Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тингведлир

Тингведлир.
**Тингведлир** (исланд тилинен Þingvellir – талаадагы парламент) – Исландиядагы улуттук парк. Рейкьявиктен 50 км чыгыш тарапта. Аянты 4 миң га. 1928-ж. уюшулган. Тингватлаватн көлүнүн (аянты 82,6 км2, өлкөдөгү эң ири көлдөрдөн) жээгиндеги чуңкурдукту камтып, 100 лгдей бийиктиктен орун алган. Жанар тоо рельефинин лава талаасы ж. б. формалары мүнөздүү. Парктын аймагы Түндүк Америка жана Евразия литосфералык плиталарынын кептешкен жеринде жайгашкандыктан сейсмдүүлүгү жогору. Тингведлир тектоникалык кыймылды көз менен көрө турган дүйнөдөгү 2 жердин бири болуп саналат. Парктын аймагындагы Ёксара суусунда кооз Ёксараурфосс шаркыратмасы бар. Тингведлир паркы кооздугу менен гана даңталбастан, тарыхый мааниси да зор. 930–1798-жылдары Тингведлирдин аймагында жылына Исландия Альтинги (парламент) чогулуп турган. Ошондой эле бул жерде 1000-ж. исланддар христиан динин кабыл алган жана 1944-ж. 17-июнда Исландиянын көз карандысыздыгы жарыяланган. Туризм өнүккөн. 2004-ж. Буткүл дүйнөлук мурастын тизмезисине кирген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Испан тили

**Испан тили** – Испандардын жана Латын Америкасындагы көпчүлүк элдердин тили. Испания Королдугунун (анын ичинде Түндүк Африкадагы Сеута жана Мелилья анклавдарынын), Түштүк Америкада Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Никарагуа, Панама, Сальвадордун расмий, Аргентина, Венесуэла, Колумбия, Парагвай, Перу, Боливия, Уругвай, Чили, Эквадордун тең расмий тили (жергиликтүү тилдер менен катар).
БУУнун расмий жана жумушчу тилдеринин бири.

Испан тили роман тил тобуна кирет. Испания аймагы эки негизги диалектилик ареалга бөлүнөт: Түндүк (кастилия, арагон-каварра ж. б. диалектилер) жана түштүк (андалус, канар ж. б. диалектилер). Испан адабий тили кастилия диалектисинин негизинде түзүлгөн. Грамматикалык түзүлүшү боюнча жөнөкөйүрөөк: зат жана сын атоочтор жөндөлбөйт, сөз ирети француз тилине караганда эркин келет. Башка роман тилдериндегидей эле испан тилинде этиштин формалары да бар. Испан графикасы латын алфавитинин негизинде. Жазуусунда тыбыштык принцип алынган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Нева дарыясы

|  |
| --- |
| Нева дарыясы |
|
Нева (Петропавлов чеби Санкт-Петербургда) |
| Мүнөздөмө |
| Узундугу |
74 км
 |
| Бассейндин аянты |
281 000 км²
 |
| Суу агымы |
|  · Координаттары |  |
| Аягы |
Ладога көлү
 |
|  · Координаттары |  |
| Жайгашкан орду |
| Өлкө |  Орусия
 |
| ОМСР |
01040300312102000008487
 |

Нева.
**Нева дарыясы** – Ленинград облусундагы дарыя. Узундугу 74 км, алабынын аянты 281 миң км2. Ладога көлүнөн башталып, Балтика деңизиндеги Финн булуңуна куят. Дельтасындагы аралдарда жана Нева боюндагы оёңдо Ленинград шаары жайгашкан. Орточо чыгымы 2530 м3/сек. Кээде түштүк-батыш жана батыштан соккон шамалдын натыйжасында Финн булуңундагы жана Неванын төмөнкү агымындагы суунун деңгээли көтөрүлүп (суунун эң жогорку деңгээли Санкт-Петербургда), 1824-жылы (410 см) жана 1924-жылы (369 см) байкалган, кээде ташкынды пайда кылат. Декабрда тоңуп, апрель-майда муздан арылат. Ак деңиз Балтика жана Волга-Балтика суу жолунун бир бөлүгү. Башатында Петрокрепость шаары орун алган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Неодаосизм

Дао дэ цзин.
**Неодаосизм** (Сюань Сюэ – дилдеги, купуя жөнүдөгү окуу) – кытай окуусунда даосизм философиясынын кайра жаралуусунун көрүнүшү, 3–4-к. пайда болгон агым.

Кытайдын идеологиялык турмушунда Вэй-Цзинь (3–5-к.) мезгилинде үстөмдүк кылган. Бул жолго түшкөндөрдүн ишмердигиндеги негизги форма «жакшы айтуу, жатык тил менен туюндурууга» аракеттенгендердин көтөрүңкү маанайдагы философиялык маектешүүсү болуп, Цинь Тан (сөзмө сөз – кирсиз, чыныгы, тунук аңгемелешүү) же Сюнь Янь (сөзмө сөз – дилдеги, айтылгыс аялуу сырды төгүшүү) деп аталган, анткени сүйлөшүүнүн заты аялуу асыл Дао болгон.

Неодаосизмдин пайда болушу 220-ж. Хан династиясынын кулашы, кытайга буддизмдин кириши менен байланыштуу. Неодаосизмнүн негиздөөчүлөрү Хэ-Янь (Хэ Пиншу, 190–249) жана Ван Би (Ван Фуси, 226–249), улантуучулары Цзи Кан (Цзи Шуе, 223-262) жана Сян Сю (Сян Цзыци, 227–277), бамбуктан өскөн жети даанышман аталган топко кирген Го Сян (Го Цзисюань 252–312) ж. б. болушкан. Неодаосизмдин көрүнүктүү өкүлү Гэ Хун (Гэ Чжичуань, 283–363) Баопу-цзы деген псевдоним (лакапат, жашырын ат) менен белгилүү.

Неодаосизмтер Лао-цзы, («Дао дэ цзин») менен «Чжуан-цзы» жана «Чжоуи» («Цизин») идеясынан башталып, алардын окуусун конфуцианчылык окуу менен бириктирген (алар Конфуцийди Лао-Цзы менен Чжуан-Цзыдан жогору турган улуу даанышман дешкен).

Неодаосизмдин философиялык концепциялары жөнүндө маалыматтардын негизги булагы конфуциячыл классикага комментарийлер, ошондой эле притчалардын жана аңгеме–анекдоттордун жыйнактары болгон. Неодаосизм өзүн «Фэн-Лю» (сөзмө-сөз – «шамал жана агым») абалына жетүүнү, өзү менен өзү болуп, ар ким ички дүйнөсү жана жаратылыш менен эриш-аркак ээн-эркин турмуш кечирүүнү максат кылып коёт. Классикалык даосизмден айырмаланып, неодаосизм дао эч нерсе эмес, бардык нерселер даодон эмес, ички себептерден эле пайда болот «болмуш болмуш эместен туулат» формуласы неодаосизм үчүн болмуш өзүнөн өзү эле пайда болот. Бирок Аалам такай кыймылда жана өнүгүүдө болгондой коом, адам, институттар, мораль өзгөрүүгө тийиш, өтүп жаткан учурга ылайыкташууга тийиш. Мындай процесс менен макул болуу, табигый түрдө «аракеттенбөө» дегенди түшүндүрөт, процесске тоскоол болуу, эскиргенди сактоонун өзү эски иш (б.а. жасалма). Билим даанышманды тууроодон эмес, жаратылыштан индивидге табигый берилет. Бардык нерселер өз ара тең, барабар, улуу менен кичүүдө, өмүр менен өлүмдө, узун менен кыска жашоодо ж. б. айырма жок. Неодаосизм уланып отуруп буддизмге сиңип, философиялык агым катары жок болуп кеткен.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
# Пи

**Пи**(*п*) — математикада белгилүү иррационал санын айлананын узундугунун анын диаметрине болгон катышын белгилөө үчүн колдонулган грек алфавитинин тамгасы (с/2R=*п*).

* Пи чексиз мезгилсиз ондук бөлчөк түрундө жазылат: 3,1415 9265... Бул санды биринчи жолу англис математиги У. Жонсон (1706) п деп белгилеген.
* Немец математиги И. Ламберт жана француз математиги А. Лежандр *П* иррационалдык сан экендигин далилдеген.
* 1882-ж. немец математиги Ф. Линдеман *П*—трансценденттик сан. б. а. эч кандай бүтүн коэффициенттүү алгебр, теңдемени канааттандырбай тургандыгын көрсөткөн.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Ачытуу

**Ачытуу** – орг. заттардын окистенишинин жашоого керек болгон кошумча энергияны пайда кылышы жана газдарга айланышы. А. – спирттик, сүткычкыл жана майкычкыл болуп бөлүнөт. Мындай процесстерде целлюлоза ажырайт. А. микроорганизмдин да таасири менен өтөт. Спирттик А. – этанол, шарап алуу жана камыр А.; сүткычкыл-айран, кефир жана сүт к-тасын алуу; жүгөрү силосун даярдоо; пропион кычкыл процесстери сыр жасоодо колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Шумер

**Шумер**, Сумер - Түштүк Месопотамиядагы (азыркы Ирактын түштүгүндөгү Тигр менен Евфраттын ортосу) байыркы тарыхый аймак.

Археологдордун маалыматы боюнча бул аймакты б. з. ч. 5-4-кылымда эле Шумерлер мекендеген. Алар чыгыштан (Элам тоолору) Перс булуңунун жогору жагына жер которуп келишип, саздуу аймактарга жайгашкан. Саздарды кургатып, дыйканчылык кылышкан. Иран, Элам, Ассирия, Индия, Тигр жана Жер ортолук деңиздин жээктериндеги райондор менен соода байланыштарын түзүп, шумер кыштактарын цивилизациялуу шаар-мамлекеттерге айландырышкан. Б. з. ч. 3-кылымда Шумер аймагында таптык коом жана мамлекеттик түзүлүш калыптана баштаган.

Б. з. ч. 3-мин жылдыктын ортосунда Аравиядан чыккан семит уруулары - аккаддар Түштүк Месопотамиянын түндүгүнө көчүп келип, шумерлер менен аралашкан. Б. з. ч. 2400-ж. ченде Аккад шаарын негиздешкен (к. Аккад). Ошондон баштап Шумердин түндүк бөлүгү Аккад деп аталган. Б. з. ч. 2700-2300-ж. Шумерлерде шынаа жазуулары пайда болуп, шаар-мамлекеттер (Ур, Урук же Эрех, Умма, Эриду, Лагаш, Ниппур, Сиппар жана Аккад) түзүлүп, храмдар курулган. Суу сактагычтар курулуп, сугат тармактары кеңейтилген.

Бийлик талашкан шаар мамлекеттер өз ара согушуп, бири-бирин басып алып турган. Б. з. ч. 2550-ж. Аккад шаарынын падышасы Саргон Аккаддык Байыркы Умма, Урук, Лагаш ж. б. шаар-мамлекеттерин багынтып, Аккад династиясын түзгөн. Бирок Аккад державасы кути (гути) урууларынын кол салуусунан кулаган. Кутилерди Уруктун падышасы Утухенгал сүрүп чыгарган. Ал өлгөн соң, бийликке Ур-Намма келип, ал Урдун үчүнчү династиясын негиздеп, «Шумер менен Аккад падышалыгын» түзгөн. Б. з. ч. 2000-ж. ченде семит урууларынын жаңы падышачылыгы - Амориддер күчүнө келип, Урдун үчүнчү династиясына кол салып, аларды талкалаган, к. Вавилония.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Эл аралык валюта фонду

|  |
| --- |
| Эл аралык валюта фонду |
| International Monetary Fund (IMF) |
|  |
|  |
|
Эл аралык валюта фондуна мүчө мамлекеттер
 |
| Мүчөлүк: |
190 (189 таанылган мамлекеттер жана Косово)
 |
| Штаб-квартира: |  АКШ, Вашингтон
 |
| Уюмдун түрү: |
БУУнун адистештирилген уюму
 |
| Расмий тили: |
англис тили
 |
| Жетекчилери |
| Башкаруучу директор |
Кристалина Георгиева
 |
| Негизделген |
| Эл аралык валюта фондунун хартиясынын түзүү |
22-июль, 1944-жыл
 |
| Эл аралык валюта фонду расмий түзүү |
27-декабрь, 1945-жыл
 |
| Ишин баштоо |
1-март, 1947-жыл
 |

**Эл аралык валюта фонду** (**ЭВФ**, англ. *International Monetary Fund (IMF)*) ― эл аралык валюталык-каржы уюму, БУУнун адистештирилген мекемеси. Эл аралык сооданын жана валюталык кызматташтыктын өнүгүшүнө көмөктөшүү менен валюталык курстарды жөнгө салуунун ченемдерин аныктайт жана алардын сакталышын көзөмөлдөйт; валюталык паритеттердин туруктуулугун кармап турат, төлөөнүн көп тараптуу тармагын иштеп чыгат жана валюталык чектөөлөрдү жоёт, ошондой эле өзүнүн мүчөлөрүнө төлөм баланстарынын тең салмаксыздыгына байланыштуу болгон валюталык кысталыштарда кредиттик ресурстарды берет. 1944-жылы Бреттон-Вудс эл аралык валюталык-каржы конференциясында түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

## Булактар
# Темир жол бекети

**Темир жол бекети** — поезддер келип токтоочу жана аларды кайра жөнөтүүчү ишкана (анда өзүнчө пункт, имарат бар); үчтөн көп темир жол сызыктары кезигишкен темир жол түйүндөрүндө техникалык жактан байланыштуу башкы, бириктирме, айланып өтмө жана подъезддик жолдордон турган темир жол бекеттери түзүлөт. Ири темир жол түйүндөрүндө негизинен депо, оңдоочу ишкана, жүк жана жүргүнчү ташуучу участкалык сорттогуч темир жол бекеттери бар.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Спектакль

**Спектакль** (лат. spectaculum - көрүнүш) - режиссёр-коюучунун жетекчилиги менен театр коллективи (актёрлор, сүрөтчү-жасалгалоочулар, композиторлор ж. б.) түзгөн сахна өнөр чыгармасы.

Драма театрында Спектакльди даярдоо көрүүчүлөрдүн рухий жана эстетикалык талабына, труппанын мүмкүнчүлүгүнө жараша пьеса тандоодон башталат.

К. Театр, Режиссёр өнөрү, Театр декорация өнөрү.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Сулуулук

**Сулуулук** – эстетикалык категория.

Сулуулук категориясы мисалы: адамдын ички рухий Сулуугунун, тышкы көрүнүшүн баалоодо, искусство чеберчилигинин мазмунун, формасын баалоодо колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Капитал

**Капитал** (англисче capital – башкы) – 1) өндүрүштүн капиталисттик ыкмасына таандык экономикалык мамилелердин жыйындысы; 2) ишкердик – коммерциялык жана ишмердиктин башка түрүнүн натыйжасында кошумча нарк пайда кылуучу нарк; 3) бизнесте пайдаланылуучу жалпы ресурстар; 4) жеке адамдын же юридикалык жактын активдеринин милдеттенмелердеги сумманы алып салгандан кийинки накта наркы; 5) компаниянын мүчөлөрү (пайщиктери) тарабынан чарбалык ишмердикке пайдалануу үчүн берилген сумма; 6) ассоциация ждө меморандумда (компания түзүү тууралуу макулдашуу) белгиленүүчү жана уставдык – номиналдык же катталган капиталды түшүндүрүүчү сумма.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Лахор

Лахор.
**Лахор** – Пакистандын түндүк-чыгышындагы шаар. Пенжаб провинциясынын административдик борбору. Рави дарыясынын жээгинде жайгашкан. Калкы 7,1 млн (2010; калкынын саны боюнча өлкөдөгү Карачиден кийинки 2-шаар). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаарда Пакистандагы ири компаниялардын (банк, фонд биржасы) штаб-квартиралары жайгашкан. Текстиль (кебез-кездеме, жүн, кийим-кечек), тамак-аш, химия (кездеме боёктору даярдалат), резина-техника, металл иштетүү жана машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (алтын, күмүштөн зер буюмдарды жасоо, сайма саюу, оймочийме түшүрүү) өнүккөн. Университеттер (анын ичинде аялдар, техника жана технология жана башка), китепканалар, театрлар, музейлер бар. Биздин замандын башында пайда болгон. 1799–1849-ж. сикхтердин мамлекетинин борбору болгон. Шаардын тарыхый борборунда калың дубалдар менен курчалган Кызыл форт (16-к.), бермет чөгөрүлүп кооздолгон мунаралуу мечит менен ак сарай комплекси (17-к.) жана Шалимар багы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Бул фортко улай 13 дарбазалуу Эски шаар жайгашкан. Анда 16–17-кылымга таандык мечиттер (Нивин, Шах-Бегум, ВазирХан), мавзолейлер (философ Абу-ль-Хасандын, Муса Ахангардын жана башка) сакталган. Лахор – Пакистандын илимий жана маданий ири борбору. Университеттер, ИИИлер, жогорку мектептер, коллеждер, китепканалар, музейлер (анын ичинде курал-жарак) бар. Кино индустриясынын ири борбору. Бүткүл дүйнөлүк жана эл аралык фестивалдар (куурчак жана башка) өткөрүлүп турат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# Цзян Цзэминь

**Цзян Цзэминь** (17. 8. 1926-ж. т„ Цзянсу провинциясы, Янчжоу - 30. 11. 2022) - партиялык жана мамлекеттик ишмер, Кытай КП БКнын генералдык секретары (1989-2002), КЭРдин төрагасы (1993-2003), Кытай КП БКнын Аскер кеңешинин төрагасы (1990-2005).

1947-ж. Шанхай университетин бүтүргөн соң, машина куруу министрлиги системасында инженердин жардамчысы, инженер, директордун 1-орун басары, парткомдун секретары, илимий-изилдөө институтунда директор, 198081-ж. импорт жана экспорт иштери, инвестиция боюнча мамлекеттик к-ттин жооптуу катчысы жана төраганын орун басары, 1981-85-ж. электр өнөр жай министринин 1-орун басары, министри, 1985-89-ж. Шанхай шаарынын мэри болуп иштеген. Цзян Цзэминьдин бийлиги Кытайдагы Тяньаньмэнь аянтындагы окуяларда (1989) саяеий эркиндик жөнүндө демонстранттардын талаптарын колдогон. Саясатта Дэн Сяопиндин реформасын уланткан. Цзяндин тушунда Кытай Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна кирген. Коммунисттик партиянын катарындагы консерваторлордун каршылыктарына карабастан, өзүнүн «Үч өкүлчүлүк» деген теориясын иштеп чыгып, дыйкандардын жана жумушчулардын саясий укугун интеллигенцияга теңеген жана жеке ишкерлерди партиянын катарына кабыл алууга жол ачкан. 2002-ж. бийликти Ху Цзиньтаого өткөрүп берген.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Мэй лань-фан

**Мэй лань-фан** (23. 10. 1894, Пе­кин — 8. 8. 1961, ошол эле жер) — кытай актёру, педагог, театр жана коом ишмери.

Пекин театр окуу жайына караштуу студияда окутан. Уулдардын ролун аткарып таанымал болгон. 1949-жылдан Пекин муз. дра­ма театрында иштеген. «Ян Гуй-фэйиз мастыгы», «Бавандын Юй-цзи менен ажырашышы», «Аалам кылычы», «Хиннигуань капкасы» ж. б. спектаклдерде ойногон.
Кыргызстанга (1935, 1952, 1957) келип кеткен. К. С. Станиславскийдин жолдоочусу болгон.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Камакура

Камакура
**Камакура** — Жапониядагы музей-шаар. Сагами булуңунун жээгинде, Хонсю аралынын түштүк-чыгышында жайгашкан. Калкы 165,2 миң (2007). Жолдор тоому. Шаардын архитектурасында салттуу жана заманбап курулуштар айкалышып курулган. Будданын (Дайбуцу) колодон куюлган статуясы (1252; бийиктиги 11,5 м), көптөгөн буддизм жана синтоизм храмдары менен монастырлар (Хасэоэра, 8-кылым ; Гокуракудзи, Энгакудзи 13-к ылым; Цуругаока Хатимангу, 1063—1828; бардыгы жыгачтан салынган) сакталган. Шаар сёгундардын борбору катары 1192-жылы негизделген. Кино, машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Музейлер (улуттук байлык, заманбап иск усство), көркөмколдонмо буюмдар, сувенирлер өндүрүшү бар. Буддисттердин зыярат борбору. Деңиз курорту. Туризм (жылына 20 млнго жакын туристтер келет) өнүккөн.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Конституция

**Конституция** (латынча constitutio — түзүлүш) — өлкөнүн негизги (башкы) мыйзамы, мамлекеттин өзгөчө укуктук документи. Конституция мамлекеттин жана коомдун түзүлүшүнүн негиздерин, адамдын жана жарандын укуктук абалынын негиздерин жөнгө салат. «Конституция» түшүнүгү Байыркы Рим императорлорунун айрым актыларында жана орто кылымдарда колдонулган, бирок мааниси жана формасы жагынан укуктук акт боло алган эмес. Королдук жана феодалдык зомбулуктарды чектөө үчүн коомдун белгилүү бир өнүгүү этаптарында Конституция өзгөчө документ катары пайда болгон. Алгачкы жазылган Конституция 1787-ж. АКШда кабыл алынган. Конституция жогорку юридикалык күчкө ээ, кабыл алуунун жана өзгөртүү киргизүүнүн өзгөчө тартиби менен мүнөздөлөт. Конституция адатта атайы түзүлгөн Конституциялык уюмдаштыруу жыйыны тарабынан же түздөн-түз элдик добуш берүү менен кабыл алынат. Мусулман мамлекеттеринде чыныгы Конституция деп Куран эсептелет, бардык мыйзамдар Куранга шайкеш келүүгө тийиш. Конституция мамлекеттин мыйзам чыгаруу жана укукту пайдалануу ишинин негизги юридикалык базасы болуп саналат. Бардык укуктук актылар, мамлекеттик органдардын иш жүзүндөгү ишмердиги Конституцияга шайкеш болууга тийиш. Конституцияга шайкеш келбеген актылар аракеттенбей турган жана укук бузуучу (органдардын аракети) деп каралат. Конституция убактылуу жана туруктуу деп да бөлүнөт. Убактылуу Конституция өткөөл мезгилде иштелип чыгып, бийликти уюштуруу жөнүндөгү негизги жоболорду чагылдырат, кээде туруктуу Конституция менен алмашылат (ТАР, Польша, Альбания). Туруктуу Конституция кыска мөөнөткө иштеп калышы мүмкүн (Венесуэла).

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Парс булуңу

Парс булуңу.
**Парс булуңу** - Инди океанында, Түштүк-Батыш Азиянын жээктеринде. Арап жарым аралы менен бөлүнүп турат. Чыгышында Ормуз кысыгы жана Оман булуңу аркылуу Арап деңизи менен туташат. Гидрологиялык, гидрохимиялык ж. б. касиеттери боюнча Парс булуңу деңиз болуп да саналат. Аянты 240 миң км2. Узундугу 926 км, туурасы 180–320 км, эн терең жери 115 м. Жээктеринде аралдар көп (Бахрейн ж. б.), түштүк бөлүгүндө коралл (шуру) рифтери бар. Шатт-эль-Арап дарыясы куят. Балык кармалат. Бермет чогултулат. Булуңдун түбүндө жана ага жакын жайгашкан аймактарда мунайдын ири кени (Парс булуңу нефть-газ бассейни) жаткандыктан, стратегиялык мааниси чон. Маанилүү порттору: Фао, Басра (Ырак), Абадан, Бендер-Шахпур (Иран), Эль-Кувейт (Кувейт), Манама (Бахрейн), Умм-Саид (Катар).

## Дагы караңыз

* Перс булуңу нефть-газ бассейни

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Фараон

Тутмос III (Луксорда).
**Фараон** — Байыркы Египет падышасы; 22-династиядан же б. з. ч. 16-кылымдан падыша наамы.

Алгачкы мааниси египеттиктерче «пер-о» (чоң үй), башкача айтканда «падыша сарайы» дегенди түшүндүрөт. Байыркы Египет ишеними боюнча Фараон күндүн уулу, Гора кудайынын шумкар кебетесиндеги көрүнүшү жана Осиристин мураскору катары эсептелген.

## Булактар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Буулануу

"Бууга айлануу" менен адаштырбаңыз.

Буулануу. Заттын бууга айланышы заттын ачык бетинен гана болууда
**Буулануу** — бууга айлануунун бир түрү, заттын катуу же суюк абалынан газ абалына заттын ачык бетинен өтүшү.

Катуу заттын бууланышы — сублимация деп аталат. Ал эми суюктуктун ачык бетинен жана ичинен бууга айлануу процесси — кайноо деп аталат.

Кайноо. Заттын бууга айланышы суюктуктун ичинен да болууда
Температура жогорулаган сайын моллекулар жылуулук кыймылы күчөп, натыйжада буулануунун ылдамдыгы өсөт. Жабык идиштеги буулануу туруктуу температурада суюктук же катуу зат үстүндөгү бош мейкиндик каныккан бууга толгончо жүрөт. Температура жогорулаган сайын буунун басымы көбөйөт, анын мааниси атмосфералык басымга барабар болгондо суюктук кайнайт.

Буулануунун ылдамдыгы кандайдыр бир убакыт бирдигинде суюктук бетинде пайда болгон буунун өлчөмү менен аныкталат. Буулануу процесси техникада заттар тазалоодо жана суюк аралашмаларды бөлүүдө колдонулат. Буулануу океандык жана жер бетиндеги нымдын атмосферага көтөрүлүүсүндө, жер шарындагы суунун айлануусунда чоң роль ойнойт.

## Булактар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6