Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Би Янху Мухаммед Айуб

Мухаммед Айуб Би Янху (Ба Янху; туулган жылы 1840-жыл деп жоромолдонот – 26.07.1882) – 1862-1877-ж. Түндүк-Батыш Кытайдагы дуңгандардын жана Чыгыш Түркстандагы мусулман калктардын цинь-манжур эзүүсүнө каршы чыгарган көтөрүлүштөрүнө жетекчи болгондордун бири, теги дунган (хуэй).

## Кыскача өмүр таржымакалы

Мухаммед Аюб Биянху (тегаты Бо Янху деп да берилет) Кытайдын Шэньси вилайетиндеги (провинциясындагы) Сианьфу кыштагында бай дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Ата-энеси кытайлык мусулмандардан (хуэй, кыпргызча дунган) болгон. Анын атасы оодандын башчысы да болуп иштеген.

1862-жылы дунган эли Кытайдын цин-манчжур сулалесинин эзүүсүнө каршы улуттук боштондук көтөрүлүш баштаган. 1868-жылы Би Янху көтөрүлүш жетекчилеринен болуп калган.

Кыймыл ойрон кылынган соң, көтөрүлүшчүлөр Шэньси аймагынан батышыраактагы Ганьсу аймагына качышкан.

Ганьсуда да көтөрүхлүшчүлөр жеңилип калганда, 1872-73-жылдардын аралыгында Би Янху өз тобу менен Чыгыш Түркстанды карай үрккөн.

Мында ал Үрүмчүгө жакын жердеги дунгандардын чакан ээлигшине кошулуп, акыры Жетишаар мусулман мамлекетинин курамында цин-манчжур аскерлерине каршы салгылашка катышкан.

1877-жылы Кытайдын батышында ири көтөрүлүш жеңилгенде, цин-манчжур жазалоочуларынан качып, Би Янху 5 миң кишиден турган шэньсилик тобу менен Түндүк Кыргызстанга келип байырлаганга аргасыз болгон. Оболу дунган бозгундар Торугарт аркылуу Нарын жергесине, андан соң Чүй аймагына ооп келишкен.

Анын тобунун жана ганьсулук дунгандардын өкүлдөрүнүн келиши менен Кыргызстанда дунган диаспорасы калыптана баштаган. Бозгун дунгандарга кыргыз эли кыйла жардам берген.

Кытай-манчжур бийликтери дунган элинин бир бөлүгүн бөйдө кыргындан сактап калган Би Янхуну тирүү кармап берчүлөр же анын сөөгүн көрсөткөндөр үчүн 200 миң лан (акча) сыйлык сунуш кылгандыгы маалым.

Мухаммед Айуб Би Янху өпкөсүнө суук тийип, 1882-жылы 26-июлда Кыргызстандын түндүгүндөгү Бишкекте кайтыш болгон.

## Ал тууралуу чыгармалар жана илимий китептер

* Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. - ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет.
* Думан Л. И., Биянху — вождь дунганского восстания 1862—1877 гг., "Записки института востоковедения АН СССР", 1939, [т.] 7.
* Сушанло М., Дунганское восстание второй половины XIX в. и роль в нем Бай Янь-ху, Фрунзе, 1959.
* 王国杰，《重新评价白彦虎──西北民族研究》，陕西师范大学，回族在線，2006年。

## Интернеттеги шилтемелер

*  шилтеме)
*  шилтеме)
*
*
# Чжоу Эньлай

**Чжоу Эньлай** (5. 3. 1898, азыркы КЭР, Цзянсу провинциясы, Хуайань округу, Шаньян ш. - 8. 1. 1976, Пекин) - саясий жана мамлекеттик ишмер, КЭР мамлекеттик кенешинин 1-премьер-министри (1949-76).

