Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пифагор теоремасы

**Пифагор теоремасы** – геометрияда тик бурчтуу үч бурчтуктардын жактарынын байланышын аныктоочу теорема. Пифагор теоремасынын далилдемеси Пифагорго (б. з. ч. 6-к.) таандык деп эсептелет. Алгачкы жолу теорема тик бурчтуу үч бурчтукта гипотенуза менен катеттерде түзүлгөн квадраттардын ортосундагы катышты мүнөздөгөн: гипотенузада түзүлгөн квадрат катеттерде түзүлгөн квадраттардын суммасына барабар. Пифагор теоремасы көбүнчө төмөнкүчө окулат: тик бурчтуу үч бурчтукта гипотенузанын квадраты катеттердин квадраттарынын суммасына барабар. Тескери теоремасы: эгерде үч бурчтуктун бир жагынын квадраты калган эки жагынын квадраттарынын суммасына барабар болсо, анда бул үч бурчтук тик бурчтуу болот.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Аэробиоз

**Аэробиоз**, аэробдор (аэро... жана биос) эркин кычкылтектүү чөйрөдө жашоого жана өсүүгө жөндөмдүү организмдер. Аэробиоз өсүмдүк, жаныбарлардын дээрлик бардыгына жана микроорганизмдердин көбүнө мүнөздүү. Анаэробдордон айырмаланып, аэробдор тиричилик үчүн керек энергияны заттардын атмосфералык кычкылтектин катышуусу менен жүргөн кычкылдануусунан алат. Алардын дем алуусу молекулалык кычкылтекти сиңирип, көмүр кычкыл газын бөлүп чыгаруу менен жүрөт. Заттардын жана энергиянын аэробдук алмашуусу анаэробиозго караганда натыйжалуу. Аэробдорго бардык өсүмдүктөр, көпчүлүк жөнөкөйлөр жана көп клеткалуу жаныбарлар, дээрлик бардык козу карындар кирет. Аэробдордун ичинен фотосинтездөөчү организмдер (цианбактериялар, балырлар жана башкалар) өзгөчө орунду ээлейт. Бул организмдер О2 бөлүп чыгарып, калган бардык аэробдорду камсыз кылат.

* ≠ Анаэробиоз

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Пироксендер

Пироксендер.
**Пироксендер** (грекче πῦρ (pýr) – от жана хёноз – бөтөн) – кремнийлүү кычкылтектин тетраэдр түзүлүшүндөгү тизмектешкен силикаттар классындагы метасиликаттар тобу. Моноклин (клинопироксендер), чанда ромб (ортопироксен) системасында кристаллдашат; жегичтүү Пироксендери жер Пироксендер (диопсид – геденбергит, авгит) жана жегичтүү (эгирин, жадеит, сподумен) деп бөлүнөт. Негиздүү жана ультранегиздүү, айрым жегичтүү магма тоо тектерин пайда кылган негизги минералдар. Бардык пироксендер призмача же ксеноморфтук бүртүкчө же кээде ийне сымал болот. Химиялык курамы туруксуз. Магмалык негиздүү жана ультранегиздүү тектерде, метаморфизикалык гнейс, кристаллдык сланецтерде, скарндарда тек жаратуучу минералдар. Пироксендер ири платина кен таштары менен тыгыз байланышкан, алар менен бирге алтын, никелдин сульфиди жана жез алынат. Чанда хромит, титан ванадий кен таштары, никель катмарлары жана асбест кендери кездешет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Саманчынын жолу

Саманчынын жолунун модели**Саманчынын жолу** — Күн тутумун камтыган галактика.

Күн Галактиканын борборунан 25 000 жарык жылына барабар болгон алыстыкта жайгашкан. Саманчынын жолунун дискинин диаметри 100 000 жарык жылына, калыңдыгы 3000 жарык жылына барабар болуп, чамалаганда 100 миллиарддан ашуун жылдыз камтыйт.

Галилео Галилей биринчи жолу 1609-жылы өзү жасаган анча кубаттуу эмес телескобу менен Саманчынын жолуна байкоо жүргүзүп, ал сансыз көп жылдыздан турарын айткан. Астрофизиктердин изилдөөсү боюнча Саманчынын жолу көзгө көрүнбөгөн Ааламдын заттарына чөмүлгөн.

