Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Дэн Сяопин

Дэн Сяопин (1979).
**Дэн Сяопин**, Дың Си-сян, Дың Cяупин (22. 8. 1904, Кытай, Сычуань провинциясы, Пайфан – 19. 2. 1997, Пекин) – Кытайдын мамлекеттик жана коомдук ишмери.

1920-ж. Франциядан билим алган. 1922-жылдан Кытай Коммунисттик Жаштар Союзуна, 1924-жылдан Кытай КПнын мүчөсү. 1925-ж. саясий ишмердүүлүгү үчүн Франциядан куулуп, Москвадагы Чыгыш эмгекчилеринин Коммунисттик университетине, кийин Сунь Ятсен атындагы университетте окуган. 1927-ж. Кытайга кайтып, 1929–30-жана башка пайсек жана Лунчжоу көтөрүлүшүн жетектеп, ошол эле учурда Кытай кызыл армияcынын катарына кошулган. Япония менен болгон согушта 8-армиянын бөлүктөрүндө комиссар болуп кызмат кылган. 1945-ж. Кытай элдик-боштондук армиясына караштуу 2-армиянын комиссарлыгына дайындалган. Ушул жылдары Дэн Сяопин Кытай КП БКга мүчөлүккө кабыл алынып, 1949-жылдагы революцияга активдүү даярдык көргөн. Революция жеңгенден кийин Мамлекеттик Советтин (өкмөт) премьеринин орун басары болуп дайындалган. 1956–66-ж. Кытай КП БКнын Генералдык секретары болуп иштеген. 1960-жылдардын экинчи жарымында Кытайда «Маданий революциянын» башталышына байланыштуу пикир келишпестиктерден улам Дэн Сяопин кызматынан ажырап, трактор заводуна жиберилген. 1973-ж. Чжоу Эньлайдын кийлигишүүсү менен мурунку кызматы кайтарылып берилген, бирок Чжоу Эньлай өлгөндөн (1976) кийин кайрадан куугунтукталган. 1977-ж. Кытай КПнын 11-съездинде «төртөөнүн тобунун» жоюлушу менен кайрадан акталган. Дэн Сяопиндин сунушу боюнча Кытай КП БКнын 3-пленумунда (1978-ж. декабрь) кытайлык өзгөчөлүк менен социализм куруу жана экономикалык реформа жүргүзүү багыты кабыл алынган. Анын демилгеси менен «маданий революция» саясаты, Мао Цзэдундун жаңылыштыктары сынга алынып, жеке ишмердикке жол ачылган жана ММКга карата цензуралар жоюлган. 1980-жылдардын башында Кытай менен Тайванды тынчтык жолу аркылуу бириктирүү үчүн «бир өлкө – эки түзүлүш» аттуу идея киргизген. Өз эрки менен 1987-ж. Кытай КП БКнын мүчөлүгүнөн, 1989-ж. Кытай КП БКнын Борбордук согуш кеңешинин башчылыгынан баш тарткан. Ага карабастан өмүрүнүн акырына чейин КЭРдин жетекчилигинде негизги күч болуп саналган. Бишкек шаарындагы көчөгө ысмы берилген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Адамдын өнүгүү индекси

**Адамдын өнүгүү индекси (АӨИ)** ― жыл сайын өлкөлөр арасындагы жашоо шартын, сабаттуулугун, билим берүүсү жана жаш курактын узактыгын эсептөөчү индекс. Бул индекс өлкөлөрдүн потенциалдарын салыштыруу үчүн эң керектүү материал. АӨИ БУУ тарабынан чыгарылып турат жана индексти пакистандык Махбуб-уль-Хак башында турган экономисттер тобу иштеп чыккан. 1990-жылдан бери жыл сайын чыгып турат.

