Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лао-цзы

Лао-цзы
**Лао-цзы** (б.з.ч. VI-V кк.) — байыркы кытай философу. «Лао-цзы» (байыркы аталышы — «Дао дэ цзин», биздин заманга чейин 4–3-кылым) аттуу философиялык трактаттын автору. Бул чыгармада философиялык доктрина – даосизм баяндалат. Даосизмге ылайык табият, адам жана коом табигый дао мыйзамына баш иет. Абаны, эфирди билдирүүчү ли маңызы менен дао биригип, дүйнөнүн негизин түзөт.

Уламыштарга караганда Конфуцийдин учурунда жашаган. "Лао-цзы" (кийинчирээк ал "Дао дэ цзин" деп аталган) деген трактатты ага таандык кылышат, бул трактат кийинчерээк, мүмкүн анын шакирттери жана жолун жолдоочулары тарабынан жазылса керек. Трактатта даосизм деп аталган доктрина баяндалат.

Л-га ылайык, жаратылыш, адамдардын жашоо-турмушу жана коом *дао*го, бардык нерселердин мыйзамына, баш ийет жана *ли* субстанциясы (аба, эфир) менен бирдикте дүйнөнүн негизин жаратат.

Дүйнөдө түбөлүктүү жана өзгөрүлбөс эч нерсе жок, анткени бардыгы жолдо агылып турат, бардыгы кыймылда болуп өзгөрүлөт, бардыгы өнүгөт жана жаңырат.

*Инь* жана *ян* принциптерине ылайык нерселер дайыма өздөрүнүн карама-каршылыгына тынымсыз өтүп турат. *Инь* — бул терстик, түнттүк, аялжандуулук, пассивдүүлүк, начардык. *Ян* — бул оң касиет, жаркын эркекжандуулук, активдүүлүк, күчтүүлүк. *Инь* жана *ян* — булар өзүнчө бир күчтөр, алар бир бүтүндүктү түзөт, бирок ошол эле убакта өз ара аракетте жана карама-каршылыкта турат. Эки карама-каршы күчтөрдүн *инь* менен *ян*дын күрөшү айлана-чөйрөдөгү дүйнөнүн кыймылынын булагы катарында каралган. *Инь* менен *ян*дын күрөшүндө *дао* көрүнөт.

Эгерде *дао* мыйзамы бузулса, бактысыздык башка түшөт, адамдар *дао* мыйзамын бузбашы керек, ошондуктан алар аракетте эмес, бейпилдикке умтулууга тийиш.

Л-нын пикири боюнча, адамдын иш аракети аны дүйнө менен карама-каршылыкка алып келет, ошондуктан ал "ар нерсенин өз жолу бар, ага кийлигишпөө керек" деген теорияны үгүттөйт. Күрөшүү керек эмес, алгачкы коомдогу жөнөкөй, табигый турмушка кайрылып келүү керек.

"Эгерде кимдир бирөө дүйнөнү ээлеп алып, көз жазгырмачылыкка барса, анын иши оңунан чыкпайт. Анткени дүйнө дегенибиз — бул ыйык идиш, аны менен көз жаздырып ойноого болбойт. Эгерде кимдир бирөө аны ээлеп алгысы келсе, аны жоготуп жиберет".

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 204,I0SBN 9967-14-020-8
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# Дворец

**Дворец**, **сарай** («князь короосу»- княздын турак үйү) - монументтүү имарат.

Адегенде Дворецте бийлик башындагылардын резиденциясы, кийин коомдун жогорку төбөлдөрү турган.
13- 15-кылымда мамлекеттин бийлик органдары жайгашып, 19-кылымда Дворецтер коомдук маанилүү иш чаралар откорүлүүчү жайга айланган.
Кайра жаралуу доорундагы архитектурада жаңы типте ири Дворец имараттары курулган. Мисалы, Париждеги Лувр, Версаль Д. (16-18-к.). 15-кылымдын аягында Руффо менен Солари жетектеген орус архтекторлору Москва Кремлинин Кырдуу палатасын салышкан.

