Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Панама шаары

Панама.
**Панама шаары** – Панама Республикасынын борбору. Панама булуңунун жээгинде жайгашкан. Климаты тропиктик. Жылдык жаан-чачыны 1750 мм (май-декабрь) жана жылдык орточо температурасы 23°Стан 28°Ска чейин. Панамерика жолунда. Тынч океандан Панама каналына кире бериштеги ири порт. Калкы 440 миң (2011; агломерациясы менен 1,3 млн); негизинен калкы Панама каналы аркылуу өткөн кемелерди тейлейт. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, текстиль, электроника, электр-техникалык, цемент өнөр-жай ишканалары иштейт. Эки университет, улуттук музей, китепкана, консерватория, театрлар бар. Испандар тарабынан 1519-ж. негизделген. 1990-ж. Панамада саясий кырдаал турукташкандан экономикалык жактан өнүгүү башталды. 17–18-кылымдарга таандык соборлор жана чиркөөлөр, Эски Панамада (каракчылар тарабынан 1671-ж. өрттөлгөн) 16–17-кылымдардын курулуштары сакталган. Шаар туристтерди анча кызыктырбаганы менен дүйнөдөгү белгилүү энтомологдор (миңдеген көпөлөктөрдүн сейрек кездешкен түрүн изилдөө үчүн) жыл сайын келип турушат. Шаар бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Эквадор

|  |
| --- |
| **Эквадор Республикасыисп. *República del Ecuador |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Туу
 | Герб
 |

 |
| Урааны: *"«Dios, patria y libertad» («Кудай, Мекен жана эркиндик»)"* |
| Гимн: *"Salve, Oh Patria"* |
|  |
| **Эгемендүүлүк күнү** | 10-август 1809-жыл
( Испаниядан)
 |
| **Расмий тили** | Испан тили
 |
| **Борбор шаары** | Кито
 |
| **Ири шаарлар** | Кито, Гуаякиль |
| **Башкаруу формасы** | Президенттик башкаруу системасы
 |
| **Президент Вице-президент** | Даниэль Нобоа Вероника Абад Рохас
  |
| **Аянты** • Жалпы • Суу бетинин %.
  | 73-орун - дүйнөдө 283 561 км² 5 |
| **Калкы** • Бааланган (2023) • Жыштыгы
 |  17 483 326 адам (73-орун) 69 ад./км² |
| **ИДӨ** (САМ)   • Бардыгы |  252,590 млрд $ |
| **ИДӨ** (номинал)   • Бардыгы   • Ар бир жанга |  122,762 млрд $ 6,630 $ |
| **АДӨИ**  | ▼ 0,740 (**төмөн**) (95-орун) |
| **Этнохороним** | эквадорлук, эквадорлуктар |
| **Акча бирдиги** | АКШ доллары Эквадор сентавоce Эквадор сукреси (2000-жылга чейин) |
| **Домени** | .ec |
| **ISO коду** | EC |
| **ЭОК коду** | ECU |
| **Телефон коду** | +593 |
| **Убакыт аралыгы** | UTC -05:00 |

**Эквадор** (исп. *Ecuador*), расмий аталышы **Эквадор Республикасы** (исп. *República del Ecuador*) — Түштүк Американын түндүк-батышында жайгашкан унитардык мамлекет.

Батышынан Тынч океанынын суулары менен чулганат, түндүгүнөн Колумбия, чыгышынан жана түштүгүнөн Перу менен чектешет. Эквадордун курамына Галапагос аралдары кирет.

## Этимология

Кито департаменти 1830-жылы Улуу Колумбия Республикасынын курамынан бөлүнүп чыккан жана өз алдынча «Эквадор» (исп. *Ecuador*) мамлекети деп жарыяланган.

Мамлекеттин аймагы экватордун эки тарабында жайгашкандыктан ушул аталышты алган.

