Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хуанхэ

|  |
| --- |
| Хуанхэ |
|
Хуанхэ (Ланьчжоу). |
| Узундугу |  |
|  · Координаттары |  |
|  · Координаттары |  |
| Өлкө |  |

**Хуанхэ** («Сары Дарыя») — Кытайдын чыгышындагы дарыя.

Уз. 4845 км, алабынын аянты 771 миң км2 (башка маалыматтар боюнча 4670 км жана 745 мин км2). Тибет тайпак тоосунун чыгышынан 4000 м бийиктиктен башталып, Орин-Нур жана Жарин-Нур көлдөрү, Кунь-Лундьун жана Наньшаньдын тармактары аркылуу агат. Ортонку агымында Ордос жана Лёсс платосун кесип өтүп, чоң суу имерилишин пайда кылат. Төмөн жагы терен капчыгай менен (Саньмынься ж. б.) Шаньси тоосу аркылуу, андан ары 700 км аралыкта Улуу Кытай түздүгү менен агат. Сары деңиздин Бохайвань булуңуна куярда дельтаны пайда кылат.

Хуанхэ.
Орточо чыгымы 2000 м3/сек. Режими муссондуу, жайкысын кирет, деңгээли түздүктөрдө 4-5 м, тоолуу жерде 15-20 мге чейин көтөрүлөт. Натыйжада Лёсс платосун жана Шаньси тоосун аралап агып, жылына 130 млн гшиленди агызып (дүйнөдө 1-орунда) келет. Төмөнкү агымында шиленди чөгүп тургандыктан нугу айланасындагы түздүктөрдөн 3-10 -мге чейин көтөрүңкү жатат. Суу каптоодон сактоо үчүн X. жана анын куймалары дамбалар менен (уз. 5 миң кмге жакын аралыкта) тосулган. Дамбаларды суу жырып кеткенде алаамат суу каптап, нуктары оошуп (800 жге чейин), түндүгүндө Хайхэ, түштүгүнөн Хуайхэ д-на жетип, Шаньдун ж. а-нын түндүк жана түштүк тарабынан Сары деңизге куят. Сугатка пайдаланылат. Люцзяся жана Саньмынься ГЭСтери курулган. Улуу канал аркылуу Хуайхэ д. менен туташат. Айрым бөлүктөрүндө (негизинен Улуу Кытай түздүгүндө) кеме жүрөт. Өрөөнүндө калк жыш отурукташкан. Боюнда Ланьчжоу, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын, Цзинань ш. жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Стронций

Стронций.
**Стронций** (лат. Strontium, **Sr**) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIА группа элементи; к.н. 38; ат. м. 87,62; ...

## Колдонулган адабияттар

...

‎
# Нейтрон жылдызы

Нейтрон жылдызынын түзүлүшү.
**Нейтрон жылдызы** (neutron star) – чоң массадагы жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясынын бири.

Нейтрон жылдызы нейтрон, протон жана ядродон турат. 1932-ж. Л. Д. Ландау нейтрон ачылгандан кийин нейтрон жылдызынын болуу мүмкүндүгүн көрсөткөн. Бул жылдыздар өтө жаңы жылдыздардын жарк этишинен пайда болушу мүмкүн. Нейтрон жылдызынын энергиясынын ички булагы жок. Анын жаркырактыгы айлануунун кинетикалык энергиясынын жана муздоо ылдамдыгынын азайышы менен аныкталат. Бул жылдыздардын теңсалмактуу туруктуу абалдагы массасы 2•1030 кгдай, радиусу ~20 кмче, тыгыздыгы 2•1017 кг/м3, басымы 1030–1031 кг/м2, айлануу мезгили 10– 3секга барабар.

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Фалес Милеттик

|  |
| --- |
| Θαλῆς ὁ Μιλήσιος |
|  |
| Туулган жылы: |
640/624 б.э.ч. |
| Каза болгон жылы: |
548/545 б.э.ч. |
| Каза болгон жери: |
Милет
 |
| Илимий чөйрөсү: |
Батыш Философиясы
 |
| Иштеген жери: |
Ураниборг
 |
| Белгилүү окуучулары: |
Анаксимандр, Анаксимен
 |

**Фалес Милеттик**, **Фалес Милетский** (б.з.ч VII к.аягы — VI к.башы) Кичи Азиянын Милет шаарында жашаган. Фалести антик доорунун тарыхчылары Эллиндердин атактуу жети акылмандын бири жана “антик филсофиянын атасы” деп аташкан. Фалестин чыгармалары бизге жетпей калган менен башка окумуштуулардын эмгектеринде баяндалат.

Ал кубулуштардын табигый себептерин табууга умтулган, табияттын башталышы суу деп эсептеген жана Жерди сууда калкып жүргөн даракка салыштырган. Геродот, Лидия менен Мидиянын согушун баяндоодо минтип жазган: бири-бирин жеӊе албай алтынчы жылга созулганда, бир жолку беттешүүдө күндүз түнгө айланып экен деп жазат. Бул күн тутулууну Фалес алдын ала айтып, эки тарапты элдешүүгө чакырганда көнбөй коюшкан. Тутулуу болгондон кийин гана элдешип согуш токтогон. Азыркы эсептөөлөр менен бул окуя б.з.ч. 585-ж. 28-майда болгондугу аныкталган. Күн тутулганда бетин Күндүн бетин Ай жаап каларын жана бул кубулуш дайыма ай жаӊырганда болорун билген 1-грек экендиги Цицерондун эмгектеринен белгилүү. Тутулуунун мезгилдүүлүгүн вавилондук астрономдор бир нече кылымдык байкоолордон кийин гана аныктаган. Фалес вавилондук жылдыз жадыбалын пайдалануу менен бул кубулушту алдын ала билген. Күн жылынын узактыгын жана жыл мезгилдеринин ажыратуунун жолдорун биринчи айткан. Күн менен Ай айлананын жаасынын 1/720 бөлүгү (0,5°) болорун аныктаган. Эклиптиканын асман экваторуна карата жантаюсун ченеген.

Математикада теоремаларды далилдөөнүн зарылдыгы тууралуу биринчи айткан. Бурчтардык геометриясын негиздеген. Тарыхчы Плутарх: Фалес, Платон, Евдокус Египет бакшыларынан (жрец) сабак алып келгендигин жазат. Фалес пирамиданын көлөкөсү таяктын учуна тийгендей тике сайып, пайда болгон эки үч бурчтуктун жактарын ченөө менен пирамиданын бийиктигин эсептеген.

Аристотель “Саясат” деген чыгармасында Фалес жөнүндө төмөнкүдөй маалымат калтырган. Философиядан пайда чыкпайт, алар дайыма жакыр жашайт деген элдин тыянагын Фалес жокко чыгарууну чечет. Астрономиялык байкоолоруна таянып, олифка жангагынын түшүмү мол болорун аныктап алып, чоӊ суммадагы каражат жумшап май чыгаргыч аспаптардан кеп жасатып коёт. Күзүндө май чыгаргычка суроо-талап чоӊ болуп, көп киреше табат. Философдор кааласа жеӊил эле байып кетерин ушинтип далилдеген экен.

## Адабият

* Астрономия илиминин өнүгүшү. – Мамбетакунов Э., Калыбеков А. – Ж.Баласагын атындагы КУУ, Бишкек, 2014. – 240 б.
# Александрия

Александрия (2006).
Александрия маягы.
**Александрия** - (ар. Аль-Искандария) - Египет Араб Республикасындагы шаар. Жер ортолук деңиздин жээгинде, Нил дарыясынын дельтасынын батыш бөлүгүндө жайгашкан. Александрия мухафазасынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 3,8 млн (2005, калкынын саны боюнча өлкөдөгү 2-шаар). Өлкөнүн башкы деңиз порту (жылына 13 млн о жүк ташылат) жана ири соода өнөр жай борбору Эль-Махмудия каналы аркылуу Нил дарыясы менен байланышат. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорт. Египеттен ташылган жүктүн 4/5инө жакыны Александрия аркылуу өтөт. Суэц - Каир - Танта - Александрия нефть, Абу-Кир - Александрия газ куурунун акыркы пункту. Нефть ажыратуу, химиялык, цемент, текстиль, машина куруу, металл иштетүү, кеме куруу жана оңдоо өнөр жайы иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Океанография, балык чарбасы, гидрология илимий-изилдөө институту, университет бар. Александриянын чет жакасында жайкы деңиз курорту жайгашкан. Александрияны б. з. ч. 332-331-ж. Александр Македонский негиздеген. Птолемейдин падышачылыгы убагында (б. з. 305-30-ж.) Египеттин жана эллинизм маданиятынын борбору, антика доорунун башкы маданий жана экономикалык борборунун бири болгон. 7-кылымда арабдардын ээлигине өткөн. Антикалык доордогу эстеликтерден - Форос аралындагы бийиктиги 120 м келген 3 кабаттуу маяк (б. з. ч. 3-к.; дүйнөдөгү жети кереметтин бири), көптөгөн мечиттер (17-19-к.), Помпеи же Диоклетиан колоннасы, некрополь, катакомбалар, байыркы грек-рим музейи сакталган. Арх-ралык эстеликтерден мечит (1718-к.), асем сарайлар (азыр музей) [Рас-эт-Тин (19-к-дын башы), парктуу Мунтаза (20-к-дын башы), Мухаммед Али (20-к.)] калган. 1985жылдан Жерортолук деңиздин жээгиндеги мамлекеттер кинофестивалын өткөрүшөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Топ жылдыз

Орион топ жылдызы.
**Топ жылдыз** – асман сферасын аныктоо жана жылдыздарды белгилөө үчүн ыңгайлаштырып бөлүнгөн жылдыздуу асман бөлүк.

Жылдыздуу асман 88 топ жылдызга бөлүнүп, аларга мифтик баатырлардын, жаныбарлардын, буюмдардын жана башкалардын аттары коюлган. Кээде топ жылдыздан айырмалап, астеризм деп аталган топ жылдызга бөлүнөт. Топ жылдыздагы эң жарык жылдыздарга топ жылдыздын аттары кошулуп грек тамгалары ( a, b, g, .... алардын жаркырактыгынан улам азайышна карата) менен, начарыраактары латын тамгалары жана цифралары менен белгиленет. Топ жылдыздын чеги асман параллелдери менен жантаюу тегерегин бойлой өтөт. Топ жылдыздын аттарынын пайда болуу тарыхы толук изилденген эмес. Асман чүмкөгүн топ жылдыздын бөлүү – миңдеген жылдар созулган түрдүү илимий жана диний багыттардын күрөшүн чагылдырган татаал процесс.

Жылдыздуу асмандагы Орион топ жылдызы (XVII к)
Топ жылдыз менен катар өзгөчө орунду Зодиак топ жылдызы же зодиак алкагы ээлейт. Зодиак алкагы эки жагынан тең эклиптикага туташ. Зодиак топ жылдызы пайда кылган алкактын ичинде Күн, Ай жана планеталар айланып жүрөт. Бир жылдагы Күндүн кыймылында Күн 12 топ жылдызды удаалаш кесип өтөт. Алар Балык, Кой, Букачар, Эгиздер, Суу Чаян, Арстан, Бийкеч, Тараза, Чаян, Жаачы, Текечер жана Суу куйгуч. Так айтканда Күн бир жылдык кыймылында 13 топ жылдызга туш болот. Чаян топ жылдызнан өтүп, 20 күнгө жакын Жыланчы топ жылдызында болуп, андан кийин гана Жаачы топ жылдызнан өтөт. Бирок Жыланчы топ жылдыз зодиак жылдыздарына кирбейт.

Байыркы убакта жана орто кылымда зодиактын белгилери бонча адамдардын тагдырына таасир кылуучу жашырып жана кубаттуу сырын айтып келишкен. Ушунун негизинде астрология илими пайда болгон. Анын өкүлдөрү – астрологдор топ жылдыздын жайгашуу таблицасы бонча туулган адамдардын тагдарын айтып берүүчү гороскопторду түзүшкөн.

## Дагы караңыз

* Жылдыздар чогулмалары

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Лютерчилик

M L (М. Лютер).
**Лютерчилик** - протестантизмдин негизги агымдарынын бири.

