Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шарап

**Шарап** — жүзүм, алма ж. б. жемиштерден ачытылып алынуучу ичимдик.

Сырьёну майдалоо, сабагынан ажыратуу жана шире алуу, ширени жана маңызды спиртке ачытуу, спирт кошуу (күчтүү Ш. алуу үчүн) менен алынган Ш. көпкө сакталып, күчүнө келтирилип жана атайын иштетилет (чыпкалоо, пастерлөө ж. б.). Көмүр кычкыл газы менен каныккан шуулдама (мис., шампанское), газдалган (мис., сидр) Шараптар өзгөчө топту түзөт. Шараптын курамы суу (көлөмүнүн 7392% и), спирт (негизинен этил спирти), көмүртек диоксиди, органикалык к-талар (шарап, алма к-талары, аз санда акак, сүт, уксус к-талары), кант, витаминдер, азот бирикмелери (мис., амин к-талары), фенолдук (а. и. боегучтар), ароматтык заттар ж. б-дан турат. Түсү боюнча ак, кызыл жана кызгьшт Шарап болуп айырмаланат. Технологиясы жана негизги компоненттери боюнча ашканалык (накта) жана атайын (ЕЭК регламенти боюнча - ликёрдук) болуп бөлүнөт. Накта Шарап атайын винодон айырмаланып, ага спирт кошулбайт. Курамындагы кантка жараша накта Шарап кычкыл (сухие, кант концент-сы 4 г/дм3), орточо кычкыл (полусухие, 4-18 г/дм3), орточо таттуу (18 - 45 г/дм3) жана таттуу (45 г/дм3дан жогору) болуп бөлүнөт. Атайын Шараптарга портвейин, мадера, марсала, малага, мускаттар, кагор ж. б. кирет.

Кыргызстандын Шарап рыногунда 60тан ашык Шарап чыгаруучу ишканалар иштейт, а. и. «Кант вино» ишканасынын продукциясы басымдуулук (22%тей) кылат.

## Булактар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Каллас Мария

Maria Callas (1958)
**Каллас Мария** (Callas; чыныгы аты-жөнү Калогеропулу, 2. 12. 1923, Нью-Йорк — 16. 9. 1977, Париж) — грек ырчысы (лирика-драмалык сопрано). 20-кылымдагы мыкты ырчылардын бири. 1937-жылы Афины консерваториясында окуган. 1942-44-жылы Афины опера театрларында ырдап чыккан. Каллас алгач Жоконданын партиясын («Жоконда», А. Понкьелли) аткарып таанылган (1947, Арена-ди-Верона). 1951-жылдан «Ла Скала» (Милан) театрынын солисти. 1952-жылы «Ковент-Гарден» (Лондон) театры, 1954-жылы Чикаго операсында, 1956-жылы «Метрополитен-опера» (Нью-Йорк) жана башка дүйнөнүн ири театрларында ырдаган. Адегенде белькантонун стилиндеги партияларды жана Вагнердин каармандарынын (Изольда, «Тристан жана Изольда»; Брунгильда, «Валькирия»; Кундри, «Парсифаль») партияларын бирдей ийгилик менен аткарган. Кийинчерээк итал. романтикалык репертуарга көңүл бурган. Көрүнүктүү партиялары: Медея («Медея», Л. Керубини), Турандот (Ж. Пуччини), Анна Болейн («Анна Болейн», Г. Доницетти), Леди Макбет («Макбет», Ж. Верди), Ифигения («Ифигения Тавридде», К. Глюк) жана башка Киного да тартылган («Медея», П. П. Пазолини, 1969). Москвадагы П. И. Чайковский атындагы 4-Эл аралык конкурстун калыстар тобунун мүчөсү болгон (1970). 1982-жылдан Афиныда вокалисттердин М. Каллас атындагы эл аралык конкурсу өтүп турат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Жеймс Макэвой