XIX кылымдын аягындагы жана XX кылымдын башындагы булактарда - «Экуадор» деген да аталышын кездештирсе болот.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Эквадордун президентинин расмий сайты (испанча)
* Саякатчылардын порталы (англисче)
* Ecuador.com порталы (англисче)
* Эквадордун расмий сайты (англисче)
# 1914-жыл

| Жылдар
 |
| --- |
|  1910 · 1911 · 1912 · 1913 —  **1914**  — 1915 · 1916 · 1917 · 1918
 |
| Онжылдык
 |
| 1890-чу · 1900-чу — **1910-чу** — 1920-чу · 1930-чу |
| Кылымдар
 |
| XIX кылым — **XX кылым** — XXI кылым
 |

**1914 (бир миң тогуз жүз он төртүнчү) жыл** — толук эмес жыл, григориан календары боюнча бейшембиден башталат. Бул жыл биздин замандын 1914, 2-миңжылдыктын 1914, XX кылымдын экинчи он жылдыгынын 4-жылы болуп эсептелинет.

1914-жыл Европадагы узакка созулган саясий кризистин кескин курчушу менен мүнөздөлгөн. Бул кризис кызыкчылыктардын кагылышуусу жана экономикалык санкциялардан улам келип чыгып, жыйынтыгында Биринчи дүйнөлүк согуштун башталышына алып келген. Бул тарыхтагы планетардык масштабдагы биринчи куралдуу кагылышуу болуп, анын негизги себеби Сараеводо Австрия тактысынын мураскеринин өлтүрүлүшү болгон.

1914-жылы тарыхта биринчи жолу Сент-Питерсберг — Тампа багыты боюнча туруктуу эл аралык коммерциялык каттамдарды ишке киргизген «Airboat Line» авиакомпаниясы негизделген.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* 1914-жылдагы Европадагы гезиттер
# Панама каналы

Панама каналы.
**Панама каналы** – Борбордук Америкадагы жасалма суу жолу, Панаманын аймагында. Панама мойногунун эң жапыз жерин кесип өтүп, Атлантика океанын Тынч океан менен туташтырат. Эл аралык маанидеги негизги суу жолдорунун бири. Узундугу 81,6 км, анын ичинде 65,2 км кургактык, 16,4 кми Кариб деңизинин Лимон бухтасы, Панама булуңу аркылуу өтөт. Туурасы 150-305 м орточо терендиги 12,8 м; 12 шлюзу, 2 жасалма көлү бар. Каналдан кемелер орто эсеп менен 9 саатта, эң тези 4 саат 10 минда өтөт. Бир суткада 36-48, жылына 14 миң кеме өтүп, жүк ташуунун көлөмү 150 млн тдан ашат. Атлантика океанына чыга бериште Кристобаль жана Колон, Тынч океан жагында Бальбоа, Панама порттору жайгашкан.

Панама каналы (1916)
Панама каналын куруу идеясы 16-кылымдын башында пайда болуп, ал кийин гана ишке ашкан. 1846-ж. АКШ Колумбияга (анда Жаңы Гранада аталып, курамына Панама да кирген) Панама мойногу аркылуу жүктү бажы акысысыз өткөрүү жөнүндө келишимди тануулаган. Буга айрыкча АКШ, Улуу Британия жана Франция кызыктар болуп, ич ара атаандашуу жүргөн. Испан-Америка согушунан (1898) кийин канал куруу укугуна АКШ менен Улуу Британия ээ болгон. Бирок АКШ Панамадагы улуттук-боштондук кыймылдан пайдаланып, 1903-ж. Панаманын Колумбиядан бөлүнүүсүнө көмөк көрсөткөнү үчүн Панама зонасын алган. 1904-ж. АКШ Панама каналын курууну баштап, 1920-ж. 12-июнда аяктаган. 1943-ж. Панамада өткөн БУУнун Коопсуздук Кеңешинин көчмө отурумунда Панама каналы боюнча 1903-ж. түзүлгөн адилетсиз чечим кайра каралып, жаңы декларация кабыл алынган. Анын жыйынтыгы боюнча Панама каналы 1999-жылдын 31-декабрынан Панамага өткөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Египет пирамидалары

Пирамидалар (Гиза).
**Египет пирамидалары** — Египетте жайгашкан байыркы пирамидалык таш структуралар. Египет пирамидалары катары аныкталган объекттердин саны 118ден 234кө чейин жетет (2008-жылдын ноябрына карата).