АӨИни түзүүдө 3 негизги көрсөткүчтөр саналат:

* Күтүлүп жаткан жаш курактын узактыгы.
* Өлкө калкынын сабаттуулугу (билим алууга кеткен убакытты эске алганда) жана күтүлө турган окуунун узактыгы.
* ППС боюнча эсептелинчү калктын жашоо шарты (АКШ доллары менен).

Кайсы өлкө АӨИнин канчанчы орунда экенин АДӨИ боюнча мамлекеттердин тизмесинде көрүүгө болот.
# Үрүмчү

Үрүмчү
**Үрүмчү** (кыр. араб: ۉرۉمچۉ شاارى, уйг. ئۈرۈمچى شەھىرى, кыт. 乌鲁木齐市), – Чыгыш Түркстандагы шаар. 1757-жылы цин-манжур императору Цзянь Лундун тушунда негизделген (шаардын алгачкы аты –Дихуа). 1955-жылы шаар курулганга чейинки жергиликтүү географиялык аталышка көчкөн. Үрүмчү шаары Шинжаң-Уйгур автоном районунун борбору. Калкы 1 миллиондон ашат (100дөй түтүн кыргыз бар). Үрүмчү шаарында «Эл басмасы» жана «Окуу-агартуу басмасынын» кыргыз сектору иштейт. Кыргыз тилинде «Шинжаң кыргыз адабияты», «Тил жана котормо» журналдары чыгат, «Элдик үн алгы бекетинен» күнүгө эки саат кыргыз тилинде уктурулат.

## «Манас» эпосундагы топоним

Көпчүлүк варианттарда кыргыздар жана аларга жамаатташ элдер мекендеген жер катары айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында уруу башчысы Үрбүнүн турган шаары катары баяндалат:

Кара кыргыз уругу,
Тору кыпчак улугу,
Атасынын аты Таз,
Шаары Үрүмчү, дөөлөт мас,
Манас менен ысышып
Дос болушкан ошол жаз .
Географиялык реалияда Түндүк-Батыш Кытайдагы Ү. суусунун өрөөнүндөгү шаар. Шинжаң-Уйгур автоном районунун административдик борбору. 800 миң эл жашайт (1975). Шаардын аты Ү. суусунун атынан келип чыккан.

## Колдонулган адабият

"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.

“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”

“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”

“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.

“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

## Интернеттик шилтемелер
# Янцзы

|  |
| --- |
| Янцзы |
|  |
| Мүнөздөмө |
| Узундугу |
5 800 км
 |
| Бассейндин аянты |
18 085 км²
 |
|  · Координаттары |  |
|  · Координаттары |  |
| Өлкө |  |

**Янцзы**, Яндзцян, Чанцзян, Көгүлтүр дарыя - Евразиядагы эң узун, суусу мол дарыя. Кытайда. Уз. 5800 км, алабынын аянты 1808,5 миң км2.

Янцзы.
Тибет тайпак тоосунан 5500 ж бийиктиктен башталып, Сина-Тибет тоосун кесип өткөн бөлүгүндө босоголуу терең капчыгайларды пайда кылып, шар агат. Ортонку агымы Сычуань өрөөнүнүн түштүк бөлүгү менен өтүп, андан төмөнүрөөк тик капталдуу 3 капчыгайды пайда кылат. Төмөнкү бөлүгү Цзянхань түздүгү жана Чыгыш Кытай туздугунун түштүгү аркылуу агат. Бул жерде нугунун туурасы 2 кмге чейин жетип, салааларга бөлүнөт. Чыгыш Кытай деңизине куярда дельтаны пайда кылат (аянты 80 мин км2дей). Негизги куймалары: Ялунцзян, Миньцзян, Цзялинцзян, Ханьшуй (Цзюйхэ). Оң жээгинде Дунтинху, Поянху көлдөрү (алар дарыя агымын жөнгө салып турат) жайгашкан. Орт. чыгымы 34 миң м3/сек, режими муссондук. Жайында кирип, түздүктөрдө суунун деңгээли 10 мге чейин көтөрүлөт. Кыйраткыч суу ташкындары болгондугуна байланыштуу нугун бойлото дамбалар (уз. 2,7 миң км) курулган. Деңиз ташкынынын таасири чатынан 700 кмге чейин байкалат. Янцзышилендилерди көп агызып келгендиктен суунун өңү саргыч болуп турат. Жылына 280-300 млн т шиленди агызып келет. Янцзы- Кытайдын башкы суу жолу. 2850 мден баштап кеме жүрөт (Сина-Тибет тоосунун этегине чейин), деңиз кемелери Ухань шаарына чейин жетет. Алабындагы суу жолунун жалпы уз. 17 миң гежден ашык. Янцзынын жана анын куймаларынын суусу сугатка (негизинен шалы талаасында) кеңири пайдаланылат. Боюнда Чунцин, Ухань, Нанкин, дельтасында Шанхай ш. жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Alipay