18-кылымда Петербургда Аничков, Мрамор жана Кыткы Дворецтер салынган. Совет бийлигинин мезгилинде Лихачёв атындагы заводдун маданият Дворец (1932-37), Лужники спорт Дворец (1956), Москва Кремлинде Съезд Дворец (1963), Тбилисиде Нике Д. (1964), Ташкенде Искусство Дворец (1968), Фрунзеде Ленин атындагы спорт Дворец (1974) сыяктуу жаңы типтеги Дворецтер курулду.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Металлургия

Металлургия (1990).
**Металлургия** (грекче metallurgtō – кен казып алам, металл иштетем) – кен таштан металл бөлүп алуу, металл куймаларынын химиялык курамын, түзүлүшүн өзгөртүү жөнүндөгү илим. Менделеевдин мезгилдик системасындагы галлоиддер менен газдардан башка бардык элементтерди өндүрүп алуу процессин кучагына алат. Өз ичинен төмөнкүдөй технологиялык процесстерден турат: 1) кенди металл бөлүп алууга даярдоо (майдалоо, ылгоо); 2) пирометаллургия, гидрометаллургия жана электролит ыкмалары менен кенден металлдарды бөлүп алуу, аны тазалоо. Пирометаллургия ыкмасында металл шахта же электр мештери, конвертер аркылуу, ал эми гидрометаллургияда суунун жардамы менен бөлүнөт; 3) ысытуу, эритүү жолу менен металл күкүмдөрүнөн буюм жасоо; бул ыкмада жогорку сапаттагы металл өндүрүлөт; 4) кристалл-физикалык ыкмада рафинирлөө жолу менен өтө таза металлдар, жарым өткөргүчтөр алынат; 5) эриген металлдан уютма алуу; 6) металлды басым менен иштетүү. Азыркы кезде металлургия заводдорунда металлдар жана куймалар прокаттоо жолу менен иштетилет; 7) термиялык, химиялык-механикалык, химиялык-термиялык ыкмалар менен каалаган түзүлүштөгү жана сапаттагы металлдар менен куймаларды алууга болот; 8) металлургияда металлдардын бетин чайкоо, цинктөө, пластмасса менен каптоо негизги орунду ээлейт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Рыцарь

**Рыцарь** (немецче Ritter, алгачкы мааниси – чабендес) – орто кылымдарда Батыш жана Борбордук Европадагы феодал, оор курал-жаракчан атчан жоокер. Рыцарлар чөйрөсүндө кең пейилдик, ар намыстуулук, кайраттуулук менен идеалдаштырылган түшүнүк калыптангандыктан улам, Рыцарь күрөштө өз жанын аябаган айкөл адам, кандайдыр бир кармаш майданынын ишмери катары таанылган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Өзүнүн жанын кыюу

**Өзүнүн жанын кыюу** – атайылап өз жанын өзү кыюу. КРде Ө. ж. к-га чейин жеткиргендиги үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги белгиленген. Ал эми АКШда өзгөчө эвтаназия маселесине байланыштуу заманбап келгендиктен, Ө. ж. к-га жардамдашкандыгы үчүн жоопкерчилик каралган.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Каарман (искусство)

Дон Кихот.
**Каарман** (англ. *character*, кээде **"көркөм чыгарманын каарманы"** (англ. fictional character) катары кездешет) - искусствонун кайсы бир чыгармасынын (роман, пьеса, телевизиондук сериал же тасма) эң негизги ролду ойногон адам же башка бир жандык. Каармандар реалдуу же ойдон чыгарылган болот, ушундай учурларда "ойдон чыгарылган" менен "реалдуу" каармандардын айырмачылыктары мүнөздөлүп берилет.

Грек тилинен келген χαρακτήρ сөзү, англис тилинде Стүарттардын Реставрациясынан келип чыккан, бирок бул сөз 1749-жылы жарыкка чыккан "Том Жонс" (англ. Tom Jones ) чыгарманын пайда болушунан кийин гана кеңири колдоно баштаган. Ошол жылдан соң "актер ойногон оюн" деген ой пайда болуп өнүгө баштаган. Театр же тасмада ойногон каарман "адам болуу иллюзиясы" дегенди билдирет. Адабий чыгармаларда болсо каармандар окурмандарга чыгарманын маанисин жана сюжеттерин түшүнүүгө жардам беришет. 18-кылымдын аягынан баштап, "образга кирүү" - актерлордун мыкты роль аткаруусуна колдонулган фразасы болуп келген. 19-кылымдан бери актерлордун каармандын ролун ойноосу же жазуучулардын каарманды сүрөттөшү "мүнөздөмө" деп аталат.