Пирамидалардын көбү Байыркы жана Орто Падышалыктардын фараондорунун мүрзөлөрү катары курулган. Эң байыркы белгилүү пирамидалар Саккарада жайгашкан. Эң эски пирамида биздин заманга чейин 2667-жылдан 2648-жылга чейинки мезгилде архитектор Имхотеп тарабынан курулган Жосер пирамидасы эсептелинет.

Жосер пирамида (Сахара).
## Булактар
# Айнек

Айнек
**Айнек** — балкып эриген эритиндини өтө муздатуудан алынган катуу аморфтук орг. эмес материал. Өнөр жайларда негизи 10 жана андан көп компоненттен турган системадан алынат. Алар бир нече түргө бөлүнөт. Силикаттык А. – негизги компоненти – SiO2. Минералдык к-талар, радиация, темп-ра (100оС чейин) таасирине туруктуу. Көп компоненттүү силикаттык А. негизи Na2O-CaO-SiO2 системасынан жана AI2O3, MgO кошундусунан турат. Курамы алынуу темп-расына жараша болот. Тыгзд. 2,2-2,8 *г/см3*, катуулугу (минералогиялык шкала б-ча) 4,5-7,5; темп-рага туруктуулугу 180-1000оС. Бораттык А. негизги компоненти B2O3. Na2O-B2O3-SiO2 жана Na2O-AI2O3-SiO2 системаларынын негизинде алынган бир силикаттык А. жогорку темп-рага туруктуу А. - пирекс кеңири колдонулат (жумшаруу t 820оC). К-танын таасирине турактуу. Фосфаттык А-тин негизги компоненти P2O5. Темп-ранын, HF таасирине туруктуу. Фторберилаттык А. - негизи MF-M2-AI2F3-BeF2 системасынан турат. M жана М щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары. Булар рентген жана g нурларынын, F2, HF – таасирине туруктуу. Халькогенид А. - негизи Ge-As-X,P-Ge-X, Ge-S-X, X-S, Se, Te системасынан турат. Жарым өткөргүчтүк касиетке ээ. А. формага келтирүү үчүн престөө, үйлөтүү, чоюу, прокаттоо ыкмалары колдонулат. Кварц А.- 2000оС жогорку темп-рада жаратылыш кварцын же синтездик SiO2 электр мештеринде эритүүдөн алынат. Өнөр жай А-теринин жумшаруу темп-расы курамына жараша 400-600оС. А-тин курамына NiO, Fe2O3, Ag, Ce2O3 кошулса сары; Сr2O3, CuO, Pr2O3- жашыл; СuO, CoO-көк; NiO,Mn2O3,Nd2O3- кызгылт көк; CoO, MnO, Se, Er2O3- кызгылт; Fe2O3, FeS, Ti2O3, Bi2S3-күрөң; Au, Cu, CdS, CdSe (микрокристаллдары) – кызгылт, кызыл түскө ээ болот. А-тин курамында кээ бир өтмө металлдардын, сейрек жер металлдарынын, уран жана башка иондору болсо А. люминесценттүүлүккө ээ. Ал эми K2O-BaO-SiO2 системасынан жана Nd бирикмесинен турса, лазер үчүн активдүү материал болот. А. курулушта, түтүк даярдоо, медицина, хим. лаб., ядролук реакторлор, оптикалык приборлор, рентген түтүктөрүн, айнек-цемент, айнек-эмаль, глазурь өндүрүүдө колдонулат. Ар кандай тилдерде бул материалдын аталышы башка этимологиясы бар. Romance тили (Италия. Vetro, пт. Verre, испан. Vidrio, порт Vidro.) Латын аталышы (лат. Vitrum) улантат. Өзгөчө Slavic айнектин аты карызга Румын тили (Рим Sticlă.) Болуп саналат. Латын Vitrum да улуу-дан тyрyнөн келип чыккан. \* K'woit- "жарык" (ага жана англис чейин. Ак).