**Жеймс Макэвой** (англ. *James McAvoy*;/ mækəvɔɪ /; 1979-жылдын 21-апрелинде туулган) - шотландиялык актер. Ал өзүнүн актерлук жолун өспүрүм кезинде 1995-жылы “Жакынкы бөлмө” (англ. The Near Room) аттуу телевизиондук тасмада катышуудан баштаган. Актер телевизиондук тасмаларда 2003-жылга чейин ойноп келген, ошол эле жылы анын көркөм фильмдеги биринчи тушоосу кесилген. Ошондой болсо дагы ал эки жанрда тең ойноону уланткан. Анын эң эсте калаарлык ролдору “Оюндун жүрүшү” (англ. State of Play)теледрамасына, “Уятсыз” (англ. Shameless) деген чоңдор үчүн тартылган комедиялык драмага, Франк Герберттин “Дюндун балдары” (англ. Children of Dune) сериалына таандык.

Ал теледрамалардан тышкары "West End" театрынын пьесаларында ойноп “Эң мыкты актер” номинациясында Лоуренс Оливье атындагы театр сыйлыгына үч жолу талапкер болгон. Актер 2011-жылы тартылган “Гномео и Джульетта” (англ. Gnomeo & Juliet) "Аяз Атанын атайын кызматы” (англ. Arthur Christmas) анимациялык тасмаларында үн коштогон.

2003-жылы “Болливуд канышасы” (англ. Bollywood Queen) деген британиялык фильмде ойногон. Актер “Арстан, жез кемпир жана шкаф” (англ. The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe, 2005) тасмасында экинчи планда Тумнус мырзанын ролун аткарган. 2006-жылы режиссер Кевин Макдоналд тарткан “Шотландиянын акыркы падышасы” (англ. The Last King of Scotland, 2006) тасмасындагы ролу үчүн Жеймс Макавойго бир нече сыйлыктар ыйгарылган. Көрүүчүлөр тарабынан жакшы кабыл алынган “Күнөөлөрдөн арылуу”(англ. Atonement, 2007) мелодрамасы үчүн актер “Алтын глобус” сыйлыгына жана Британия кино жана телекөрсөтүү академиясынын сыйлыгына экинчи жолу татыктуу болгон. “Издөөдө” (англ. Wanted, 2008). деген триллерде актриса Анжелина Жоли (Angelina Jolie) менен бирге канкор адамдын ролун ойногон.

Ж. Макэвой “Белгисиз адамдар: Биринчи класс” (англ. X-Men: First Class) тасмасында жаш профессор Чарльз Хавиердин ролу, “Белгисиз адамдар: өткөн келечектин адамдары” (англ. X-Men: Days of Future Past, 2014) жана “Белгисиз адамдар: Кыямат” (англ. X-Men: Apocalypse, 2016) аттуу тасмалардагы ролдору менен кеңири таанылган. Актер “Ыплас” (англ. Filth) тасмасы үчүн Британия эркин кино сыйлыгынын “Эң мыкты актер” номинациясына татыктуу болгон. 2016-жылы актер денесинде 23 инсандын мүнөзүн алып жүргөн Кевиндин ролун M. Night Shyamalan тарткан “Жаруу” (англ. Split) тасмасынде ийнине жеткирип аткаргандыгы үчүн мактоолорго арзыган.

## Өмүр таржымалы

## Жеке жашоосу

## Тартылган тасмалары

## Шилтемелер
# Технократия

**Технократия** (грекче techne – өнөр, kratov – бийлик) – жогорку квалификациялуу адистердин чөйрөсү – мамлекеттин экономикалык саясатын иштеп чыгууга жана аны иш жүзүнө ашырууга, ошондой эле өндүрүштү башкарууга катышкан техникалык интеллигенция, инженерлер менен окумуштуулар (технократтар). Технократиялык теорияга (К. Маннгейм, 3. Бжезинский) таянсак индустриядан кийинки коомдун жетектөөчү күчү катары техникалык интеллигенция эсептелет. Технократиянын азыркы теоретиктери илимий техникалык революциянын өнүгүү этабында компьютердик жана робот техникасынын тездик менен өсүшү учурда «кибернетикалык элита» менен «компьютердик демократияны» алып келди, ошондуктан, коомдогу азыркы бийлик математиктерге, экономисттерге жана программисттерге тиешелүү болуу керек деген пикирди таратууда. Технократиянын идеологдору деги эле саясатчы, юрист, тарыхчы, философ жана психологдун коомдогу ролун төмөндөтүп, алардын компететтүүлүгүн эске алышпайт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Теннис

Теннис корту.
**Теннис** — спорт оюну.