Тяньцзиндеги (Кытай) Нанькай орто мектебин бүтүргөн (1923). КПКнын сунушу менен ГуандунГуансий партиялык к-тинин секретарынын милдетин аткарып (1924), КПКнын 2-съездинде (1934) Кызыл армиянын аскердик революциялык кеңешинин төрагасынын орун басары, штаб начальнигине (1934-35) дайындалган. КПК БКнын гоминьдан өкмөтүндөгү өкүлү (1937-45), КПК БКнын төрагасынын орун басары (1956-66, 1973), тышкы иштер министринин кызматын аткарган (1949). Ж. Неру менен бирге тынчтыкта жанаша жашоонун беш принцибин («панча шила») иштеп чыгып (1954), Азия жана Африканын 29 өлкөсүнүн өкүлдөрү катышкан Бандунг конференциясын (Индонезия) уюштуруу жана өткөрүүдө (1955) чон роль ойногон. Чжоу Эньлайдын батыш өлкөлөрү менен байланыш түзүүнү кайрадан жандандыруу идеясын кийин Ден Сяопин да пайдаланган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Мао Цзэдун

|  |
| --- |
| Мао Цзэдун |
|  |
|   |
| Туулган жылы: | 26 -декабрь 1893(1893-12-26) |
| Туулган жери: | Хунань провинциясы, Сянтань уезди, Шаошань кыштагы |
| Каза болгон жылы: | 9 -сентябрь 1976(1976-09-09) (82 жаш) |
| Каза болгон жери: | Пекин |
|

**Мао Цзэдун** (26. 12. 1893, Хунань провинциясы, Сянтань уезди, Шаошань кыштагы – 9. 9. 1976, Пекин) – Кытайдын саясий жана мамлекеттик ишмери. 1918-жылы Чанша шаарында педагогикалык окуу жайын бүткөн. 1918–19-жылдары Пекин университетинин китепканасында иштеген. 1920-жылы коммунисттик ийримдерге кошулган. 1921-жылы Кытай коммунисттик партиясынын (ККП) 1-съездинин ишине катышкан. 1923–25- жана 1928-жылдан ККП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү. 1927-жылы Цзинганшань тоолуу районунда (Хунань жана Цзянси провинцияларынын ортосунда) Чжу Дэ ж. б. ККПнын ишмерлери менен бирге революциялык таяныч базасын түзгөн. 1928-жылы Кытай Кызыл армиясынын 4-корпусунун саясий комиссары болуп дайындалган. 1931-жылы Жуйцзинде (Цзянси провинциясы) өткөн советтик райондордун өкүлдөрүнүн Жалпы кытайлык 1-съездинде Кытай Республикасында БАК жана ЭКСтин төрагасы болуп шайланган. 1933-жылдан ККП БК Саясий бюросунун мүчөсү. Анын улутчулдук умтулуулары ошо кезде эле байкалган. 1935-жылы январдан ККП БКнын Секретариатынын курамында. 1943-жылдан ККП БКнын, 1949-жылдан КЭРдин Борбордук элдик өкмөт советинин жана КЭРдин Элдик революциячыл аскер со­ветинин төрагасы. 1954–59-жылдары КЭРдин жана КЭР Мамлекеттик коргоо комитетинин төрагасы. 1966–76-жылдары Мао Цзэдун өз бийлигин бекемдөө үчүн маданий революция жүргүзүп, Кытайдын өнүгүшүнө терс таасир тийгизген. ККПнин 9-съезди (1969) кабыл алган Уставда «Мао Цзэдундун идеялары» партиянын идеологиялык негизи, Мао Цзэдун ККПнин түбөлүк жетекчиси деп жарыяланган. ККПнин 10-съезди (1973) аны ырастаган. 1950-жылдардын аягынан Мао Цзэдун улуу державалык гегемонизм, антисоветизм, социалисттик кызматташтыктын жана дүйнөлүк коммунисттик кыймылдын ыркын бузуу, марксизмди ревизиялоо саясатын жүргүзгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7