Белгилүү бир класс же топтун өкүлү болгон каарман "түр" деп аталат. Каармандардын түрлөрү экиге бөлүнөт: "бир канча каармандар тобу" жана "жеке көз карандысыз каармандар". Мисалы, Генрик Ибсендин "Гедда Габлер" (англ. Hedda Gabler, 1891) жана Август Стриндбергтин "Мисс Жүли" (англ. Miss Julie, 1888) чыгармаларынын каармандары коомдо белгилүү бир класска жана жыныска караштуу, каармандар ортосунда болгон кагылышуулар идеалогиялык мүнөздүү.

Каарманды мүнөздөш үчүн аны чыгармадагы баардык каармандар менен болгон мамилесинин анализ кылыш керек. Каармандын жеке статусу башка каармандар менен курган бир ирет каршылыктардан (проаритикалык, прагматикалык, тилдик жана проксимдик) улам анык болот. Каармандар жана окуяда болгон аракеттердин ортосундагы байланыштар коомдогу жылыштарды жана анын адам индивидуалдуулугу, өз өзүнө баа берүү жана коомдук түзүлүшү жөнүндөгү ойлорун улам жылдырып тарыхый түрдө өзгөрөт.

## Шилтемелер
# Де-юре

**Де-юре** (лат. de iure, de jure — «чыныгы») — эл аралык укукта мамлекеттин жана өкмөттүн толук жана расмий таануусу. Дегеле кандай гана юридикалык факт болбосун, анын укуктук жагынан бекемделиши.

## Терминология

«Де-юре» жана «де-факто» терминдери «формалдуу түрдө» (мыйзамдуу түрдө белгиленген) жана «иш жүзүндө» (реалдуу) дегендин ордуна, анын ичинде саясий кырдаалды сүрөттөөдө колдонулат. Мисалы, мыйзамдын жоктугунан эл келишимге баш ийген учурда гана эреже де-факто болушу мүмкүн. Иш жүзүндө иш практикасы де-юре мыйзамды алмаштырганда колдонулган эскирген мыйзамдарды жокко чыгаруу (фр. *désuétude*) процесси да бар. Экинчи жагынан, практика де-юре болушу мүмкүн жана өлкөнүн укуктук мейкиндигинин жарандары тарабынан таанылбашы мүмкүн. Формалдуу эреженин иш жүзүндө да иштей турганын баса белгилегилери келгенде, «де-юре да, де-факто да» деген сөз айкашы да колдонулат, ошондуктан бул эки түшүнүктү антоним катары кароо туура эмес.

## Дагы караңыз

* Де-факто
* Статус-кво

## Булактар

“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1.
# Кеме куруу

**Кеме куруу** – оор өнөр жайдын бардык типтеги кемелерди куруучу жана оңдоочу тармагы. Кеме куруу. алгач байыркы египеттиктерге таандык. Анда кеменин сыртын, башкача айтканда жээгин тактай менен жыгач тыгын аркылуу кынап бекитишкен. Мындай конструкциясын болжол менен 6-кылымга чейин колдонулуп келген. 10-кылымда кеме куруу алгач тулкусун (каркасын) тургузуу менен ага тактайды кынап бекитип, сырткы бетин жасоо ыкмасы тараган. Бул ыкма бара-бара чоң кемелерди курууга алып келген. 16-кылымда атайын кеме куруу архитектурасы пайда болгон. Темир тулкуга өтүү жана буу машинасынын ойлоп табылышы кеме курууда олуттуу өзгөрүүлөргө алып келди. Чоң кемелердин пайда болушу менен кеме куруунун конструкциясы татаалданып, электр менен ширетүү анын жумушун өтө тездетти. 19-кылымдын аягынан тарта кеме куруу өнөр жайында бир катар жаңы техникалар колдонулуп, технологиялык жаңы ыкмаларды киргизүү менен негизги иштер механикалаштырылган жана автоматташтырылган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Алхимия