## Жазуулар

## Булактар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Фотография

Фотография (1942).
**Фотография** (грек. *фото*... жана...графия) объектилердин көзгө көрүнгөн сүрөттөлүшүн жарык сезгич фотогр. материалдарга (галогендүү күмүштөлгөн жана күмүштөлбөгөн) түшүрүү теориясы жана методдору.

Фотографиянын ак-кара, түстүү, көркөм жана илимий-техникалык (аэрофоторганикалык, микрофоторгр., рентген, инфракызыл ж. б.) түрлөрү бар. Алгач Фотография портреттерди ж. б. нерселердин сүрөттөлүшүн алуу үчүн пайдаланылган. Фотография мүмкүнчүлүктөрү улам кеңейген сайын, ал чечкен маселелер да көбөйдү. Фотография информациянын жана документтүүнүн эң маанилүү каражаты, исквонун эң маанилүү түрүнөн-киноискусствонун техникалык негизи болуп калды.

Полиграфиянын негизги каражаттарынын бири, илим менен техниканын көп тармагында изилдөө жүргүзүүнүн куралы. Фотографиянын жардамы менен чечилүүчү маселелердин өтө ар түрдүү болушу, аны илимдин, техниканын жана искусствонун бөлүмү деп эсептөөгө мүмкүндүк берет. Экилик коддо информацияны («ооба» жана «жок» сигналдарын) оптикалык жазуунун ыкмасы катары Фотография ЭЭМдин оптикалык эске тутуу түзүлүштөрүндө колдонула баштады. Фотографиялык методдор байланышта жана илим менен техниканын түрдүү тармактарындагы көп сандаган процессте кеңири пайдаланылат. Фны негиздөөчүлөр: ойлоп чыгаруучулар Л. Ж. М. Дагер менен Ж. Н. Ньепс (1839, Франция) жана У. Г. Ф. Толбот (1840-1841, Улуу Британия). Биринчи жолу түстүү фотогр. сүрөттөлүштү Л.Дюко дю Орон алган (1868-69, Франция).

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Мышык

Бакма мышыктар.
**Бакма мышыктар** (лат. *Felis silvestris catus*) — үйдө жашоочу мышыктардын жалпы түрлөрү.

## Дагы окуңуз

* Мышыктардын тукумдарынын (породаларынын) тизмеси

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Аттила

Аттилла
**Аттила** (Адил хан, т.ж. белгисиз–453) - Борбордук Азиядан Европага чейинки аймакты басып алган хунн уруулар союзунун колбашчысы, Мундцуктун уулу. Аны европалыктар «Кудайдын каары, ааламдын токмогу» деп аташкан. 433-жылы Ругилас өлгөндөн кийин бир тууганы Бледа менен бирдикте хунндарды башкарат. 445-жылы Бледаны өлтүрүп, жеке өзү колбашчы болуп калат. Сармат жана герман урууларын баш ийдирип, өз өлкөсүнүн аймагын зор өлчөмгө кеңейтет. Аттила остготтордун, гепиддердин, тюрингдердин, герулдардын, ругилердин жана хазарлардын күчтүү союзун түзөт. Аттила алгач Чыгыш Рим империясына өзгөчө коркунуч туудуруп, император Феодосий II ни зор өлчөмдөгү салык төлөөгө мажбурлаган жана төмөнкү Дунайдын оң жак жээгин бүт бойдон өзүнө баш ийдирип алган. Мидияны, Фракияны ээлеп, Константинополдун чет жакаларына чейин чабуул коюп турган. 450-жылы Батыш Рим императору Валентиан III карындашы Гонорияны бербей койгондугуна ызаланып, 500 миң жоокери менен Рейн дарыясына чейинки аймакты ээлейт. Трир, Мец, Аррес, Орлеан шаарларын курчоого алып, жоокерлерин Каталаун түздүгүнө Труа шаарына жакын жерге жайгаштырат. Ушул жерде 451-жылы күзүндө эбегейсиз зор кагылышуу болот. Хунндардын 2 жолку чабуулунун мизи кайтарылат. Аттила жоокерлерин Вагенбург чыңдоосуна жайгаштырат. Бул салгылашууда 200 миңден ашык жоокер курман болот. Кийинки жылы Аттила жаңы согушка аттанат. Чыгыш Альп аркылуу Италияга өтүп, Аквилеяны, Альтинумду, Пазуяны, Миланды өз карамагына кошот. Бүткүл Италияга коркунуч туулат. Бирок Аттила күтүлбөгөн жерден жеңиштүү жүрүшүн токтотуп, сүйлөшүүгө даяр экендигин билдирет. Аттила Паннонияга кайтып келип, 453-жылы бургундиялык Ильдико менен никелешкен түнү каза болот. Аттиланын катуу соккудан же өз эли үчүн өч алгысы келген Ильдиконун колунан ажал тапкандыгы жөнүндө божомолдор бар. Аттила өлгөндөн кийин хунн падышачылыгы тараган, анын образы кийин легендага айланып кеткен.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Цинь Шихуанди

