Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Манго (өсүмдүк)

**Манго** , же **мангифера** ( лат. Mangifera ) - Анакардиялар (Sumacaceae) тукумундагы эки үлүштүү өсүмдүктөрдүн бир тукуму. Бул тукумдун түрлөрүнүн бири индиялык манго (Mangifera indica) - маанилүү жемиш өсүмдүктөрү.

## Жайылып жатат

Уруктун табигый ареалы Азиянын тропиктерин камтыйт - батышта Индиядан тартып чыгышта Малай архипелагына жана Соломон аралдарына чейин. Түрлөрдүн эң көп саны Малезиянын батышында.

Азыр дээрлик бардык тропикалык өлкөлөрдө өстүрүлгөн индия мангосу алгач Индиянын Ассам штаты менен Мьянма штатынын чек ара аймагындагы тропикалык тропикалык токойлордо өскөн.

## Биологиялык сүрөттөмө

Бийиктиги 25-30 м, кээде андан да бийик, дайыма жашыл дарактуу өсүмдүктөр. Тамыр системасы эки ярустуу: үстүнкү тамырлардан тышкары 3-4 м тереңдикке кирген тамырлар бар.Тамыр системасынын түрү: тамыр тамыр. Таажысы тоголок. Жалбырактары булгаары сымал, ланцеттей, салбырап, жаш кезинде кызгылт.

## Таттуу манго гүлдөрү

Гүлдөрү кичинекей, ак же кызгылт, эркек же бисексуал болушу мүмкүн; бутактарынын учунда жайгашкан чоң paniculate inflorescences чогултулган. Бир гүл гүлүнүн узундугу 40 смге, андагы гүлдөрдүн саны төрт миңге чейин жетиши мүмкүн, бирок гүлдөрдүн санына карата мөмөлөрдүн саны өтө аз: бир гүлдөөдө бир же эки гана мөмө бышат. Мөмөсү жумшак жана ширелүү массасы бар, салмагы 50дөн 800 г чейинки тегерек же узун друпа. Жапайы өсүмдүктөрдүн целлюлозасы жипчелүү, ал эми сорттуку көбүнчө жипчесиз.

#### Агротехника

Растения рода *Mangifera* лучше всего растут в условиях тропического муссонного климата, хотя могут переносить и условия субтропиков. Предпочитают солнечные места, защищённые от ветров, и глубокие плодородные почвы. В культуре растения размножают прививками и семенами.

## Түрлөрү

Урук 69 түрдү камтыйт, алардын айрымдары:

* *Mangifera altissima* Blanco
* *Mangifera applanata* Kosterm.
* *Mangifera caesia* Jack — Манго сизое, или Бауно
* *Mangifera casturi* Kosterm.
* *Mangifera decandra* Ding Hou
* *Mangifera foetida* Lour. — Манго пахучее
* *Mangifera gedebe* Miq.
* *Mangifera griffithii* Hook.f.
* *Mangifera indica* L. — Манго индийское
* *Mangifera kemanga* Blume
* *Mangifera lagenifera* Griff. — Манго бутылочное
* *Mangifera laurina* Blume
* *Mangifera macrocarpa* Blume
* *Mangifera odorata* Griff. — Манго душистое, или Манго благоухающее, или Квини
* *Mangifera pajang* Kosterm. — Манго паджанг
* *Mangifera pentandra* Hook.f.
* *Mangifera quadrifida* Jack ex Wall.
* *Mangifera similis* Blume
* *Mangifera swintonioides* Kosterm.
* *Mangifera sylvatica* Roxb.
* *Mangifera torquenda* Kosterm.
* *Mangifera zeylanica* (Blume) Hook.f.