Алхимия.
**Алхимия** — (араб. аль-химия, лат. alchemia) табигый заттарды (айрыкча металлдарды) асылдандыруу, өркүндөтүү, адамдын денесин жандандыруу жөнүндөгү окуу. Орто кылымда Батыш Европада кеңири таралган маданияттын өзгөчө бир көрүнүшү. Алхимиктер кереметтүү «философиялык таштын» таасири менен жөнөкөй металлдарды (Fe, Cu, Pb) асыл металлдарга (Au, Ag ж. б.) айлантуу жолун изилдеп, адам ооруларын айыктыруучу, өмүрүн узартуучу, жашартуучу эликсирди изилдөө иштерин жүргүзүшкөн. Бул максаттарды ишке ашырууда HNO3, H2SO4 жана алардын туздарын алуунун ыкмаларын, жөнөкөй химиялык технологияны, заттарды тазалоонун жолдорун ж. б. иштерди аткарышкан. Кенден металлдарды эритип алуу, айнек, керамика, фарфор чыгаруу бир кыйла жолго коюлган. Алхимия күч алып турган мезгилде (11-16-к.) баалуу бирикмелер менен аралашмалар (боёктор, эмаль, металл куймалары, дары-дармектер) ачылып, аларды алуу жолдору өздөштүрүлгөн. Алхимиктер «философиялык ташты» таппаганы менен кыйла химиялык процесстерди, реакцияларды ишке ашырып, азыркы химиянын пайдубалын курган. Араб алхимиктери (7-кылымда) дары-дармек жасоо ыкмаларын, буулантып айдоону, дары химиялык бирикмелерди алуу жолдорун, тери оорусун дарылоочу киноварь, сулема, көз оорусун айыктыруучу жез, цинк сульфаттарын ж. б. ачкан. Грекия, Египет алхимиясы кенден металлдарды алуу, куймаларын даярдоо ж. б. иштерде ийгиликтерге жетишип, металлургиянын өркүндөшүнө салым кошкон. Химиялык эксперименттердин айрым методдору (ысытуу, буулантуу, кристаллдаштыруу, чыпкалоо ж. б.) иштелип чыккан. Ошентип Алхимиктер жыйнаган маалыматтар хим. кубулуштар жөнүндөгү илимий окууну жолго коюуга мүмкүндүк берген. Алхимиктер орто кылымдагы табигый илимдерди системага салууга аракет жасашкан. Бирок алхимиянын мифтик көз карашын четке каккандан кийин гана илим катары өнүгө баштаган.

## Байланыштуу макалалар

* "Алхимик"

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Лидер

**Лидер** (англ, leader — жетекчи) —

* 1) коомдук уюмдун (саясий партий­ный, профсоюздун ж. б.) башчысы, жетекчиси;
* 2) мелдеште озгон адам (мис., шахмат турниринин Лидерии).

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Үзөңгү

**Үзөңгү** — ат жабдыгынын бир бөлүгү. Ат үстүндө тыкан, түз жана тең салмакта жүрүүдө, аттанып түшүүдө бутка таканч болуп, теминүүгө ылайыкташат да, ээрдин эки капталына тагылат. «Коло үзөңгү», «жез үзөңгү», «күмүш үзөңгү» (күмүш жалаткан) деп аталат. Үзөңгү жыгачтан да, мүйүздөн да жасалган. Мунун бутка таканч таманы (теминчеги), эки жак капталы (жаактары), боо өткөрүүчү тешикчеси таралгасы болот. Үзөңгүнүн ээрдин оң жак жана сол жак капталына кайыштан каттай боосу (үзөңгү боо) болот. Үзөңгү көбүнчө калыпка куюлат. Үзөңгү куюу үчүн жасалуучу калып негизинен беш бөлүктөн турат. Аны усталар үч күндө куюп бүтөт. Ошол бир нече бөлүк темир кайра жик-жиги менен куралып кепшерленет. Калып жасалгандан кийин усталар аны 400—500° та ысытат. Жезди чопо чөйчөктө эритет. Эгер үзөңгү калып муздак болсо, эритилип куюлуп жаткан суюктук анча чуркай албайт.