**Цинь Шихуанди**, Ин Чжэн (б. з. ч. 259, Ханьдань, КЭР - б. з. ч. 10. 9. 210, ошол эле жерде) - Цин падышалыгынын башкаруучусу (246-221), Кытайдын биринчи императору (221-жылдан).

Бирдиктүү борбордошкон Цинь империясын (221-207) түзүп, катуу тартип киргизген. Улуу Кытай дубалын куруу демилгесин көтөргөн жана Кытай арх-расына салым кошкон.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Валуа

**Валуа** — Франциядагы королдор династиясы (1328-1589), Капетингдердин бир бутагы. Валуа графтыгынын атынан аталган. Негиз салуучусу француз королу Филипп IV Сулуунун иниси, Карл Валуа. Карл XI Валуанын тушунда Франциянын аймагы бириктирилип, королдук бийлик күчөгөн жана француз абсолютизми калыптана баштаган. Династиянын акыркы өкүлү Генрих III өлтүрүлгөн соң (1589), анын мураскери жок болгондуктан, Валуа династиясы үзүлгөн, ал эми француз таажысы Бурбондорго өткөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Гаочан

Гаочан.
**Гаочан** — Түркстандагы байыркы шаар. Гаочандын тарыхы гунндардын доорунан башталат. Биздин замандын 1-кылымында түндүк гунндар Чыгыш Түркстанда өздөрүнүн саясий таасирин бекемдеген.

Хан империясы 2-кылымда гунндардан жеңилгенден кийин, батыш аймактардан узак мезгилге чейин ажырап калган. 3–4-кылымдарда Гаочан аймагы бирде Кытайдын, бирде көчмөн гунн урууларынын колуна өтүп турган. 397–401-ж. Хэси жана Гаочан аймагында гунндардын башчысы Цзюйцюй Менсюн Түндүк Лян династиясын негиздеген.

460-ж. бул династия жуан- жуандар тарабынан кыйратылган. Бул аймакта ошол эле учурда, гунндар менен көчүп келген ашина түрк-төрүнүн тарыхынын эрте мезгили (Ганьсу-Гаочан 3-к. 460-ж.) болуп өткөн.

Кийин Гаочан Чыгыш Түркстандын башка шаарындай эле, Батыш Түрк кагандыгынын карамагында болгон. 9-кылымдын 2-жарымында Гаочан Уйгур кагандыгынын борборлорунун бирине айланган. Гаочан шаарынын орду азыркы Турпан шаарынан 35 км түштүк-чыгышта жайгашкан.

## Маалыматтын булагы

* Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003(жеткиликсиз шилтеме)
# Ин (тарыхый өлкө)

**Ин**, Шань — б.з.ч 14-жана 11-кылымдардагы байыркы Кытай мамлекети. Аньянанын (Хенань провинциясынын) айланасынан археологдор соңку 1-кылымга таандык таш баканын чөйчөктөрүнө жана жаныбарлардын сөөктөрүнө жазылган төлгө жазууларды, коло куралдар (кылыч, жаа жебенин учу, балка, бычак, бычак, найза, күрөк) табышкан. Ин өлкөсүндө дыйканчылык, малчылык, аңчылык, балык уулоо менен алектенишкен. Мамлекеттин башында хан — ван турган. Ин хандыгы көптөгөн уруулар (туфан, мафан, сянь, чжоу ж. б.) менен көп согушкан. Б.з.ч 11-кылымда чжоу уруусу Индеги ички талаш-тартыштардан пайдаланып, аны басып алган.