## Оюн тууралуу

Ракетка менен топ.
Бул оюн топту ракетка менен атайын тартылган тордон ашыра уруп жана тосуп ойнолот. Азыркы мезгилде бул спорттун эки түрү белгилүү: *чоң теннис* жана *стол үстүндөгү теннис*. Чоң теннис оюну атайын кортто, ал эми стол үстүндөгү теннисте кичинекей шарик тобу колдонулуп, ракетканын жардамы менен атайын столдо ойнолот.

## Таасири

Теннис ар кандай кыймылдарга бай келип, тез кыймыл-аракетти, көрөгөчтүктү, чыдамкайлыкты, тактыкты өөрчүтөт. Теннис ойногондор ракетка менен топту урууда көбүнчө бир колу иштегендиктен, спортсмендин кол булчуңдарынын бирдей эмес өсүүсү байкалат. Дененин ар тараптан өнүгүүсү үчүн теннис менен машыккандар жалпы дене көнүгүүлөрү жана спорттун башка түрлөрү (жеңил атлетика, кышкы жана жайкы спорттун түрлөрү) боюнча да машыгуулары керек. Теннис ойноого балдарды 7—9 жашынан үйрөтсө болот. Теннис оюну адамды өтө чарчатпастан, көңүлдү көтөрүп, активдүү эс алуунун каражаты болот. Айрыкча стол үстүндөгү теннистин оңой жабдылышы, оюндун тез өздөштүрүлүшү бардык жаштагы адамдардын ойноосуна мүмкүндүк берет.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Тутум

**Тутум** ― бир бүтүндүктү түзгөн бир канча өз ара байланышкан нерселер же кубулуштар. Мисалы: тикбурчтуу координаталар тутуму.

Система түшүнүгү узак тарыхый өнүгүш мезгилинде кыйла өзгөрүүлөргө учуроо менен, 20-к. жарымынан баштап негизги философия-методологиялык жана атайын илимий түшүнүктөрдүн биринен болуп калды. Азыркы учурда Система конструкциялоо жана изилдөө иштери менен байланышып, кибернетикада, системалык техникада, системалык талдоолордо, ж. б. колдонулат.

Байыркы грек. философиясы жана илиминде (Евклид, Платон, Аристотель, стоиктер) билимдин системалуулугу (ырааттуулугу) жөнүндөгү ой-пикирлер пайда болгон (логика, геометрия. аксиомалык түзүлүштөр). Система жөнүндө билимди 17–18-к. Спиноза, Лейбниц, К. Линней, Кондильяк, И. Г. Ламберт 19–20-к. немис классик философия өкүлдөрү Кант, Гегель, Шеллингдер өркүндө-түшкөн.

Система иш жүзүндө бардык нерсе, түшүнүктөрдө, көрүнүштөрдө (жаратылышта, коомдо) кездешкендиктен, ал илимде мазмун да, форма да жагынан ырааттуу түзүлүшкө ээ бүтүндүккө (биримдик, топ, жамаатка) мүнөздүү негизги принциптерди табууда, аныктоодо эң чоң мааниге ээ. Мында: бүтүн аркылуу бөлүктүн, бөлүк аркылуу бүтүндүн касиеттери жана алардын өз ара карым-катышы, байланышы белгилүү болот. Мезгилдин өтүшү менен статикалык Система өзгөрүүгө учурабайт да, кыймылдуу (динамикалык) Система өзгөрүүгө учурайт. 20-кылымда Системалык изилдөөлөрдүн өнүгүшү менен, анын максат жана милдеттери, логика-методологиялык принциптери так аныкталууда.