Үзөңгү
Калыптагы («жатак») суюктук куюлуп жатканда буга илгери сорпо куюшчу. Мунун калыптан чыгарууга оңойлугуна карап, азыркы усталар автолинди колдонот. Үзөңгү колодон да эритилет. Бирок, куюлуп жаткан колонун суюктугу муздап келе жатканда да сынбасы үчүн буюм эки бөлөк куюлат. Үзөңгүгө сары жездин жана колонун тазасы керек. Таза жез тунук келет. Үзөңгүнү туюк куйбоо керек. Мында жез муздаганда кысылып, үзөңгү сынып да калат. Усталар үзөңгү куюлуучу металлдардын ич ара айырмачылыктарын айра таанып, иштетүү сырларын таасын өздөштүрүшкөн. Үзөңгү да түрдүүчө кооздолот. Мунун ар кандай формалары кездешет. Күмүш жалатылган үзөңгүлөргө кадимкидей көркөм оюм-чийимдер түшүрүлөт. Үзөңгү таманы жазыраак келип, өзүнчө сызыкча болуп, үстүнкү бут кое турган жагы «араа тиштении», асемделе келтирилип, бул да өзүнүн жекече көркөмдүгүн тартуулайт. Анын жаагы мүмкүн болушунча ичке келет. Үзөңгүнүн кайыш аркылуу бириккен жери төрт чарчыланып, ага да «сыя төгүү» өңдүү кооздуктар берилет. Элдик оюм- чийимдин түрлөрүн элестеткен көркөмдүктөр кесилип, жабыштырылып да шөкөттөлөт.

Үзөңгү таманынын алды тегерек тешиктүү, жалпак тешиктүү болот. Колдо куюлган үзөңгүгө күмүш жана башка түстүү металлдарды жалатууга, анын бетин торчолоого болот. Мында үзөңгүнүн кайыш өткөрө турган көзү менен таманына өзүнчө форма беришкен. Чеберлер заттарды эритүүдөгү алардын ич ара айырмачылыктарын мыктап билишет. Мисалы, кызыл жез коюу келгендиктен ысыкка өтө чыдамдуу келет. Ал көптө барып эририн зергерлер туят. Коло ысыкты анча сүйбөйт, бат эле мөлт эте түшөт. Болжолдо, коло 400—500° та (жыйырма минутада), сары жез 600° та (жыйырма беш минутада), ал эми кызыл жез 800—900°та (отуз минутада) эрийт. Минтип, заттарды таасын эритүү чоктонуучу көмүргө, көөрүктүн басымына байланышат. Үзөңгүнү чоюп, жезден сомдоп туруп, никелдештирип кооздоого да болот. Буга күмүш жалатып, анын үстүнө күмүш зым аркылуу кооз оюм түшүрүү салты да болгон. Үзөңгүнү «теминги» деп айтабыз. Ал теминүүдөн, унааны айдоодон айтылышы мүмкүн.

Пайдаланылган адабиятттар:

## Маалыматтын булагы

Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9(жеткиликсиз шилтеме)
# Эфталиттер

**Эфталиттер** - хиониттер, ак гунндар –5–6-кылымдагы Орто Азия, азыркы Ооганстан, түндүк-батыш Пакистан жана Чыгыш Түркстандагы уруулардын шарттуу бирикмеси. Эфталиттердин теги Чыгыш Иран урууларынан деп эсептешет, бирок алардын арасында башка этностук бирикмелер болушу мүмкүн. Бир катар изилдөөчүлөр Эфталиттердин негизги аймагы катары Тохарстанды жана Чыгыш Ооганстанды эсептешет. Эфталиттер бирикмесин шаар маданиятынын таасирине кабылган жоокер уруулар түзгөн. Э. 5-кылымдын башынан сасанилерге каршы күрөшүп, аларды салык төлөөгө мажбурлашкан. 460-ж. Түндүк Индиянын батыш бөлүгүн басып алууга аракеттенишкен. Эфталиттер бирикмеси 6-кылымда инди, сасани, түрк урууларынын соккусу астында кыйраган.

## Колдонулган адабияттар

* А. Асанканов, *Кыргыз тарыхы: Энциклопедия*, Бишкек, 2003 ISBN 5-89750-150-5
# Майыптык

**Майыптык** — организмдин милдеттеринин биротоло туруктуу жакырлануусунан улам денсоолуктун бузулуусунун натыйжасында жашоо ишмердигинин чектелүүсүнө алып келген жана социалдык коргоонун зарылдыгын шарттаган социалдык кемчилдик. Организмдин милдеттеринин бузулуу, жашоо ишмердигинин (бузулуу) чектелүү деңгээлине жараша жана М-тын себептерине байланыштуу М-тын топтору (I, II, III) белгиленет.