## Булактар
# Ляохэ дарыясы

Ляохэ.
**Ляохэ дарыясы** – Кытайдын түндүк-чыгышындагы дарыя. Узундугу 1430 км, алабынын аянты 231 миң км2. Чоң Инган жана Жэхэ тоолорунун ашташкан жеринен башталып, басымдуу бөлүгү Сунляо түздүгү аркылуу агат да, Сары деңиздин Ляодун булуңуна куят. Орточо чыгымы төмөнкү агымында 630 м3/секдан ашык. Негизинен жамгыр суусунан куралат; июль–августта кирип, декабрдан майга чейин тоңот. Ляохэнин алабында ташкын көп болот; 1935-ж. болгон алаамат ташкында 17 миң км2 жерди суу каптаган. Суу агымын жөнгө салып туруу максатында Ляохэнин алабында Дахофан, Эрлуншань суу сактагычтары курулган. Чатынан жогору 40 км аралыкка чейин деңиз ташкынын таасири этет. Шуанляо шаарына чейин кеме жүрөт. Чатынан ири деңиз порту – Инкоу орун алган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# Тарыхчы

Геродот.
**Тарыхчы** - тарых илимин изилдөө менен алектенген окумуштуу адис.

Байыркы гректер өз тарыхынын атасы катары Геродотту санашкан.

Байыркы кытайлыктардын тарыхынын атасы катары Сыма Цян эсептелет.

Кыргыздын 19-кылымдын акырынан тартып тарых изилдеген окумуштуулары - Зиябидин Магзуни, Осмонаалы Сыдык уулу, Белек Солтоноев болгон.

## Кесип түрлөрү

Тарыхчы кесибин аркалагандар археолог, архив таануучу, булак таануучу, этнограф, этнолог жана башка тармактык кесип ээлери болуп бөлүнүшөт.

## Кыскача адабият

* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История кыргызов: Краткий энциклопедический словарь). – (ISBN 5-89750-028-2)

## Интернеттеги шилтемелер
# Аму-Дарыя

|  |
| --- |
| Аму-Дарыя |
|
Аму-Дарыя (Өзбекстан) |
| Мүнөздөмө |
| Узундугу |
1 415 км
 |
| Бассейндин аянты |
309 000 км²
 |
| Суу агымы |
|  · Координаттары |  |
| Аягы |
Арал деңизи
 |
|  · Координаттары |  |
| Жайгашкан орду |
| Өлкө |
Калып:Өлкө желеги/Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстан
 |

"Амур" менен адаштырбаңыз.

Аму-Дарыя.
**Аму-Дарыя** – Орто Азиядагы дарыя; айрым бөлүгү Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстан менен Афганстандын чегаралары аркылуу агат. Панж жана Вахш дарыясынын кошулушунан пайда болуп, Арал деңизине куярда дельтаны пайда кылат. Узундугу 1415 км (Панж дарыянын башталышынан 2540 км), алабынын аянты 309 миң км2 (Керки шаарына чейин). Алабы тоолуу, түздүктүү бөлүктөрдөн турат, түздүктөрдө Аму-Дарыя Каракум жана Кызыл-Кум чөлдөрү аркылуу агып, нугун өзгөртүп турат. Негизги куймалары: Сурхаб (сол), Кафирниган, Сурхандарыя (оң). Орт. чыгымы Керки ш. тушта 2000 м3/сек (эң чоң чыгымы 9060 м3/сек, эң азы 420 м3/сек). Жаз-жай айларында суусу кирет. Суусу өтө ылайлуу (3,3 кг/м3). Төмөнкү агымында тоңот (Нукус шаары тушта 4 айга чейин). Сугатка кеңири пайдаланылат, Аму-Дарыяда Төө-Моюн жана Тахиа-Таш гидротүйүндөрү курулган, андан Кара-Кум жана Аму-Бухара каналдары башталат. Төмөнкү агымында балык кармалат. Чаржоу шаарынан тартып такай кеме жүрөт. Боюнда Термез, Керки, Нукус шаары жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Калып:River-stub
# Борбор шаар

**Борбор шаар** — өлкөнүн негизги расмий шаары.

Борбордо бийликтин жогорку органдары жайгашат:

* өлкө башчысынын резиденциясы (монархтын, президенттин);
* парламент;
* министрликтер;
* Жогорку сот.