## Булактар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Буэнос-Айрес

Буэнос-Айрес.
**Буэнос-Айрес** – Аргентина Республиканын борбор шаары. Администрациялык жактан Федерация округу катары өзүнчө бөлүнгөн. Ла-Плата эстуарийинин түштүк жээгинде жайгашкан. Калкы 2,7 млн (2006; Чоң Буэнос-Айрес жана шаар айланасы менен 13,5 млндон ашуун). Айланасындагы 18 шаарчаны бириктирип, Чоң Буэнос-Айрес деп аталат. Өлкөнүн өнөр жай продукциясынын 50%тен ашыгы чыгарылат. Өнөр жайынын негизги тармактары: машина куруу (анын ичинде электр-техникалык, автомобиль), нефть ажыратуу, кийим тигүү, булгаары бут кийим, тамак-аш (айрыкча эт). Буэнос-Айрес өлкөнүн башкы темир жол тоому жана Латын Америкасындагы ири деңиз порту (жылына 20 млн тоннадай жүк ташылат). Эсейса эл аралык аэропорту иштейт. 1536-ж. негизделген. 1541-ж. көтөрүлүшкө чыккан индейлерден чегинген испандар шаарды кыйратып, өрттөп кетишкен. 1580-ж. кайрадан калыбына келтирилген. 1776-ж. Рио-дела-Плата вице королдугунун, 1816–26-ж. Лаилата бириккен провинцияларынын, 1880-жылдан Аргентина Республикасынын борбору. Илимдер акажемиясы, университет, улуттук тарых, этнографиялык музейи, «Колон» опера театры (Латын Америкасындагы эң ири театр) жана башка; 18-кылымдын архитектура эстеликтери бар. Буенос-Айрес Түштүк жарым шардагы ири финансы борборунун бири. Шаарда Латын Америкасы менен Аргентинанын ири банктарынын штаб-квартиралары жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Дуррес

**Дуррес** - Албаниядагы шаар. Адрия денизиндеги Дуррес булуңупда.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

[[Категория:Албаниянын шаарлары]
# Муун (лингвистика)

**Муун (лингвистика)** - бир жолку дем чыгаруу менен айтылган бир же бир нече тыбыш муун деп аталат. Тилдеги эң кичине айтым бирдиги.

Кыргыз тилинде муунду үндүү тыбыштар түзөт, т.а., ар бир муундун борборунда үндүү турат. Ошондуктан сөздө канча үндүү тыбыш болсо, ошончо муун болот. Үндүү тыбыш жеке туруп да, үнсүздөр менен тутумдаш туруп да муунду түзө алат .

## Муун түрлөрү

Кыргыз тилинде муундун 3 түрү бар:

* Ачык муун-үндүү менен бүткөн же бир гана үндүүдөн турган муун: суу, куу, а-та, э-не, ба-ла, о-ро-мо.

* Жабык муун-үндүү менен башталып, үнсүз менен аяктаган муун: ат, эт, от, ат, ил, ж.б.

* Туюк муун-үнсүз менен башталып, үнсүз менен аяктаган муун: кат, жат, бат, көк-төм, бат-как ж.б.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
# VII кылым

|  |
| --- |
|  1- миң жылдык  |
|  V кылым — VI кылым — **VII кылым** — VIII кылым — IX кылым  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 590-чу |  590
 |  591
 |  592
 |  593
 |  594
 |  595
 |  596
 |  597
 |  598
 |  599
 |
|  |
| 600-чу |  600
 |  601
 |  602
 |  603
 |  604
 |  605
 |  606
 |  607
 |  608
 |  609
 |
| 610-чу |  610
 |  611
 |  612
 |  613
 |  614
 |  615
 |  616
 |  617
 |  618
 |  619
 |
| 620-чу |  620
 |  621
 |  622
 |  623
 |  624
 |  625
 |  626
 |  627
 |  628
 |  629
 |
| 630-чу |  630
 |  631
 |  632
 |  633
 |  634
 |  635
 |  636
 |  637
 |  638
 |  639
 |
| 640-чу |  640
 |  641
 |  642
 |  643
 |  644
 |  645
 |  646
 |  647
 |  648
 |  649
 |
| 650-чу |  650
 |  651
 |  652
 |  653
 |  654
 |  655
 |  656
 |  657
 |  658
 |  659
 |
| 660-чу |  660
 |  661
 |  662
 |  663
 |  664
 |  665
 |  666
 |  667
 |  668
 |  669
 |
| 670-чу |  670
 |  671
 |  672
 |  673
 |  674
 |  675
 |  676
 |  677
 |  678
 |  679
 |
| 680-чу |  680
 |  681
 |  682
 |  683
 |  684
 |  685
 |  686
 |  687
 |  688
 |  689
 |
| 690-чу |  690
 |  691
 |  692
 |  693
 |  694
 |  695
 |  696
 |  697
 |  698
 |  699
 |
|  |
| 700-чу |  700
 |  701
 |  702
 |  703
 |  704
 |  705
 |  706
 |  707
 |  708
 |  709
 |