## Булактар
# Акча

**Акча** – мыйзамдуу төлөм каражаты, жарандык укук объектилеринин бири. Акчанын негизги өзгөчөлүгү алар бүтүндөй жалпы эквивалент катары өзү менен кайтарымдуу мүнөзгө эгедер дээрлик баардык мүлктүк мамилелерди алмаштыра алат. Жарандык укукта акча баалуу кагаздар сыяктуу эле тектеш, алмаштырылуучу буюм түрлөрү катары таанылат.Акча бул колдун кири

## Акча бирдиги

**Акча бирдиги** – улуттук акча тутумунун катышы, өлкөнүн аймагында бирдей наркта милдеттүү түрдө кабыл алына турган мыйзамдуу төлөм каражаты. КР расмий акча бирдиги – сом. КР аймагында

```
башка акча бирдигин киргизүүгө жана акча суррогаттарын чыгарууга тыюу салынган. КР аймагында башка Акча бирдиктери (чет өлкө валютасы) менен эсеп-кысап жүргүзүү шарты менен тартиби мыйзамдар тарабынан аныкталат.
```

## Акча жүгүртүмү

**Акча жүгүртүмү** – товарлардын, товардык эмес төлөмдөр менен эсептердин айлануусун тейлеген, ошондой эле товардык эмес төлөмдөр менен эсептешүүлөр. Акча жүгүртүмү толугу менен.

## Акча массасы

1) жүгүртүлө турган акча белгиси;

2) жеке жана юридикалык жактардын эсеби менен аманаттарында турган акча каражаты;

3) банктардын ж. б. аткарыла турган шартсыз акча милдеттенмелери.

## Акча реформасы

**Акча реформасы** – акча жүгүртүүсүн тартипке салуу жана бекемдөө максатында мамлекет тарабынан жүргүзүлгөн акча тутумун толук же жарым-жартылай кайра түзүү. Акча реформасы аргандай таризде жүргүзүлөт: валюта деноминациясы; эски акча бирдигин жаңы менен алмаштыруу же жарыша алпаруу; айрым акча белгисин жаңы үлгү менен алмаштыруу, аны менен бирге эле улуттук валютаны девальвациялоо же ревальвациялоо жана башкалар.

## Акча суррогаттары

Мыйзамдарда каралбаган жана айрым жактар тарабынан өз бетинче киргизилген акча белгилери. Ырасмий акча белгилеринин жетишсиздигинен (негизинен) улам пайда болот.

## Акча тутуму

Өлкөдөгү акча жүгүртүмүн уюштуруу таризи. Ага төмөнкүлөр кирет: ырасмий акча бирдиги; накталай акчанын эмиссия тартиби; акча жүгүртүмүн уюштуруу жана жөнгө салуу.

## Валюта түгөйү

Валюта рыногунда ушул жупка кирген эки валютага баалардын катышы. Бул түшүнүк Forex рыногунда сооданы жөнөкөйлөтүү үчүн кеңири колдонулат, анткени бир валютаны сатып жатканда, соодагер ар дайым башкасын сатат. Жуптагы биринчи валюта базалык валюта деп аталат, ал эми экинчиси - котировка валютасы.