Булардын ичинен кээ бирлери башка шаарларда орун алышы мүмкүн.

Көбүнчө борбор өлкөнүн эң чоң шаары болот. Бирок ондогон өлкөлөрдө, бир же андан көп шаарлар мааниси жана көлөмү боюнча борбордон ашып кетишет.

Көп өлкөлөр борбор тандоо диллемасы менен жолугушкан. Бирок ал ар кандай чечилиши мүмкүн.

Кээде тең укуктуу эки расмий борбор да болушу мүмкүн — мисалы, империялык Австро-Венгрияда Вена менен Будапешт, Ливия падышалыгында Триполи менен Бенгази ж.б.у.с. Жапонияда Токио префектурасы борбор болуп саналат, ал болжол менен 50 өз алдынча аймактан турат.

Башка учурларда эки борбордук макам үчүн күрөшкөн шаарга эмес, үчүнчү шаарга берилип (керек болсо атайын «нөлдөн» баштап түзүлгөн) — мисалы, АКШдагы Вашингтон (Филадельфия менен Нью-Йорктун ортосунда өткөн шайлоодон кийин), ТАРдагы Претория (Йоханнесбург, Кейптаун), Канададагы Оттава (Торонто жана Монреал), Австралиядагы Канберра (Сидней жана Мельбурн), Бразилиядагы Бразилиа (Сан-Пауло жана Рио-де-Жанейро) жана башка ушул сыяктуу.

Административдик борбор — биринчи, экинчи жана үчүнчү баскычтагы шаар үчүн же башка административдик түзүлүштөрдү (облус, аймак, автономиялуу республика, провинция, штат, департамент) атоо үчүн колдонулат.

## Убактылуу борборлор

Ар кандай учурларда өлкөлөрдө убактылуу борбор жарыялоолор болгон, ошондой эле ар кандай ой-пикир менен боорборду башка шаарга жылдыруулар болгон. Мисалы, акыркы жарым кылымда эле ондогон жаңы борборлор пайда болгон.

## Булактар

* Европа борборлорунун рейтинги (2009): кимиси ири, кымбат жана таза Archived 2012-01-20 at the Wayback Machine
* Борборлор салыштырмасы Archived 2016-04-11 at the Wayback Machine
# Дельта

Дельта (Ганг).
**Дельта** – деңиз же көлдүн тайыз жерине куйган ири дарыянын төмөнкү агымындагы агынды-шиленди тектерден түзүлгөн түздүк. Термин гректин "Δδ" (дельта) деген баш тамгасынан алынган, анткени ошол убакта Нил дарыясынын чатын үч бурчтукка окшоштурушкан. Дарыя куйган жерде суу агымынын ылдамдыгы кескин басаңдашынан агындылар чөгүп, сайроондор пайда болот. Алар бара-бара сууну сай-сайлатып бөлүп, агым бир нече салаа боюнча агып калат. Убакыт өткөн сайын дельтанын аянты деңизди карай чоңоёт. Дельтанын жайылып чоңоюшунун ылдамдыгы жылына бир нече мден жүздөгөн мге чейин жетет. Айрым ири дарыялардын дельтасы чоң аянтка ээ. Мисалы, Амазонка дарыясыныкы 100 миң км2, Волганыкы 13 миң км2 жана башка. Пайда болушуна жана өсүп-өрчүшүнө байланыштуу үч бурчтуу дельта (Нил дарыясы), жалпак дельта (Миссисипи, Кура), догоо сымал (Лена), тумшук сымал (Тибр), бөлүнгөн (Камчатка), толгон (Кубань) жана башка болуп бөлүнөт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстан:энциклопедия