**Alipay** -- 2004-жылы ишке кирген үчүнчү тараптын онлайн төлөө боюнча аянтчасы. Транзакция үчүн эч кандай жыйым алынбайт. Ал экроу кызматын сунуш кылат. Ага ылайык, сатып алуучулар сатуучуларга акчасын өткөрүп бергенге чейин сатып алган буюмуна ичи чыгып-чыкпаганы боюнча маалыматты ырастай алышат. Мындан тышкары, Alibaba'нын Ant Financial аттуу дагы башка компаниясы Alipay төлөм кызматтарын 2004-жылдан бери иштетип келет. Alibaba Group 2010-жылы талаштуу кадам менен Alipay компаниясын өзүнчө бөлүп салган. Аналитиктердин изилдөө баяндамасына ылайык, Alipay 300 млн колдонуучусу бар жана Кытайдагы эң чоң базар үлүшүнө ээлик кылат. 2014-жылы февраль айында Кытайдын онлайн төлөм базарынын жарымынан азыраагына көзөмөл жүргүзгөн.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Каллиграфия

Куран бетиндеги кол жазма (XII кылым, Андалузия)
**Каллиграфия** (грек. καλλιγραφία - сулуу жазуу) – тамгаларды туура жана сулуу жазуу чеберчилиги, б. а. «Каллиграфия» деген термин «кол жазма», «жазуу» деген сөздөргө жакын маанини берет. Баланын сабатын ачууда окутуу менен бирге эле жазууга да үйрөтө баштайбыз.

«Жазуу» деген термин «графика» деген мааниде колдонулат, б. а. сөздөгү тыбыштар менен жазуудагы тамгалардын байланышы, ошондой эле аларды жазуудагы процесстин өзү.

«Каллиграфия» менен «графика» мааниси жактан жакын түшүнүктөр. Бири – тамгалардын сүрөтүн тартуу, экинчиси ошол тамгаларды туура, так, сулуу жазуу. Тамгаларды жазууда туурасын, узунун, жантаюсун, аралыктарын бузуп жазса каллиграфиялык ката болуп эсептелет. Тамганы бузуп жазуу манжалардын туура эмес кыймылынан, калем сапты, туура эмес кармагандан, дептердин туура эмес жатышынан жана отургучта туура эмес олтургандан болот. Ошондуктан жаздырганда тамгаларды жана анын элементтерин так жазууга биринчи күндөн тарта көндүрүш керек.

Бала тамгаларды элементи менен жазуудан мурда, ал тамганын элесин көз алдында чагылдырыш керек. Тамганын элеси баланын башында сакталганда гана жакшы натыйжа берет. Жазып жатканда бала бир эле тамганы жазып койбостон, аны экинчи бир тамга менен туташтырып, сөз, андан сүйлөмдү жазганга үйрөнөт. Алиппе мезгилинин аягында баланын каллиграфиялык кол жазмасы калыптана баштайт.