## Жазуулар

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Канал

Суэц каналы.
**Канал** (латынча canalis – түтүк, ноо) гидротехникада – суу агуучу жасалма нук. Айыл чарба өсүмдүктөрүн сугаруу үчүн айдоо аянтына суу жеткирет. Канал – сугат тармагынын негизги бөлүгү. Канал пайдаланышына жараша кеме жүрүүчү (жасалма суу жолу, мисалы, Суэц, Панама Каналдары), энергиялык (суу сактагычтарга, гидроэлектр станцияларына суу жеткирүүчү), сугат Каналы (ирригациялык), жер кургатуучу, суу өткөрүүчү Канал (Иртыш – Караганда Каналы), карагай агызуучу, балык өстүрүлүүчү жана комплекстүү Каналдар (Волга – Дон Каналы) болуп айырмаланат. Сугат Каналы магистралдуу (башкы) же суу жеткирүүчү (дарыя, суу сактагыч ж. б. сугат жерге суу жеткирет) Каналга, район аралык же чарба аралык суу бөлүштүрүүчү (башкы Каналдан суу алып районго же чарбага берет), чарбалык (район же чарба аралык Каналдан суу алып, чарбанын сугат жерине берет), сугаруу алдында салынуучу убактылуу Каналдарга бөлүнөт. Дарыя, суу сактагыч ж. б. Каналга суу алынуучу жерге суу топтогуч курулат. Суу Каналга суу топтоочу курулма аркылуу өзү агып келет же насос станциясынын жардамы менен берилет. Каналдын туурасынан кесилиши трапеция, тик бурчтуу, парабола түрүндө болуп, бетине жана таманына бетон же темирбетон, бурама темирбетон төшөлөт. Бир Каналдан экинчисине суу алынуучу жерге суу бөлүштүргүч курулуп, суу ченегич, жөнгө салгыч жана башка менен жабдылат. Канал өтчү жер, Каналдын өлчөмү, анда курулуучу гидротехникалык курулмалар техникалык-экономикалык, гидравликалык эсептөөлөрдүн негизинде аныкталат. Каналды пайдалануудагы негизги көрсөткүчтөр: суу өткөрүмдүүлүгү (Каналдагы суунун эң чоң чыгымы – Каналдын туура кесилишинен агып өткөн суунун өлчөмү, м3/сек) Кдын аяк жагындагы суу чыгымынын анын башталышындагы чыгымына болгон катышы. Каналдагы технологиялык процесстер автоматтык башкаруу системасынын жардамы менен жөнгө салынат. Керектөөчүлөргө суу тийиштүү өлчөмдө бөлүштүрүлүп, бөөдө чыгымга учуратылбайт. Кыргызстандагы ири сугат каналдары – Батыш Чоң Чүй каналы, Чыгыш Чоң Чүй каналы, Чоң Нарын каналы, Чоң Талас каналы жана башка.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Моль

**Моль** — берилген зат массасын грамм менен туюнтканда, сан жагынан анын салыштырмалуу мол. с. барабар болгон сан. Мис., Н2SО4 салыштырмалуу мол. с. 98,082, ал эми г. молу 98,082 г болот. Ар бир зат бир г. молу бирдей сандагы мол-ны кармап турат. Ал Авогадро саны 6,0232 1023. Ар түрдүү газдын 1 г молу бирдей темп-рада жана басымда бирдей көлөмдү ээлейт.

Стандартту шартта (273 К, 101,325 кПа) ар түрдүү газдын бир грамм молу 22,415 литрге барабар болгон келөмдү ээлешет. Абанын грамм молу 23 г. Техикада эсептөөлердө кг-моль. жана т-моль. чоңдуктары колдонулат.

## Булактар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Сауд Арабиясы

|  |
| --- |
| **Сауд Арабия Падышалыгыар. المملكة العربية السعودية‎** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Туу
 | Герб
 |

 |
| Мамлекеттик Гимни |
|  |
| **Расмий тили** | арабча
 |
| **Борбор шаары** | Эр-Рияд
 |
| **Ири шаарлар** | Эр-Рияд, Жидда, Мекке, Медина |
| **Башкаруу формасы** | Ислам Монархиясы
  |
| ' | Абдалла ибн Абдель Азиз
 |
| **Аянты** • Жалпы
  | 12 - дүйнөдө 2 149 000 км² |
| **Калкы** • Бааланган (2009) • Жыштыгы
 |  26 534 504 адам (43) 12 ад./км² |
| **Этнохороним** | саудиялык, саудиялыктар |
| **Акча бирдиги** | Сауд Риялы (SAR, код 682) |
| **ISO коду** | SA |
| **ЭОК коду** | KSA |
| **Телефон коду** | +966 |
| **Убакыт аралыгы** | UTC +3 |

**Сауд Арабиясы** (ар. السعودية‎), расмий түрдө **Сауд Арабия Падышалыгы** (ар. المملكة العربية السعودية‎ *аль-Мамля́ка уль-'Араби́я ус-Су’уди́я*) — Арап жарым аралындагы ири мамлекет. Түндүгүнөн Иордания, Ырак жана Кувейт менен, чыгышынан Катар жана Бириккен Араб Эмирликтери менен, түштүк-чыгышынан Оман менен жана түштүгүнөн Йемен менен чектешет.

