Tiger*  *Bali-Tiger* † *Indochineeseschen Tiger* *Malaysia-Tiger*  *Java-Tiger* † *Sumatra-Tiger* *Kinneks-Tiger* *Kaspeschen Tiger* |

Tiger
Den **Tiger(Panthera tigris)* ass eng Aart aus der Famill vun de Kazen (*Felidae*). Et ass déi gréisst Raubkazenaart déi nach lieft.

Den Tiger war haaptsächlech an Asie wäit verbreet. Duerch d'Zerstéiere vu Liewensraum an d'Verfollege sinn d'Bestänn awer staark zeréckgaangen.

Et gëtt verschidden Ënneraarten, wéi de Kinneks-Tiger, dat déi gréisst vum Tiger ass.

Tigere brauche grouss Revéieren a si vermeiden, sou wäit wéi méiglech, de Kontakt mam Mënsch.

## Um Spaweck

|  |  |
| --- | --- |
|  |  **Commons: Tiger** – Biller, Videoen oder Audiodateien |
# Plakeg Maulefsrat

|  |  |
| --- | --- |
|  | De lëtzebuergesche Begrëff fir dëst Lemma ass eng **Kreatioun** vun engem Wikipedia-Auteur. En ass senges Wëssens bis ewell soss néierens nogewise ginn. Wier dat dach de Fall, soll dës Schabloun ewechgemaach an d'Quell ugi ginn. Wann a Fachkreesser en aneren Numm existéiere géif, sollt den Artikel natierlech deementspriechend geännert ginn.

Grondsätzlech ass et net un der Wikipedia, Konzepter z'erfannen. Allerdéngs wier hei d'Alternativ gewiescht, datt den Artikel da kee lëtzebuergesche Lemma gehat hätt. |

| Plakeg Maulefsrat |
| --- |
|  Eng Plakeg MaulefsratEng Plakeg Maulefsrat |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Räich: | Déiereräich  |
| Stamm: | Chordata  |
| Klass: | Mamendéieren  |
| Uerdnung: | Knabberdéieren  |
| Ënneruerdnung: | Stachelschwäindéieren  |
| Famill: | Sandgriewer  |
| Gattung: | *Plakeg Maulefsraten*  |
| Aart: | *Plakeg Maulefsrat*  |

 |
| Wëssenschaftlechen Numm |
| Heterocephalus glaber „Rüppell“ 1842 |

Déi **Plakeg Maulefsrat** (Heterocephalus glaber) ass eng Aart vun de Sandgriewer bannent de Knabberdéieren.

Déi Plakeg Maulefsrat lieft a risegen ënnerierdesche Bauen an den Hallefwüste vun Ostafrika. Besonnesch dacks ass se an Ethiopien, am Kenia an a Somalia ze fannen.

An der Klass vun de Mamendéieren ass d'Plakeg Maulefsrat eppes Besonnesches. Et sinn déi eenzeg Mamendéieren déi eusozial liewen. Virun allem hir Manéier fir a grousse Kolonien ze liewen, déi vu Weibercher dirigéiert ginn, déi sech exklusiv ëm d'Reproduktioun këmmeren, ass bei Mamendéieren eenzegaarteg.

Déi Plakeg Maulefsrat ass dat Knabberdéier, dat den héchsten Alter erreeche kann. Fuerschungen hunn erginn, datt dat Déier iwwer 28 Joer al ka ginn.

* *Vascular aging in the longest-living rodent, the naked mole-rat.* IN: The American Journal of Physiology - Heart and Circulatory Physiology vum 27. Abrëll 2007

Eng Plakeg Maulefsrat, déi am Gaang ass, ze friessen