Коомчулукта майыптарды колдоо жана жардам көргөзүү уюмдары түзүлүп , алардын дене-мүчөсү сак адамдар менен бир укукта болуп коомго жана мамлекетина өз кызматын кылууда эч кандай тоскоолдука учурабашына көңүл бурушат. Ошентсе да билим алууда , ишмердүүлүктө үй бүлө курууда жана башка учурларда кыйынчылыктарга дуушар болушат .

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Гаутама Будда

Гаутама Будда| Сарнатхдагы Будда айкели, б.з. IV к. |
| Толук аты-жөнү | Сиддхартха Гаутама |
| Төрөлгөн | болжол менен б.з.ч 563 же б.з.ч 623 жылдары Лумбини, азыркы Непалда |
| Көз жумган | болжол менен б.з.ч 483 же б.з.ч 543 жылдары(80 жашында) Кушинигар, азыркы Индияда |
| Мектеп | Бурканчылыктын негиздөөчүсү |
|
Таасир бергендер[көрсөтүү ►]
* Кассапа Будда
 |
|
Таасир алгандар[көрсөтүү ►]
* Майтрея Будда
 |

**Сиддхартха Гаутама**, **Будда Шакьямуни** ((санскр. गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि;даанышман (орус. просветленный), шакья уруусунан чыккан календер), (б. з. ч. 556–476) – Ганг дарыясынын ортоңку агымында отурукташкан шакья уруусунун падышасынын уулу.

Индия менен Непалдын чегарасына жакын Гималайдын этегинде туулган. Жашоодо оору-сыркоо, карылык, өлүм сыяктуу көрүнүштөр жөнүндө эч кандай түшүнүгү жок көп убакыт жашоо жыргал жана керемет деген иллюзияда жашаган. Гаутаманын дүйнө жөнүндө иллюзиясы кыйрагандан кийин, жети жыл календерчилик кылып, даанышмандыкка жетишет.

Анын көз караштарынын негизин төрт чындык түзөт:

1. Дүйнөдө бардыгы туруксуз, түбөлүк субстанциясы жок, ошондуктан, толтура кайгы-капачылык бар;
2. Азап, кыйынчылыктын себеби бул жашоого, кумарданууга, каалоого, ышкыбоздукка чаңкоо;
3. Азап кыйынчылыктан кутулуу үчүн адам кумардануудан, каалоодон баш тартып чаңкоону токтотушу керек;
4. Кайра жаралуунун чынжырынан (сансара) бошонуп, нирванага жетүү үчүн туура сегиз жолду кармануу зарыл (кара: “Туура сегиз жол”).

Гаутама ушул окуусунун негизинде дүйнөлүк диндердин бири -бурканчылыкты ойлоп чыгарган. Буддизм азыркы учурда Шри-Ланка, Япония, Кытай, Непал, Бирма, Тибет ж. б. өлкөлөрдө ар түрдүү формаларда кеңири тараган дин болуп эсептелет.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

## Дагы кара

* Бурканчылык
* Бут
* Бутпарас
* Бурхан
# Чжэнчжоу

**Чжэнчжоу** — Кытайдын түндүгүндөгү шаар.

Хэнань провинциясынын адм. борбору. Калкы 2 млн (2010; агломерациясы менен 2,2 млн). Ири жол тоому. Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда (2010). Провинциянын саясий, экономикалык, технолиялык жана илимий борбору. Кебез кездеме, тамак-аш, химиялык, текстиль, машина куруу (т. ж. локомотивдери, тракторлор, айыл чарбасы техникалары, энергетика жабдуулары) өнөр жай ишканалары, кебез-кездеме жана жер семирткич өндүрүшү иштейт. ЖОЖ, театрлар, музейлер, Шаолинь монастыры, Хань династиясына таандык (Конфуций) жана храмдар, Эрци мемориалдык мунарасы сакталган. Зоопарк у юшту рулган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Поянху