## Булактар

* Сауд Арапыя Маалымат Порталы -
* Сауд Арапыя Басма сөз агентствосу -  Archived 2008-05-18 at the Wayback Machine
# Тайвань кысыгы

Тайвань кысыгы.
**Тайвань кысыгы**, **Формоза кысыгы** — Азия материгинин чыгыш жээги менен Тайвань аралынын ортосунда. Чыгыш Кытай деңизи менен Түштүк Кытай деңизин бириктирип турат. узундугу 398 км, эң кууш жери 139 кмдей. Эң тайыз жеринин тереңдиги 8,6 м. Кысыкта Пэнху а. жана Гаосюн, Фучжоу, Сямынь порттору бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Изосызыктар

Изосызыктар (изобара).
**Изосызыктар** (изо... жана сызык) — географиялык картада, вертикалдык кесилиште же графикте кандайдыр бир бирдей маанидеги чоңдуктарды (мисалы, температура, басым ж. б.) туташтыруучу сызык. Айрым мезгилдеги же бир учурдагы үзгүлтүксүз кубулуштарга мүнөздөмө берет (мисалы, изобаттар, изобара). Табигый жана социалдык экономикалык кубулуштарды картага түшүрүү, ошондой эле алардын сандык мүнөздөмөлөрүн алууда жана өз ара корреляциялык байланышын анализдөөдө пайдаланылат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Мөңгү

Мөңгү.
**Мөңгү** — жер бетиндеги табигый кар-муз катмары; ага жылмышуу кыймылы мүнөздүү. Уюлдук аймактарда жана бийик тоолордо кардын толук эрибей топтоло беришинен пайда болот. Кар чегинен (жыл бою эрибеген кардын төмөнкү чеги) жогору жаткан бөлүгү куралуу, төмөн жаткан бөлүгү абляцияcы (мөңгү же кар катмарынын көлөмү эрүүдөн, буулануудан же механикалыкажыроодон кичирейиши) деп аталат. Мөңгүлөрдө Жердеги тузсуз суунун басымдуу массасы (70%) топтолуп, 16,4 млн км2 аянтты же кургактыктын 10,9%ин каптап жатат; жалпы көлөмү 30 млн км3ге жакын (к. таблица). Мөңгүнүн үн жылышуу ылдамдыгы тоо мөңгүлөрүндө жылына ондогон мге, шельф мөңгүлөрүндө 1,9 кмге жетет. Мөңгүлөр негизинен эки типке бөлүнөт: тоо мөңгүлөрү жана каптама муздуктар. Тоо мөңгүлөрү негизинен тоолордун кыр бөлүгүнө жакын пайда болуп, рельефтин оёң формаларын ээлеп, төр, асылма, өрөөн жана башка мөңгүлөргө бөлүнөт. Алардын кыймылы оордук күчтүн таасиринен каптал ылдый жылышынан пайда болот. Дүйнөдөгү эң ири тоо мөңгүлөрүнө – Аляскадагы Хаббард (узундугу 145 км), Памирдеги Федченко (71,1 км), Кыргызстандагы Түштүк Эңилчек мөңгүсү (58,9 км) кирет. Каптама муздук же материктик муздуктар млндогон км2 аянтты ээлеп, жалпы эле тоо рельефин да жаап калышы мүмкүн, үстүнкү бети дөмпөйгөн формада болуп, чет-жакасын карай жылышып, калкыма шельф мөңгүлөрүнө өтөт. Каптама муздуктардын ири массивдери – Антарктидада, Гренландияда, Арктиканын аралдарында таралган.

Мөңгү
## Дагы караңыз

* Морена
* Өрөөн мөңгүсү

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7