Окуучуларды сулуу жана таза жазууга үйрөтүүнүн педагогикалык жана коомдук зор мааниси бар. Бул жумуш – мугалимдин чымырканып иштөөсүн жана графикалык көнүгүүлөрдү системалуу түрдө жүргүзүп туруусун талап кылат. Жакшы жазууга көнүккөн окуучу катаны да аз жиберет. Мугалим баланы сулуу жана таза жазууга үйрөтүү менен бирге, окуучуларды өз эмгегин баалай билүүгө, аткарып жаткан жумушуна жоопкерчилик менен мамиле кылууга тарбиялай алат.

## Колдонулган адабияттар

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
# Азия оюндары

**Азия оюндары** — эл аралык олимпиялык комитеттин колдоосунда өтүүчү Азия өлкөлөрүнүн комплекстүү ири спорт мелдештери. 1949-ж. Делиде Азия өлкөлөрүнүн спортчуларынын конференциясында Азия оюндарынын федерациясы (АОФ) түзүлүп, уставы кабыл алынган. Ал 4 жылда бир жолу өткөрүлөт (Олимпиялык оюндардан 2 жыл өткөндөн кийин). АОФтун максаты: спорт оюндарын уюштуруу, өткөрүү, спорт аркылуу Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы достукту бекемдөө. АОФго Афганстан, Бангладеш, Бирма, Индия, Индонезия, Ирак, Иран, Камбоджа, КЭР, Кувейт, Лаос, Ливан, Малайзия, Непал, Пакистан, Сингапур, Сирия, Таиланд, Түркия, Филиппин, Шри-Ланка, Япония ж. б. өлкөлөрдүн Улуттук Олимпиялык комитеттери мүчө. Ага 1994-жылдан Борбордук Азия өлкөлөрү да кошулуп, АОФ мүчөсү 43төн ашты (1996). Азия оюндарынын программасына жеңил атлетика менен сууда сүзүү спортунун түрлөрү сөзсүз киргизилет. Андан башка уюштуруу комитетинин ыктыяры боюнча спорттун 8ден кем эмес түрү белгиленет. Биринчи Азия оюндары 1951-ж. Делиде өткөрүлгөн. Анын программасына жеңил атлетика, велосипед спорту, баскетбол жана оордукту көтөрүү боюнча мелдештер кирип, 11 өлкө катышкан. Экинчиси 1954-ж. Манилада (Филиппин), үчүнчүсү 1958-ж. Токиодо өткөн. Андан кийинкилери 1962-ж. Жакартада (Индонезия), 1966-ж. Бангкокто (Таиланд), 1970-ж. Токиодо (Япония), 1974-ж. Тегеранда (Иран), 1978-ж. Бангкокто 1982-ж. Нью-Делиде, 1986-ж Сеулда, 1990-ж. Пекинде өткөрүлгөн. 1994-ж. Хиросимада өткөрүлгөн, он экинчи Азия оюндарына КРнын курама командасы 1- жолу катышып 23-орунду ээлеп, 4 күмүш жана 5 коло медалга ээ болгон. 1998-ж. Бангокто (Таиланд) өткөрүлгөн Азия оюндарына Кыргызстандын курама командасы 3 күмүш, 3 коло медалга ээ болгон. 2002ж. Азия оюндары Пуссан (Түштүк Корея) шаарында өткөрүлүп, Кыргызстан курама командасы 2 алтын, 4 күмүш, 6 коло медалды жеңип алган. 1990-жылдан Азия оюндарынын кышкы түрү өткөрүлө баштаган. 2003-ж. 29 өлкөнүн спортчулары катышкан 5-кышкы Азия оюндары Японияда өткөн.

2010-ж. Кытайдын Гуанджоу шаарында 16-Азия оюндары өтүп, ага КРнын 145 спортчусу катышып, 1 алтын, 2 күмүш, 2 коло медаль жеңген. Грек-рим күрөшүнөн
Д.Көбөнов алтын медаль тагынуу менен кыргыз жигиттеринен алгачкы ирет Азия оюндарынын чемпиону аталган.