Поянху.
**Поянху** (Poyang Hu) – Кытайдын чыгышындагы тузсуз көл. Янцзы дарыясынын он тарабында. Өлчөмү жана тереңдиги мезгилге жараша өзгөрүп турат; аянты 2,7ден (кышында) 5,0 миң км2ге (жайында) чейин, тереңдиги бир нече мден 20 мге чейин. Негизги куймасы – Ганьцзян. Янцзы дарыясы менен кыска суу айрыгы аркылуу туташып, анын агымын жөнгө салып турат. Көлдү 120 түрдүү балык (анын ичинде доңуз дельфини) жана 0,5 млнго жакын келгин куштар байырлайт. Акыркы жылдардагы көлгө таасир эткен табигый (кургакчылык) жана антропогендик (таманынан кум казуу, кеме жүрүү ж. б.) факторлордон Поянхунун деңгээли кыйла төмөндөп, экосистемасы бузулууда. Соолуп калуу коркунучунда турат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Европа бирлиги

Европа биримдиги (2017).

**Европа биримдиги** (**ЕБ**) — Европа өлкөлөрүнүн аймактык саясий жана экономикалык бирикмеси (1993-ж. чейин Европа Биримдиги). Европанын 27 өлкөсү кирет (2007). Европадагы 40тан ашык өлкөнү бириктирген бир уюм. Биримдикке кирген өлкөлөрдүн арасында чек жок болуп, бир паспорт колдонулат. 1999-жылдан баштап өз валютасына ээ болду - **Евро**.

Австрия, Бельгия, Болгария, Венгрия, Германия, Греция, Дания, Ирландия, Испания, Италия, Кипр, Латвия, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Польша, Португалия, Румыния, Словакия, Словения, Финляндия, Франция, Хорватия, Чехия, Швеция, Эстония.

Европа Экономикалык Биримдигинин (1957-ж. Рим келишимдеринин негизинде түзүлгөн, ЕЭБ же «Жалпы рынок») жана Атом энергиясы боюнча Европа биримдигинин (1957-ж. негизделген) негизинде түзүлгөн. ЕБтин негизги максаттары Европалык бирдиктүү актынын (1987), Маастрихт (1992), Амстердам (1997) жана Ницца (2003) келишимдеринде (2007-ж. ЕБтин бул келишимдерди алмаштырууга багытталган ЕБтин Конституциясы иштелип чыккан, бирок ал биримдикке мүчө бардык өлкөлөр тарабынан ратификациялангандан кийин гана күчүнө кирет) аныкталган: бирдиктүү европалык жарандыкты киргизүү; эркиндик, коопсуздук жана мыйзамдуулукту камсыз кылуу; экономикалык жана социалдык прогресске көмөктөшүү; Европанын дүйнөдөгү ролун бекемдөө. 1999-жылдан ЕБтин 12 өлкөсүндө бирдиктүү валюта – еврону пайдалануу (еврозонага өтүү) киргизилген. ЕБтин көпчүлүк мүчөлөрү бирдиктүү виза эрежелерин камтыган Шенген зонасына киришет. Расмий тилдери: англис, грек, испан, италян, немис, нидерланд, португал, фин, фламанд, француз, швед тилдери. ЕБтин желеги (1986) жана гимни (Людвиг ван Бетховендин «Кубаныч одасы») кабыл алынган. ЕБтин жогорку саясий жетекчи органы – *Европа совети;* институттары *Европа парламенти*, ЕБтин совети, Европа комиссиясы, Европа соту, Европа борбордук банкы. ЕБтин расмий борбору жок, анын институттарынын көпчүлүгү Люксембург, Страсбург, Франкфурт-на-Майне шаарында жайгашкан.

European Commission
## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Эл

**Эл: 1) белгилүү бир өлкөнүн бүткүл калкы;

* 2) тарыхтын ар кайсы этаптарында өзүнүн объективдүү абалына ылайык коомдун прогрессивдүү өнүгүү милдеттерин чечүүгө катышууга жарамдуу таптардан жана катмарларынан турган эл массасы, негизинен эмгекчилер массасы, тарыхты жаратуучу, коомдук өзгөрүүлөрдүн негизги жылдыруучу күчү;

* 3) калайык (народность) – адамдардын уруудан кийин, улуттан мурда келүүчү тарыхый жалпылыгы; тилинин, аймагынын, экономикасы менен маданиятынын белгилүү бир деңгээлдеги жалпылыгы менен мүнөздөлөт;

* 4) ошондой эле башка тарыхый жалпылыктар, мисалы, уруу, улут жана башка кээде эл деп аталат

## Колдонулган булак

* Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine ISBN 9967-14-006-2