 |
| Хронологиялык жадыбал |

**VII (жетинчи) кылым** — 601-жылдын 1-январынан 700-жылдын 31-декабрына чейин созулган I миң жылдыктын жетинчи кылымы.

Ислам динин жайылышы жана мусулмандардын жортуулдары 622-жылдан баштап Аравияны Мухаммед пайгамбар тарабынан бириктирүү менен башталган. Мухаммед пайгамбар 632-жылы каза болгондон кийин, Рашидун халифаты (632–661) жана Умайяд халифаты (661–750) тушунда Ислам дини Аравия жарым аралынан тышкары айматарга тараган. VII кылымдагы Персияны мусулмандардын багындырышы Сасанийлер империясынын кулашына алып келген. Ошондой эле VII кылымда Сирияда, Палестинада, Арменияда, Мисирде жана Түндүк Африкада ислам дини тараган.

## Белгилүү инсандар

* Агафон — Рим папасы.
* Адам Бременский — немис хронисти.
* Адеодат I — Рим папасы.
* Адеодат II — Рим папасы.
* Анастасий Синаит — жазуучу, дин кызматкери.
* Умар ибн Абу Рабиа — араб акыны.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Historical Encyclopedia
* The History Files
* Хронос. Интернеттеги дүйнөлүк тарых
* World History Encyclopedia
* History Skills
# Агым

**Агым** – (агын) суунун нук менен агуу кыймылы. Жер бетине түшкөн жаан-чачындан, кар жана мөңгүнүн эришинен пайда болгон суулар эңкейишти карай сарыгып агып, бирине бири кошулуп, улам чоңоюп олтуруп, туруктуу нукка куюп, агын сууларды пайда кылат. Агын суулар бири бирине кошулуп, дарыяны жаратат. Дарыя көлгө, деңизге, океанга куят. Бул процесстер агымдын пайда болуу же агым калыптануу процесси деп аталат. Убакыт бирдиги ичинде (жыл) агып келип, океанга кошулган суу да «дарыя агымы» деп аталат. Ал эми суунун нук аркылуу агуу кыймылын «агын» деп атоо ылайык.

## Дагы караңыз

* Деңиз агымдары

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
# «Кызыл каштуулардын» көтөрүлүшү

