Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Уйгурлар

Уйгур абышка
**Уйгурлар(лат. кыр. Uýǵurlar)* — Кытай Эл Республикасынын Шинжаң Уйгур автоном районунун жергиликтүү калкы.

Байыркы түрк тилдүү калктардын бири, саны 10 миллиондон ашат.

Кыргыз Республикасында 61 033 уйгур жашайт.

## Булактар
# Октябрь

**Октябрь** (лат. October) же **тогуздун айы** — Григориан жылнаамасы боюнча онунчу ай. Байыркы римдиктер боюнча - сегизинчи, анткени Цезардын реформасынан улам жыл башы жалган курандан башталчу. Жылдын эң узун айы болуп саналат (745 саат).

### Кыргызстандагы майрамдар

* 2-октябрь — Билим берүү кызматкерлер күнү
* 7-октябрь — Жарандык авиация күнү
* 24-октябрь — Дипломатиялык кызматкерлер күнү
* 30-октябрь — Стандартташтыруу жана метрология күнү

### Эл аралык майрамдар

* 1-октябрь — Улгайган адамдардын Эл аралык күнү
* 2-октябрь — Зордуксузга жол жок Эл аралык күнү
* 5-октябрь — Дүйнөлүк мугалимидер күнү
* октябрдын экинчи жумасы — Дүйнөлүк жумуртка күнү
* 1-дүйшөмбү — Хабитат Эл аралык күнү, Эл аралык архитектура күнү
* 2-шаршемби — Эл аралык коркунучту азайтуу күнү, БУУнун Генералдык Ассамблеясынын көрсөтмөсү менен белгиленип келүүдө
* 24-октябрь — БУУнун Эл аралык күнү

### Улуттук майрамдар

* октябрдын экинчи жекшембиси — Молдовада Улуттук шарап күнү
* 12-октябрь — Испан Улутунун күнү.

## Булактар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.
# Синоним

**Синоним** (гр.— бир наамдуу) — айтылышы жана жазылышы жагынан ар башка, бирок маанилери боюнча бирдей эле жакын сөздөр. Мисалы: адамдын бети, келбети, жүзү, дидары, ыраңы, жамалы жана башка. Бирок синоним сөздөрдүн да кошумча маани берүүдөгү нюанстары, эмоционалдык боёгу, стилистикалык маанилери боюнча айырмалары болот. Ушул нерсени билгичтик менен пайдалануу жазуучунун чыгармасыy таасирдүү кылат, оюн конкреттештирет, речтин темпине, интонацияга кошумча оттенокторду киргизет, чыгарманын тилин байытат.

## Колдонулган адабияттар

*  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Мордент

**Мордент** (лат. mordente - тиштеө, чымчуу) - музыкалык обонду кооздоочу телизтдердин бири.

Үч добуштун тең аткарылышын көрсөтөт. Мордент белгиси нотанын үстүнө жазылат. Мордент адатта негизги, үстүңкү же төмөнкү баскычтагы жардамчы жана негизги добуштардан турат. Мордент жалгыз жана кош болуп экиге бөлүнөт. Кош Мордент эки жолу аткарылат.

## Колдонулган адабияттар

Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
# Фортепиано

Фортепиано жана пианино.

**Фортепиано**, **фортепьяно** (италянча forte - катуу, piano - акырын; нем. hammerıdavier, klavier) - кылдуу урма клавиштүү музыкалык аспап.

Фортепианонун алгачкы үлгүсүн 1709-11-ж. Италияда Б. Кристофори өркүндөткөн. 18кылымдын башында Ж. Мариус (Франция), К. Г. Шрётер (Германия) да алгачкы үлгүлөрүн жасашкан. Россияда Ф. 1818-20ж. К. Вит жана И. А. Тишнер өңдүү музыканттар да Ф-нун үлгүлөрүн жасап көрүшкөн. Клавесин менен клавикорд үнүнүн бийиктиги менен айырмаланат. Ф-нун эки түрү (рояль жана пианино) бар. Фортепианонун педалы, турпаты ж. б. тетиктери өркүндөтүлөт. Анын диапазону музыкада колдонулуучу үндөрдү көбүрөөк (8 октавада) камтыйт. Фортепианодо учуна кийиз капталган жыгач балкачалар кылды урганда үн чыгарат.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Неопозитивизм

**Неопозитивизм** – 20-кылымдагы философиялык агым, позитивизмдин учурдагы калыпы. Неопозитивизм учурдагы илимдин жүрүшүндө пайда болгон философиялык-методологиялык актуалдуу көйгөйлөрдү, өзгөчө салтуу философия талкаланып жаткан шарттагы философия менен илимдин мамилесин, илимий ой жүгүртүүдөгү белгилер жана символдор сыяктуу каражаттарынын ролун, илимдин теориялык аппараты менен эмпирикалык базисинин өз ара алакасын, билимди математикалаштыруу жана калыптаныштырунун табияты менен функцияларын анализдөөгө жана чечүүгө талаптанган философиялык окуу катары пайда болгон жана өнүккөн философиялык агым. Дүйнөгө көз караштык көйгөйлөрдү теориялык таанып билүүдө философиянын мүмкүнчүлүктөрүн четке кагып, аны илимге каршы коет.

Неопозитивизм билимди же илимий, философиялык, күнүмдүк тилди логикалык же лингвисттик анализдөөнүн методун иштеп чыгууну өз милдетине айландырган. Неопозитивизмдин алгачкы идеялары Вена ийриминде пайда болгон.

Вена ийриминин мүчөлөрү национал-социализмден Англияга жана АКШга качып, ал жерлерде окутуучулук ишмердүүлүгүн жүргүзгөндүккө байланыштуу, ошондой эле Б. Расселдин, логистиканын жана учурдагы теориялык физиканын күчтүү таасири астында неопозитивизм чет өлкөлөргө тез тарап кеткен.

Неопозитивизмдин негизги өкүлдөрү болуп Мориц Шлик, Рудольф Карнап, Людвиг Витенштейн жана Ханс Рехенбах эсептелишет. Неопозитивизмдин өкүлдөрү учурдагы формалдуу логиканын, семиотиканын жана илимдин логикасынын өнүгүшүндө зор роль ойношкон. Неопозитивизм окууларынын жыйындысын алардын өкүлдөрү унификацияланган илим деп аташат.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Аянт

I. геометрияда - 1) геометриялык фигуралар менен беттердин сандык мүнөздөмөлөрүн бири.
А. төмөнкү касиеттерге ээ: 1. терс эмес, 2. аддитивдүү, 3. жылдырууда сакталат, 4. бирдик квадраттын А-ы 1ге барабар.

А-ты эсептөө байыртадан эле геометриянын негизги маселелеринин бири болгон. Байыркы грек окумуштуулары айрым фигуралардын А-тарын эсептөөнүн эрежелерин билишкен. Бул эрежелер Евклиддин "Башталыштар" аттуу жыйнагында теорема формасында берилген.

Тегиздиктеги көп бурчтуктарды тик бурчтуктарга келтирүү аркылуу ченелет. Айрым А-тарды Кавальери принцибинин жардамы менен аныктоого болот. Ар кандай жалпак фигуралардын А-тары аныкталган интегралдын жардамы менен эсептелинет. (Б.Э. Канетов).

II. план боюнча курулган имараттардын аралыгында коомдук мааниси бар жашылдандырылган бош жер. Шаарларды жана кыштактарды курууда А. эки түргө бөлүнөт: башкы аянт (театр, вокзал, соода, коомдук-административдик имараттын алдында); кичи аянт (эстеликтердин, парктардын, стадиондордун, окуу жайлардын ж-а өнөржай ишканаларынын алдында).

Египетте, Грецияда жана Римде форумдар үчүн, ал эми Кайра жаралуу доорунда собордук жаба табынуу үчүн курулган имараттардын алдында А-тар болгон.

Маалымат булагы:

Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Том 1. Бишкек-2006. 661-662-бб.
# Бетон

Бетон.
**Бетон** (фр. *béton*, {{lang-la|Bitumenøø- тоо чайыры), куйма таш батташтыргычтар (суулуу же суусуз), толтургучтар, кээде атайын кошулмалардын тыгыздалган аралашмаларынан катырып алынуучу жасалма таш материал; негизги курулуш материалынын бири. Калыптоого чейин аталган аралашма бетон аралашмасы деп аталат. Ал батташтыргычына жараша органикалык эмес батташтыргычтан (цемент-, гипс-, силикат-, ысыкка чыдамдуу бетон ж. б. атайын даярдалган бетон) жана органикалык батташтыргычтан (асфальт-, пласт-бетон) даярдалган бетон болуп бөлүнөт. Цемент-бетон орточо тыгыздыгы (көлөмдүк кг/м3) боюнча өтө оор (2500дөн жогору), оор (800дөн 2500гө чейин), жеңил (500дөн 1800гө чейин), керамзит-бетон, шлакбетон ж. б.), өтө жеңил (500дөн аз) болуп айырмаланат. Маанилүү касиети анын бекемдиги, ал өз кезегинде батташтыргыч заттын түрүнө жана сапатына, бетондун орточо тыгыздыгына көз каранды. Бекемдиги анын маркасы менен мүнөздөлөт (кысууга, чоюлууга жана ийилүүгө бекемдик чеги). Көпчүлүк бетондун чоюлууга туруктуулугу анын кысууга болгон бекемдигинен 510 эсеге аз болот.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Рак сымалдар

*Abludomelita obtusata*.
**Рак сымалдар** (лат. Crustacea), рактар – муунак буттуулар тибинин классы. 6 классчасы, 31 түркүмү, 30000 түрү белгилүү. Дене узундугу бир нече ммден 80 смге жетип, хитин кабыгы менен капталган; 10дон 50гө чейинки сегменттерге бөлүнүп, баш, көкүрөк жана курсак бөлүгүнөн турат. Көпчүлүк учурда татаал түзүлүштүү рактардын баш жана көкүрөк бөлүгү биригип, баш-көкүрөк бөлүгүн түзөт. Алардын баш бөлүгүндө 5, көкүрөк бөлүгүндө 8, курсак бөлүгүндө 8 же андан көп сегменттери болот. Башында жуп (айрымдарыныкы жалкы) фасеттүү көзү, сезүү, кээде кыймыл-аракет органынын ролун аткарган муруту жайгашкан. Көкүрөк бөлүгүндөгү буттарынын жардамы менен жылат, кээ биринин 1–3 жуп буттары азыгын кармоо кызматын аткарат. Бакалоорлору же териси аркылуу дем алат. Нерв системасы нерв түйүнү тибинде, кан айлануу системасы туюк эмес, жонунда булчуңдуу жүрөгү жайгашкан. Рак сымалдар айрым жыныстуу, көпчүлүгү – гермафродиттер. Уруктануусу сырткы чөйрөдө өтөт. Көпчүлүк рак сымалдар метаморфоз жолу менен өөрчүйт. Рак сымалдар бактерия, өсүмдүктөр, органикалык заттар, өлгөн жаныбарлар ж. б. менен азыктанат. Кээ бир түрлөрү тамак ылгабайт. Айрымдары (крабдар, дарыя рагы ж. б.) тамак катары колдонулат. Көптөгөн түрлөрү – суу жаныбарларына жем.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Конденсатор

**Конденсатор** (латынча condenso – тыгыздайм, коюулантам) – 1) газ (буу) түрүндөгү затты суюк же катуу затка айландыруучу аппарат. Конденсатордо буу температурасы төмөн болгон металл бетке (беттик Конденсатор) же сууга тийгенде (контакттуу Конденсатор) конденсацияланат. Конденсатор химиялык технологияда, жылуулук жана муздаткыч курулмаларында ж. б. кеңири колдонулат; 2) электр Конденсатору – бири-биринен өлчөмү алардан жука диэлектрик менен бөлүнгөн кыймылдуу же кыймылсыз эки же андан көп электроддордон турган, өз ара электр сыйымдуулукту түзгөн система. Диэлектрик катары газ, суюктук, электр өткөрбөөчү катуу заттар жана жарым өткөргүчтөр алынат. Диэлектриктин түрүнө жараша электрод материалы төмөнкүчө айырмаланат: кагаз, аба, карапа, плёнкалуу, слюдалуу, электролиттик Конденсаторлор. Конструкциясы боюнча туруктуу жана өзгөрмө сыйымдуулуктагы Конденсатор болуп бөлүнөт. Радиотехникалык жана электр-техникалык курулмаларда кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Эстония

|  |
| --- |
| **Эстония Республикасыэст. *Eesti Vabariik |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Туу
 | Герб
 |

 |
| Гимн: *"Mu isamaa, mu õnn ja rõõm (Мекеним, менин бакытым, кубанычым)"* |
|  |
| **Эгемендүүлүк күнү** | 8-май 1990-ж.
( Кеңештер Бирдигинен)
 |
| **Расмий тили** | Эстон тили
 |
| **Борбор шаары** | Таллинн
 |
| **Ири шаарлар** | Таллинн, Тарту, Нарва |
| **Башкаруу формасы** | Парламенттик республика
 |
| ' | Алан Карис
 |
| **Мам. дини** | Динден тышкары |
| **Аянты** • Жалпы • Суу бетинин %.
  | 129чу - дүйнөдө 45 227 км² 4,55 |
| **Калкы** • Бааланган (2022) • Жыштыгы
 |  (өсүү) 1 330 068 адам (158чи) 29,22 ад./км² |
| **Этнохороним** | эстондук |
| **Акча бирдиги** | Евро |
| **Домени** | .ee, .eu |
| **ISO коду** | EE |
| **ЭОК коду** | EST |
| **Телефон коду** | ++372 |
| **Убакыт аралыгы** | UTC +2:00 |

**Эстония** (эст. *Eesti*), ырасмый аты — **Эстония Республикасы** (эст. *Eesti Vabariik*) — Түндүк Европада Балтика деңизинин чыгыш жээгинде, Финн булуңунун жана Рига булуңунун суулары менен жуунган мамлекет. Чыгышта Орусия (чек арасынын узундугу — 324 км), түштүгүнөн Латвия (333 км) менен чектешет. Түндүктө, Финляндия булуңунда, Финляндия менен деңиз чек арасы бар. Түндүк жана батышында Балтика деңизинин суулары менен жуулат. Борбору — Таллин шаары. Аянты — 45 227 км2, калкы — 1 330 068 киши. Ошентип, Эстония жери боюнча дүйнөдө 129-орунда (Европада 29-орун), калкынын саны боюнча 158-орунда (Европада 34-орун) жана бул көрсөткүчтөр боюнча Балтика өлкөлөрүнүн ичинен эң кичинекейи.

1991-жылдын 17-сентябрынан бери БУУнун, 2004-жылдын 1-майынан Европа Биримдигине, 2004-жылдын 29-мартынан НАТОго, 2010-жылдын 9-декабрынан ЭКӨҮге, 1993-жылдан Европа Кеңешине мүчө. Шенген аймагынын жана Eurozone.

Ырасмый тили — эстон тили, акча бирдиги — евро

 Эстонианын аскерлери
## Шилтемелери
# Мурсия

Мурсия.
**Мурсия** – Испаниядагы шаар. Европадагы табигый жибек өндүрүүнүн эң ири борбору. Мурсия АОсунун жана провинциясынын административдик борбору. Сегура дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 448,7 миң (2010). Кебез-кездеме, тамак-аш өнөр жайы ишканалары иштейт. Мотоцикл жана жардыруучу заттарды чыгарат. Цитрус өсүмдүктөрүн белендейт. Университет бар. Собор (14–16-кылым), чиркөө (16–17-кылым) сакталган. Шаар 825-жылы негизделген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7