* 16-кылымда Германияда Реформациянын жүрүшүндө пайда болгон. Ага М. Лютер негиз салган.
* 16-кылымда Скандинавия, кийинчерээк Европа өлкөлөрүнө тараган.
* Адегенде Лютерчилик протестантизмдин бир катар жоболорун негиз кылып алган; католик чиркөөсүнүн кээ бир сыйынуу белгилерин четке кагып, өзүнө ылайык келгендерин сактап калган; чиркөө коомунун укугун чектеген, Епископтор менен архиепископтор гана бийликтен пайдаланышкан.
* Лютерчилик Библия, Чоң жанa Кичине катехи­зис ж. б. диний чыгармаларга таянган.
* 1970-ж. анын жолун жолдогондордун саны болжол менен 75 млн болгон.
* Бүткүл дүйн. Лютерчилик федерациясы 1947—70-ж. 82 Лютерчилик чиркөөсүнөн турган.
* Лютерчилик чиркөөсү 1948-ж. уюшулган Буткул дүйнөлүк чиркөөлөр советине кирет.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Операциялык тутум

**Операциялык тутум** (англ. *operating system, OS*) же **ОТ** — компьютер тутумунун аппараттык ресурстарын башкарууну жана программалык процесстердин аппаратура, башка процесстер жана колдонуучулар менен болгон аракеттерин камсыз кылган программалар тобу. Операциялык тутум эсти, киргизүү-чыгарууну, файлдык тутумду, процесстердин өз ара аракеттерин башкарат. Компьютер тутуму менен колдонуучу ортосунда интерфейсти уюштурат.

Программалык камсыздоонун иштеп чыгуучуларына операциялык тутум минималдык түрдө керектүү функциялардын топтомун берүү менен деталдардан абстракциялоого, каражаттарды иштеп чыгууга мүмкүнчүлүк берет.

Көпчүлүк эсептөө тутумдарында операциялык тутум тутумдук программалык камсыздоонун негизги жана маанилүү (кээде жападан жалгыз гана) бөлүгү болуп эсептелинет.
1990-жылдардан баштап көбүрөөк таралган операциялык тутумдар болуп Windows бүлөсүнүн тутумдары жана UNIX классындагы тутумдары (өзгөчө Linux жана Mac OS) системаларынын функциялары

1) машинанын жөндөмдүүлүктөрүн өнүктүрүү

2) анын ресурстарын башкаруу

## Булактар

* «Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Февраль

**Февраль** (лат. Februārius mēnsis — «тазаланчу ай», лат. Februa — «тазалануу майрамы») же **бирдин айы** — Григориан жылнаамасы боюнча экинчи ай болуп саналат. Байыркы римдиктер боюнча - он экинчи катарда турат, анткени Цезардын реформасынан улам жыл башы жалган куран айынан башталчу.

## Булактар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.

,
# Adobe Systems

Adobe Inc.
**Adobe Systems** Башкы кеңсеси San Jose шаарында (Калифорния) жайгашкан басма програмдарды иштеп чыгууга кесиптешкен фирма. Ал үстөл програмдык басма системдерди жана документтөөнүн портативдик калыптары (Adobe Acrobat), графиктик сүрөттөлүштөр жана иллюстрациялар (Adobe Illustrator жана Adobe Photoshop), web-басылмаларды иштеп чыгуу үчүн програмдык системдер (Adobe Page Mill), принтер тилдери (PostScript) жана экран техноложилери сыяктуу техноложилерди иштеп чыгууга багытталган.

## Кошумча маалымат

* Adobe Frame Maker
* Adobe Page Maker
* Adobe Photoshop

## Колдонулган адабияттар

* Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
# Мозамбик кысыгы

Мозамбик кысыгы.
**Мозамбик кысыгы** Африка менен Мадагаскар аралынын ортосунда. узундугу 1760 км, жазылыгы 925 кмге чейин, тереңдиги түндүгүндө жана түштүгүндө 3000 мден терең, орто бөлүгүндө 2400 м, эң тайыз жери фарватеринде 117 м. Кысык аркылуу Мозамбик агымы өтөт. Порттору: Мозамбик, Бейра (Мозамбик), Мадзунга (Мадагаскар).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7