**«Кызыл каштуулардын» көтөрүлүшү** — 17-27-жылдардагы Кытайдагы элдик көтөрүлүш. Көтөрүлүшчүлөр өкмөт аскерлеринен айырмаланыш үчүн каштарын кызылга боёп алган. «Кызыл каштуулардын» көтөрүлүшү Кытай императору Ван Мандын элди оор абалга алып келген реформаларына каршы чыккан. Ал дыйкан Фань Чундун жетекчилиги менен Шаньдун провинциясында башталган. 21-ж. алар Ван Мандын армиясын 2 жолу талкалап, 23-24-ж. империянын борбору Чаньанга карай бет алган. Ошол кезде экинчи тараптан (Хубей провинциясынан) да өкмөткө каршы чыгып, Ван Мандан бийлик талашкан Лю Сюандын отряды Чаньанга чабуул койгон. Жерин жана мамлекеттик мүлкүн басып алып, чиновниктерди өлтүрүп, салыктарды алып салып, документтерди өрттөгөн. 23-ж. Ван Манды өлтүрүп, борборду ээлеген Лю Сюан бийликти колуна алган. Бирок Фань Чундун отряды Лю Сюандын бийлигин тааныбай, Шэньси провинциясында анын аскерин талкалап, 25-ж. жайында Чаньанды алган да, койчу Лю Пэн-цзыны тактыга отургузушкан. Буга жооп иретинде Лю Сюан өзүн император деп жарыялап, Фань Чунга каршы күрөш баштаган. «Кызыл каштуулардын» көтөрүлүшү 27-ж. ак сөөктөрдөн чыккан Лю Сюнун (25-ж. ал Хань династиясынын императорунун титулун алган) аскерлеринен жеңилген. «Кызыл каштуулардын» көтөрүлүшү дыйкандарга жана кулдарга айрым жеңилдиктерди алып келген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Фучжоу

**Фучжоу** - Кытайдын түштүк-чыгышындагы шаар.

Фуцзянь провинциясынын адм. борбору. Миньцзян дарыянын чатында жайгашкан. Чыгыш Кытай деңизиндеги порточо Калкы 1,3 млн (2010; агломерациясы менен 1,5 млн). Эл аралык аэропорту бар.

Ири өндүрүш борбору. Машина куруу (электроника приборлору-компоненттери, телекоммуникация жана медициналык жабдуулары, автомобиль ж. б.), химиялык (а. и. лак жана боёк), жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, текстиль (жибек, кебез-кездеме), полигр. ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Электроника, маалымат жана биотехнологияга илимий-изилдөө ж. б. жүргүзулөт. ЖОЖдор, Хуалинь храмы, эс алуу парктары ж. б. бар. Шаарга жакын уран казылып алынат. Туризм өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Лоян шаары

Лоян.
**Лоян шаары** – Кытайдын байыркы борбору. Лохе дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,4 млн (агломерациясы менен 1,6 млн; 2010).

Шаар биздин заманга чейин 1108-ж. негизделип, алгач Лои деп аталган. Бир нече жүздөгөн жылдар кытай династияларынын – биздин заманга чейин 770-жылдан биздин замандын 516-ж. чейин Чжоу (Ванчэн), биздин замандын 25-жылынан 220-ж. чейин Соңку Хань, 265–317-ж. чейин Батыш Цзинь, 386– 534-ж. Түндүк Вэйдин борбору болгон. Бийликте 7–10-кылымда Тан династиясынын өкүлдөрү болуп, императордун ак сарайы Лоянга көчүрүлгөн. 13- кылымда борбор Пекинге которулуп, Лоян уезддик шаар болгон. Шаардын экономикасы 1949-жылдан кийин тездик менен өнүгө баштаган.

Металл иштетүү, машина куруу, кебез-кездеме, тамак-аш, жыгаччылык өнөр жай ишканалары өнүккөн. Университет (эң байыркы), китепкана жана башкалар бар. Баймасы будда храмы (биздин замандын 68-ж. негизделген, Кытайдагы будда храмдарынын алгачкыларынан), Лунмынь үңкүр храмы (100дөн ашык үңкүрдөн турат) сакталган. Шаарга жакын Гуян (495–575), Биньян (500–523), Фынсянь (627–75) ири үңкүрлөр (ар биринде скульптуралар бар; бийиктиги 15 м болгон эң чоң Вайрочан будда статуясы) жайгашкан. Лоянда жана анын айланасында бир нече жолу археологиялык казуулар болуп, байыркы тургун-жайлардын калдыктары, көптөгөн таш табыттар табылган. Алардын негизинде 1958-ж. Лоянга жакын Гуанлинь кыштагында (мурдагы Гуань Юн храмында) музей уюштурулуп, баалуу экспонаттар коюлган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# Текелер жана кулжалар (тукумча)

*Ovibos moschatus*
**Текелер жана кулжалар** (лат. Caprinae) — тукумча.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub