Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Башкы барак

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|
Википедияга кош келиңиздер!
Бул энциклопедияны каалаган түзөтө алат.
 Кыргыз тилинде 76 490 макала бар. |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Учкай маалымат
**Википедия** — ыктыярчылар тарабынан жазылуучу, универсалдуу, көп тилдүү, онлайн **энциклопедия**. Википедияны каалаган түзөтө алат делгени менен, Википедия объективдүү жана текшерилүүгө мүмкүн болууга умтулат. Маңызы **негизги принциптерде** чагылдырылган.
Википедиянын дээрлик бардык мазмуну, аны эркин (белгиленген шарттар аткарылса) колдонууга, өзгөртүүгө жана бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк берчүдөй лицензияланган. Калганы коомдук энчиде же ак ниет пайдаланууда.
Кыргыз Википедиясынын калыптануусун, жетишсиз адам ресурстарын жана Википедиянын өзгөчөлүгүн эске алып, **маалымат колдонууда этият болуңуз**.
Википедиячылардын жүрүм-турумун **Жалпы жүрүм-турум кодекси** жөнгө салат.

Мыкты сүрөт
 |  |
макалалардын бириКлимат
**Климат** ― белгилүү бир аймакка мүнөздүү аба ырайынын 30 жылдык режими. Кең мааниде климат тутумунун: атмосферанын, биосферанын, гидросферанын, литосферанын, криосферанын абалы. Климат түшүнүгү атмосферасы бар бардык астрономиялык объекттерге карата колдонулат.

Кайндайдыр бир мейкиндиктеги климаттык процесстердин өтүүсү боюнча макроклиматты, мезоклиматты, микроклиматты аныкташат.
Глобалдуу климатты ― климатологиянын (метеорологиянын бөлүмү), жергиликтүү климатты ― метеорологиянын ыкмалары менен изилдешет.

Туш келген макаланы окуу
Билесизби?
- 1941–1945-жылдары Освенцимде болжол менен 1,1 миллион адам өлтүрүлгөн.
- **Экинчи дүйнөлүк согуш** – тарыхтагы эң кандуу согуш.
- **Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары** — көчмөндөрдүн оюндары боюнча эл аралык спорттук мелдеш.
- Дүйнөдө **адам тилдеринин** саны 5000ден 7000ге чейин деп болжолдонууда.
- Дүйнөдөгү алгачкы фотография 1826 же 1827-жылы француз ойлоп табуучу Жозеф Нисефор Ньепс кылган **гелиогравюра** болуп саналат.
 |
|
Википедия Викимедиа фондунун серверлеринде жайгашат. Фонддун башка долбоорлору:* *Викисөздүк* сөздүк
* *Викиүзүндү* үзүндүлөрдүн жыйнагы
* *Викикитеп* акысыз китептер жана окуу куралдары
* *Викибулак* акысыз тексттер
* *Викижаңылыктар* кабарлар
* *Викиверситет* билим берүү куралдары
* *Викиказына* медиафайлдардын кампасы
* *Викисаякат* саякатта жардам берүүчү вики
* *Викимаалымат* маалымат базасы
* *Викитүрлөр* биологиялык түркүмдөрдүн каталогу
* *Мета-вики* жамааттардын өз ара аракеттенүүсү
* *МедиаВики* вики-кыймылдаткыч

|  |
| --- |
|  |

 |
# Папуастар

Папуастар (китептин мукабасында)
**Папуастар** – Жаңы Гвинея аралында жана Индонезиянын айрым райондорундагы байыркы калк; Папуа-Жаңы Гвинея мамлекетинин негизги эли. Антропол. жактан меланезиялыктарга жакын, бирок тилдери боюнча алардан айырмаланат. Папуас тилдеринде сүйлөшөт. Диний ишенимдеринин негизги элементтери - магия, тотемизм жана арбактарга сыйынуу. 19-кылымдын аягында миссионерлердин таасиринде христиан дини тараган. Негизги кесиби - дыйканчылык, аңчылык, балыкчылык, жыйноочулук жана чочко багуу. Азыркы мезгилде Папуастардын көпчүлүгү тоо өнөр-жайында, ошондой эле сатуучу жана айдоочу болуп эмгектенишет. Ишкерлер жана фермерлер катмары жаңыдан калыптанууда. Дыйканчылык жакшы өнүгүп, үй-бүлөлөрдүн 5-6дан жер ээликтери болгон. Папуастардын эркектери кара же кызыл түстөгү бел курчоо тагынып, кооздуктарды колдонушат. Негизинен өсүмдүктөрдү, ошондой эле чочко, ит этин, коңуз, кескелдирик, моллюск, балыкты тамак-ашка пайдаланышат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Бириккен Улуттар Уюмуну азык-түлүк жана айыл-чарба маселелери боюнча уюму

|  |
| --- |
| Бириккен Улуттар Уюмуну азык-түлүк жана айыл-чарба маселелери боюнча уюму |
| **Food and Agriculture Organization of the United NationsOrganisation des Nations Unies pour l'alimentation et l'agricultureOrganización de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentación聯合國糧食及農業組織منظمة الأغذية والزراعة للأمم المتحدة**  |
|  |
| Мүчөлүк: |
194 мүчө мамлекет, 2 ассоциацияланган мүчө, 1 уюмдун мүчөсү
 |
| Штаб-квартира: |  Италия, Рим
 |
| Уюмдун түрү: |
эл аралык уюм
 |
| Жетекчилери |
| Башкы директор |
Цюй Дунъюй
 |
| Негизделген |
| Негизделген |
16-октябрь 1945-жыл
 |
|  **Бириккен Улуттар Уюмуну азык-түлүк жана айыл-чарба маселелери боюнча уюму Викиказынада** |

**БУУ Азык-түлүк жана Айыл-чарба Маселелери боюнча Уюму** (F.A.O.-ФАО) - 1945-жылы курулган.

Борбору Римде. Максаты: дүйнөлүк азык-түлүк жана айыл-чарба жаатында иликтөөлөрдү жүргүзүү, бул темада адистештирилген жыйындарды уюштуруу, мүчө өлкөлөрдүн бул тармактагы проблемаларын талкуулоо жана сунуштарды киргизүү, мүчө мамлекеттерге азык-түлүк жана айыл-чарба тармагынын өнүгүүсү үчүн техникалык жактан жардам берүү жана адистер менен камсыз кылуу.

## Колдонулган адабияттар

* Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
# Австронезиялыктар

**Австронезиялыктар** - Тайвань аралынын жергиликтүү калкы, гаошандар,
Түштүк-Чыгыш Азиянын чамдары, индонезиялыктар, брунейликтер, малайзиялыктар, сингапурлуктар, полинезиялыктар, меланезийялыктар, микронезиялыктар жана башка. Алар австронезия тилинде сүйлөшөт. Негизи кесиби дыйканчылык, мал чарбачылык жана балык уулоочулук.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Какао

**Какао**, шоколад дарагы (*Theobroma cacao*) - 1) теоброма уруусундагы дайыма жашыл дарак; 2) ошол дарак жемишинин даны. Жапайы жана эгилме түрлөрү бар. Жапайысынын бийиктиги 5-8 метр, эгилмеси 3-5 метр. Жалбырагы кара-көк; гүлү сары же кызгылтым. Жапайы какао тропик токойлорунда өсөт. Эгилме какао адегенде Мексикада өстүрүлүп, XVI кылымдын I жарымында Европага таралган. Борбордук жана Түштүк Америка, Батыш жана Чыгыш Африка, Малайя архипелагы, Филиппин аралы ж.б. жерлерде негизинен уругунан өстүрүлөт. Какаонун чанагындагы даны сыя көктөн боз же ак түскө чейин, баалуу тамак-аш сырьёсу. Анда 50%ке чейин какао майы, 14,5% азот, 1,3-1,7% теобромин, 12% белок, 7% углевод, 0,71-2,33% кислота, 5-7% өңдөгүч заттар. 7-10% крахмал, 1-2% фруктоза бар. Какаонун данынын даамын жакшыртуу үчүн 2-7 суткага чейин ферментация жүргүзүлөт. Бул учурда биохимиялык реакциянын негизинде күрөң түскө өтүп, жагымдуу жытка жана даамга ээ болот. Какао майынан дары-дармек, күнжарасынан суусундук даярдалат.
# Эдил (дарыя)

|  |
| --- |
| Эдил |
| башк. Иҙел, тат. Идел, чув.
*Атӑл* |
|  |
| Мүнөздөмө |
| Узундугу |
3 530 км
 |
| Бассейндин аянты |
1 360 000 км²
 |
|  · Координаттары |  |
|  · Координаттары |  |
| Жайгашкан орду |
| Өлкө |  Орусия
 |
| ОМСР |
08010100112110000000017, 08010400312112100000019, 08010100412110000000017, 08010400712110000000017, 11010002412110000000017, 11010000312110000000017, 08010100812110000000017 и 11010002212110000000017
 |

Эдил дарыясы.
**Эдил** (каз. Еділ, тат. Идел, калм. Иҗил-һол, чув.
*Атӑл*, мар. Юл) же **Волга** (орус. Волга) – Европадагы эң ири дарыя. Орусиянын европалык бөлүгүндө. Узундугу 3530 км, алабынын аянты 1360 миң км2. Валдай дөңсөөсүнөн башталып, Казан шаарына чейин кеңдик, андан кийин меридиан багыттарында агат. Каспий деңизине куярда чоң дельтаны пайда кылат (19 миң км2). Волганын 200дөй куймасы бар; ирилери: Ока, Сура, Свияга (оң), Молога, Ветлуга, Бейшлот, ортоңку жана төмөнкү агымында Кама, Самара, Чоң Ыргыз (сол).

Волга жогорку бөлүгүндө Жогорку Волга көлдөрү аркылуу агып, агымы суу сактагычтуу ГЭС каскаддары менен жөнгө салынат. Ири ГЭСтери: Чебоксары, Эдил (Куйбышев суусактагычы), Эдил (Волгоград суу сактагычы) ж. б. Волгоград шаары тушта суунун орточо чыгымы 724 м3/сек, чатында 7710 м3/сек. Ноябрдын аягы декабрдын башынан апрелге чейин, төмөнкү агымында марттын ортосуна чейин тоңот. Волга Волга-Балтика суу жолу аркылуу Балтика деңизи, Түндүк Двина суу системасы жана Ак деңиз Балтика каналы аркылуу Ак деңиз, Волга-Дон каналы аркылуу Азов жана Кара деңиздер, Москва атындагы канал аркылуу Москва дарыясы менен туташат. Суусу калкты суу менен камсыз кылууга жана сугатка пайдаланылат. Балыктын 70тей түрү (анын 40 промыселдик) бар. Ржев шаарынан баштап кеме жүрөт (3256 км).

Негизги өнөр-жай борборлору жана порттору: Тверь, Ярославль, Нижний Новгород, Чебоксары, Казан, Ульяновск, Тольятти, Самара, Саратов, Волгоград, Астрахань. В-нын алабында Волга-Кама, Жигули, Астрахань коруктары, Самара Лукасы улуттук паркы бар. Антропогендик таасирден дарыя алабында экологиялык кескин терс кырдаал түзүлүп турат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Автобус

Benz-Omnibus, 1896
**Автобус** (авто (мобиль) жана (омни) бус) — жүргүнчү ташуучу автотранспорт. Азыркы кездеги автобустун тарыхый «бабасы» омнибус белгилүү маршрут боюнча жүргүнчү ташуучу, жалпы пайдалануудагы транспорт каражаты катары чыккан. Ат сүйрөгөн омнибус менен шаар ичинде жүргүнчүлөрдү ташуу алгачкы жолу 1662-ж. Францияда уюштурулган. Автобус 20-кылымда пайда болгон. Алгач ал жыгач чанак (кузов) орнотулган жүк машинасынын шассисин элестетчү. Автобус 1914-жылдан кеңири пайдаланууга бериле баштаган. Москвада такай жүргөн автобус каттамы боюнча жүргүнчүлөрдү ташуу 1924-жылдан, Бишкекте 1945жылдан кийин уюштурулган. Автобус класстарга (микроавтобустан өтө чоң автобуска чейин), ар бир класс, өз кезегинде, арналышына карата модификацияга (шаардык, шаар айланасындагы, шаар аралык (туристтик), жерг. каттамдагы, алыска каттоочу) бөлүнөт. Жүргүнчүлөргө арналган микроавтобуста 9-15, өтө чоңунда 250гө чейин орун болот; ылдамдыгы 120 км/с (алыска каттаган автобус үчүн). Анын чанагы вагон түрүндө жасалат. Астыңкы негизине кыймылдаткыч, кыймыл берүү кутусу, алдыңкы жана арткы дөңгөлөк октору бекитилет. Кыймылдаткыч автобустун алдына, ортосуна же артына орнотулат. Азыркы автобуста жүргүнчүлөр үчүн жана айдоочуга зарыл түрдөгү жайлуу орундар камсыздалган.

## Булактар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Гилея

**Гилея** (грекче helуе – токой) – Түштүк Америкадагы, негизинен Амазонка дарыясынын алабындагы нымдуу тропиктик токой. Көп ярустуулугу, түргө, ошондой эле лиана жана эпифиттерге өтө байлыгы менен өзгөчөлөнөт. Терминди 1820-ж. А. Гумбольдт сунуштаган. Гилеяда баалуу дарак өсүмдүктөрү (мисалы, какао, гевея) көп кездешет. Гилея дайыма ысык жана нымдуу климаттык шартта өскөндүктөн, биологиялык ритмдин сезондуулугу анча байкалбайт. Кеңири мааниде бүт континенттердеги нымдуу тропик токойлору гилея деп аталат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Улуттар лигасы

**Улуттар лигасы** – 1920–1946-жылдардагы универсалдуу эларалык уюм, азыркы Бириккен Улуттар Уюмунун түпкү теги. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин, эларалык кызматташтыкты өнүктүрүү, согуштук жаңжалдарды болтурбоону алдыналууга көмөктөшүү жана бүткүл дүйнөлүк тынчтыкты жана коопсуздукту чыңдоо үчүн түзүлгөн. У. л-нын ишмердиги көп жагынан бирдей милдеттер тагылган жана алдыларында туруктуу секретариат түзүлгөн Кеңеш жана Жыйын тарабынан ишке ашырылат. У. л-нын жайгашкан жери Женева (Швейцария) болгон. СССР 1934–1939-жылдары У. л-нын мүчөсү болгон. БУУ уюштурулганына байланыштуу таркатылган.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Кара кулак шер

Кабылан.

Кабылан
**Кабылан**, гепард (лат. Acinonyx jubatus) — мышык сымалдар тукумундагы сүт эмүүчү жаныбар.

Дене узундугу 123—150 см, куйругу 63—75 см, шыйрагы узун, ичке. Кулагы тегерек, кичине, түсү саргыч боз, майда кара тактары бар. Баласынын жон жагында узун жүнү болот.

Африкада, Кичи жа Борбордук Азияда, Индияда, Түркияда жашайт. Күндүз жигердүү.

84—95 күн көтөрүп, 2—4 бала тууйт.

Туяктуу жаныбарды аңдып жүрүп, аны кууп жетип, жейт.

Саны азайып кеткендиктен, ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

Көркөм адабиятта кээде "кара кулак шер" деп коюшат, бирок кабылан сөзү илимге төп.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
# Орск

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Отурукташкан жай
Орск

|  |  |
| --- | --- |
| Желек | Герб |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Оренбург областы | Оренбург областыОренбург областы |
| Район | Орска шаардык округу |
| Ички бөлүнүшү | 3 район |
| Шаар башчысы | Сухарев Сергей Николаевич |
| **Тарыхы жана Географиясы** |
| Негизделген күнү | 1735 |
| Мурунку аталышы | Оренбург |
| Аянты | 621,3305 км² |
| Борборунун бийиктиги | 200 м |
| Убакыт аралыгы | UTC+5 |
| **Калкы** |
| **Сандык идентификаторлор** |
| Телефон коду | 3537 |
| Почта индекси | 462400 |
| Автоунаа коду | 56 |
| Сайты |  |

Викиказына түрмөгүндө: **Орск** |

**Орск** – Россиянын Оренбург областындагы шаар.

Урал дарыясынын жээгинде.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Белужстан

**Белужстан** - Азиядагы тарыхый аймак. Иран тайпак-тоосунун түштүк-чыгышында; чыгышы Пакыстандын, батышы Ирандын курамында. Аянты 0,5 млн км. Калкы 4,6 млндой. Негизинен белуждар жашайт. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. Көчмөн мал чарбачылыгы, оазис дыйканчылыгы мүнөздүү.

| Белужстан Тарыхый Аймагы. |
| --- |
|  |  |

## Географиясы жана Жайгашуусу

 1862 — Белужстандын картасы.
* Ирандык Белужстан
* Белужстан (Пакистан)
* Индиялык Белужстан жана афгандык белужстанга

бөлүнөт. Араб платосунда жайгашкан. Аянтынын көбү бул чөл.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Кoнoк

Кoнoк.
*Setaria italica*
**Кoнoк** (лат. Panicum italicum L., syn. *Setaria italica* (L.) P. Beauvois) – дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жылдык чөп өсүмдүк. Эгилме жана жапайы түрү бар. Сабагынын узундугу 50–100 см. Шыпыргы сымал (машакка окшош) топ гүлдүү, чачы тамырлуу. Машагынын кыска, жумшак кылкандары бар. Даны эллипс формасында, таруунукунан майдараак (100 данынын салм. 1,5–3,5 г), саргыч, кызгылт. Кургакчылыкка чыдамдуу, жылуу, кумдак, айрыкча кара топурактуу жерде жакшы өсөт. Жапайы түрү Азия өлкөлөрүндө, эгилмеси КМШ өлкөлөрүндө – Украина, Түндүк Кавказ, Молдова, Казакстан, Батыш Сибирь, Борбордук Азияда өстүрүлөт. Морфол. жана биологиялык өзгөчөлүктөрүнө карата кайрак жерде өсүүчү накта Конок (тез бышат, кургакчылыкка чыдамдуу, анча бийик эмес) жана сугат өрөөндө өсүүчү ит Конок (кеч бышат, бийик өсөт) болуп айырмаланат. Конок тамак-ашка жана тоют катары пайдаланылат. Гүлдөгөнгө чейин чабылган көк бакалы аш болумдуу тоют, 100 кгында 17 тоют бирдиги, 1,8 кг сиңимдүү протеин, 7 г каротин болот. Гектарынан 100–250 ц көк бакал, 25–65 ц дан алынат. Даны тартылып, малга жем болот. Илдеттери: кара көсөө1ге1пп, жалбырак чүрүшү ж. б.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Тибет

Тибет
**Тибет** — Азиядагы тарыхый аймак. Тибет тайпак тоосунун чегинде жайгашкан. Дүйнөдө деңиз деңгээлинен эң бийик жайгашкан аймак. Аянты 1200 миң км2.

Калкы 3,0 млн (2010). Административдик борбору — Лхаса.

## Тарых

Тибет мамлекети 7-кылымда пайда болгон. 13–14-кылымдарда монголдорго көз каранды болуп турган. 17-кылымда будда (ламаист) мамлекетинин башчысы гелук далай-лама – өлкө башчысы болгон. 18-кылымдан Кытайдын курамына кирип (Цин маньчжурия династиясына кошулган), бирок далай-ламанын бийлиги сакталган. 1951-ж. КЭР менен Тибет бийлигинин ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн. Ошентип Тибет автономиялуу району 1965-ж. түзүлгөн.

Калкынын негизин тибеттиктер (92,8%) түзөт. Ошондой эле ханцылар (кытайлар) да жашайт. Эмгекке жарамдуу калктын көпчүлүгү а. ч-нда жана экономикасынын мамлекеттик эмес секторунда эмгектенет. Кустардык өндүрүшү, мал чарбачылыгы жана салттуу тибет медицинасы өнүккөн. Сыртка тери, жүндөн токулган буюмдар чыгарылат. Тибеттин климатына ылайыкташкан сейрек кездешүүчү дары өсүмдүктөрү тибет медицинасынын өнүгүшүнө түрткү болуп келет. Бул тармак райондун экономикасынын өнүгүшүнө да чоң салым кошууда. Брахмапутра дарыясынын өрөөнүндө жана тоо капталдарында айыл-чарба өсүмдүктөрү айдалат. Таш көмүр, нефть, калий, сейрек кездеигүүчү жер элементтерининин (дээрлик иштетилбейт) кени бар. Инфраструктурасы начар бойдон калууда.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Тектоникалык жарака

Тектоникалык жарака.
Тектоникалык жаракалар.
**Тектоникалык жарака** – тоо тектердин деформацияланышынан пайда болгон жарака.

## Байланыштуу макалалар

* Трансформдук жарака

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Пржевальский кырка тоосу

**Пржевальский кырка тоосу**, Аркатаг – Куньлундун борбордук бөлүгүндөгү кырка тоо, Кытайда. Узундугу 650 км, бийиктиги 7723 мге чейин (эң бийик чокусу Улуу Муз-Тоо). Негизинен гнейс, гранит, кумдуктардан турат. Тоонун бийик кырларында кар, мөңгүлөр жатат. Өсүмдүктөргө жарды, ар түркүн чөптөр, майда бадалдар ж. б. өсөт. Түндүк капталында алтын кеңи бар. Тоону 1884-жылы Н. М. Пржевальский изилдеген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Норфолк аралы

|  |
| --- |
| **Норфолк аралыангл. *Norfolk Island* Norf'k Ailen** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Туу
 | Герб
 |

 |
| Мамлекеттик Гимни
 |
|  |
| **Расмий тили** | англис тили, норфолк тили
 |
| **Борбор шаары** | Кингстон (де юре) Бёрнт-Пайн (де факто)
  |
| **Ири шаарлар** | Бёрнт-Пайн |
| **Башкаруу формасы** | Конституциялык монархия Австралиянын тышкы аймактар
  |
| **Король Генерал-губернатор Аралдын администратору** | Чарльз III Дэвид Хёрли Гари Хардгрэив
  |
| **Мам. дини** | Динден тышкары мамлекет |
| **Аянты** • Жалпы
  | 226-орун - дүйнөдө 34,6 км² |
| **Калкы** • Бааланган (2023) • Жыштыгы
 |  2188 адам (241-орун) 50,52 ад./км² |
| **Акча бирдиги** | Австралия доллары (AUD) |
| **Домени** | .nf |
| **ISO коду** | NF |
| **Телефон коду** | +6723 |
| **Убакыт аралыгы** | UTC +11:30 |
| **Викиказынадагы медиафайлдар** |

**Норфолк аралы**, Норфолк аралдар аймагы Жаңы Зеландиядан түндүктө, Тынч океандын түштүк-батышында жайгашкан. Аянты 34,6 км2. Калкы 2,1 (2009). Борбору – Кингстон (калкы 1100). Климаты мелүүн деңиздик, субтропиктик климатка өтмө. Суу астындагы Норфолк кырка тоосундагы жанар тоонун чокусу аралдын бетине чыгып турат. Ал тоонун эки капталында Жаңы Каледония жана Түштүк-Фижи терең океан оёңдору созулуп жатат. Рельефи дөңсөөлүү келип, түзөң. Аралдын эң бийик жери Маунт Бейтс чокусу (бийиктиги 319 м). 1788-жылдан 1814-жылга чейин жана 825–55-жылдарда англиялыктар сүргүн жай катары пайдаланышкан. Питкерн аралынан 1856-жылыАКШга таандык «Баунти» кемесинин козголоңчулары келип отурукташкан. Норфолк аралы 1913-жылдан Австралиянын ээлиги жана анын «деңиздеги алыскы аймагы» статусуна ээ болгон. Аралдын башчысы кагаз жүзүндө Улуу Британия королевасы, бирок Австралия генерал-губернатору дайындаган администратор башкарат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Меланезиялыктар

**Меланезиялыктар** – австронезия элдеринин тобу; Меланезиянын жергиликтүү калкы. Саны 2311 миң киши (2009). Меланезия, ошондой эле англис жана француз тилдеринде сүйлөшөт. Антропологиялык тиби боюнча меланезиялык расага кирет. Көпчүлүгү христиан (протестанттар, католиктер) динин тутат, бирок меланезиялыктарда байыркы жергиликтүү диний ишенимдердин калдыктары сакталган. Меланезиялыктардын этностук негизин австронезиялыктар жана байыркы папуас тилдүү калктар түзгөн. Мындан 5–4 миң жыл мурда австронезиялыктар Меланезияга отурукташа баштаган. Биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын 2-жарымында алар байыркы папуас тилдүү калктар менен аралашып, археологиялык маданияты өнүккөн. 20-кылымда меланезиялыктар улут болуп калыптанган. Негизги кесиби – тропиктик дыйканчылык жана балыкчылык. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Улуттук кийими – белден ылдый жамынгыч жамынып, алжапкыч, кур тагынышып, кооздуктарды колдонушкан. Тамак-ашы – негизинен өсүмдүк, балык, кээде эт азыктары. Учурда элдик искусствосу өнүгүп, интеллигенция жана маданияты калыптанган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# .to

|  |
| --- |
| .to |
| Ишке кириши |
1995-жылдын 18-декабры
 |
| Тип |
жогорку деңгээлдеги улуттук домен
 |
| Макамы |
колдонууда
 |
| Каттоочу уюм |
Tonga Network Information Center (Tonic)
 |
| Уюштуруучу |
Тонганын Өкмөтү
 |
| Максаты |
Тонга менен байланышкан уюмдар
 |
| Колдонулушу |
Тонгада кеңири колдонулат
 |
| Каттоодо болгон жолтоолор |
Тонгалык өкүл талап кылынат, үчүнчү деңгээлдеги аталыштар, экинчи деңгээлдеги аталыштарга жараша катталат
 |
| Түзүмү |
Экинчи жана үчүнчү деңгээлдеги домендерди каттоого болот
 |
| Документтер |
эрежелер жана шарттар
 |
| Талаш-тартыштарды чечүү |
Баардык калоочуларга ачык, бирок спам же кээ бир сөздөрдү колдонууга тыюу салынат. Айрым товардык белгилер үчүн аталыштар сакталат
 |
| Сайт |
www.tonic.to
 |

**.to** — Тонга үчүн жогорку деңгээлдеги улуттук домен.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* IANA сайтындагы .to домени үчүн whois маалыматы
# Чарльз III

|  |
| --- |
| Чарльз III |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Желек | Улуу Британия жана Түндүк Ирландиянын королу | желек |

 |
|  8-сентябрь 2022-жылдан тарта |
| Өкмөт башчысы: | Лиз Трасс |
| Андан мурунку: | Елизавета II |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Желек | Уэльс канзаадасы, Честер графы | желек |

 |
| 26-июль 1958 — 8-сентябрь 2022 |
| Андан мурунку: | Эдуард канзаада |
|   |
| Дини: | англикчилик |
| Туулган жылы: | 14-ноябрь 1948-жыл |
| Туулган жери: | Букингем сарайы, Лондон, Улуу Британия |
| Уруусу: |  Виндзорлор |
| Атасы: |  Филипп Эдинбург герцогу |
| Апасы: | Елизавета II |
| Жубайы: | *1)* Диана Спенсер *2)* Камилла Паркер Боулз |
| Балдары: | *1-никеден:* Уильям, Гарри *2-никеден:* жок |
|   |
| Сайты: |  |
|

**Чарльз III** (англ. *Charles III*), толук аты **Чарльз Филипп Артур Жорж** (англ. *Charles Philip Arthur George*; 14-ноябрь 1948, Лондон, Улуу Британия) — Улуу Британиянын королу, Улуу Британиянын куралдуу күчтөрүнүн башкы колбашчысы, Англия чиркөөсүнүн башчысы, Улуттар Шериктештигинин башчысы. Он төрт көзкарандысыз мамлекеттин монархы: Австралия, Антигуа жана Барбуда, Багама аралдары, Белиз, Гренада, Канада, Жаңы Зеландия, Папуа — Жаңы Гвинея, Сент-Винсент жана Гренадиндер, Сент-Китс жана Невис, Сент-Люсия, Соломон Аралдары, Тувалу, Жамайка.