Грек-рим күрөшүнөн К.Жолчубеков менен велоспортчу Е. Ваккер күмүш байге уткан. Үчүнчү орунду ээлегендер: грек-рим күрөшүнөн Ж.Кенжеев менен кайык айдоочу А.Пароль болгон.

2014- ж. Түштүк Кореянын Инчхон шаарын- да 17 - Азия оюндары болуп, КРнын спортчулары 2 күмүш, 4 коло байгеге ээ болушкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Макешов Кабыл. Кыргыз Республикасы: Дене тарбия жана спорт энциклопедиясы. Экинчи бас. – Б.: Турар, 2015. – 448 б. ISBN 978-9967-15-445-2
# Капаган каган

**Капаган каган** (туулган жылы белгисиз – 716-ж. өлгөн) – Чыгыш Түрк кагандыгынын каганы (691–716). Кутлук кагандын аталаш иниси, Күлтегин менен Билге кагандын аталаш агасы. Чыгыш Түрк кагандыгынын ээлигин кеңейтип, анын чек арасын Дербенттен (Кавказ) Хуанхэге (Кытай) чейин жеткирүүнү көздөгөн. 694-жылы Ордосту алуу үчүн кытайлар менен согушта Маньчжурияны каратып, 706-жылы Түндүк Кытайга чабуул жасаган. 709-жылы тогуз-огуздарды, 711–712-жылдары енисейлик аздар менен чиктерди жеңип алган. 712–13-жылдары Алтайдан келип, Жети-Суудагы он ок элин багындырган. Сыр-Дарыядан өтүп, Кавказга жакын тохар, согдуларды кыйраткан. 714-жылы кайрадан баш көтөргөн табгачтарга 6 жолу сокку урган. Капаган каган көчүүгө кам көргөн тогуз-огуздарды Гобинин түндүгүндө талкалаган. 716-жылы Толы өзөнүнүн жээгинде байегу урууларын жеңип, азыраак аскери менен кайтып бара жатканда ал уруулардын аман калган тобу капысынан кол салып, Капаган каганды өлтүрүп, башын кытайларга тартуу кылышкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Эпиграфика

**Эпиграфика** ( грек epigraphe – жазуу) – таштарга, аска беттерине, металлдан, чоподон, сөөктөн, айнектен жана башка жасалган буюмдарга чийилген байыркы жана орто кылымдардагы жазмаларды изилдеген тарых илиминин жардамчы тармагы. Илим катары 19-кылымда калыптанган. Кыргызстандын аймагы адам тарыхынын өнүгүү процесстери өткөн жер катары түрдүү эпиграфикалык эстеликтерге бай. Ар мезгилдерге таандык байыркы түрктөрдүн, согдулардын, уйгурлардын, несториандардын, арабдардын, тибеттердин (буддалык) жазуу эстеликтери табылган.

## Адабият

Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Таңгуттар

**Таңгуттар** - Тибет-бирма тил тобунда сүйлөгөн эл. 10-кылымда Түндүк – Батыш Кытайдын азыркы Шэньси аймагынын батыш бөлүгүндө жана Ганьсу аймагында жашашкан. Т. 982–1227-ж. Си Ся деген өз алдынча мамлекеттүүлүккө ээ болушкан. 1306-ж. иероглифтерден турган жазууну ойлоп табышып, мамлекеттик иш – кагаздарында пайдаланышкан. Таңгуттар Чыңгыз хандын аскерлерине өжөрлүк менен айбат көрсөтүшкөнү маалым. Таңгуттарды моңголдор каратып алгандан кийин алардын бир бөлүгү тибеттиктердин, калгандары моңголдор жана кытайлардын курамына кирген.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003(жеткиликсиз шилтеме)