## Жерден көрүнүшү

Жердин түнкү асмандагы Саманчынын жолунун борбору
Жер асманынын түндүк жарым шарында Эгиз, Букачар, Возничий, Кассиопея, Цефей, андан соң Бүркүт топ жылдызынан эки тармакка ажырап, анын бир тармагы түштүк жарым шарына өтүп, Калкан, Жаачы, Чаян, Центавр, Түштүк крест, Киль, Парус, Тайган, Единорог, андан кайра асмандын түндүк жарым шарына өтүп, Орион жана Эгиз топ жылдыздарына тушма-туш келген “сүттөй” ак түстөгү жазы тилке.

## Булактар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
# Темза

Темза (Лондон).
Темза.
**Темза** (Thames; кельт тилинен – кара) – Улуу Британиядагы эн ири дарыя. Узундугу 334 км, алабынын аянты 15,3 миң км2. Лондон түздүгү менен агып, Түндүк деңизге куярда жазылыгы 16 кмге жеткен эстуарийди пайда кылат. Темзанын 38дей куймасы бар. Орточо чыгымы 260 м3/сек, кышында кирет. Төмөнкү агымына деңиз ташкынынын таасири тиет. Жүк жана калкты ташууда транспорттук мааниси зор. Балык кармалат. Бристоль булуну, Ирланд деңизи жана өлкөнүн өнөр-жай борборлору менен каналдар аркылуу туташат. Боюнда Оксфорд, Лондон, Рединг шаарлары жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Габороне

**Габороне** (1969-ж. чейин Габеронес) — Ботсвананын борбору (1966-жылдан); өз алдынча шаар муниципалитетине бөлүнгөн. Калкы — 214,4 миң (2006). Өлкөнүн Түштүк-чыгышында, 1000 м бийиктикте жайгашкан. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар.

Шаар 1950-жылдардын аягында темиржол бекети катары негизделген. Университет (анын астында Түштүк Африкадагы эң ири калк китепканасы иштейт), институттар, билим берүү академиясы, музей, галлерея (1968; музундугу аспаптардын бай коллекциясы, үй эмеректери, аялдардын кооз мончоктору жана башка), Майтисонг маданий борбору (музыка, театр), Африканын түштүгүндөгү өлкөлөрдүн өнүгүү маселелери боюнча уюмдун штаб-квартирасы бар. Жыл сайын соода жарманкеси өткөрүлүп турат. Пиво кайнатуучу, металл жана жыгачтан буюм жасоо өндүрүшү, текстиль өнөржайы иштейт. Шаарга жакын салттуу колөнөрчүлүктүн (килем токуу жана башка) борбору жайгашкан. Шаардын айланасынан марганец жана асбест казылып алынат.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Мылтык

Оптикалык мээлегичи бар заманбап мылтык
Бытыра мылтык
**Мылтык** — сайлуу жана сайсыз найлуу (стволдуу) ок атма курал. Мылтык аң уулоочу, аскердик, спорттук жана башка болуп айырмаланат. Аңчылыкта найы сайсыз жана сайлуу мылтыктар колдонулат. Аскердик мылтык өзү дүрмөттөлмө жана автоматтык атылма болуп, найына сай салынат. Сай октун айланып, туруктуу алыска учушун, объектиге таамай тийишин камсыз кылат. Спорттук мылтык спорттук максаттар үчүн ар кандай буталарды атууга арналат. Мылтык улам жакшыртылуу менен анын айкалышкан түрлөрү колдонулууда. Мылтыктын негизги бөлүктөрү: кундак, най, машаа, кароол, прицел, ок салгыч куту, кармагыч (цевьё), аткыч илмек жана сактагыч. Кыргызстанда мылтыктын милте коюп, бытыра салынып атылма бараң, кара мылтык жана башка түрлөрү болгон.

     Сайсыз
     Сайлуу
     Көп бурчтук сайлуу
## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Google TV (батперек)

**Google TV (мурда Google Play Movies & TV)** — Google тарабынан башкарылган онлайн, талапка жараша видео кызматы. Ал жеткиликтүү болушуна жараша, тасмалар менен телеберүүлөрдү сатып алуу же ижарага алуу кызматтарын сунуш кылат.

Google билдиргендей, мазмундун көпчүлүгү жогорку тактыкта жеткиликтүү жана 4K Ultra HD видео опциясы тандалган тасмаларга 2016-жылдын декабрынан тарта сунуш кылынган.

Мазмунду Google Play сайтында, Google Chrome желе браузериндеги кеңейткич аркылуу, же Android жана iOS үчүн жеткиликтүү болгон мобилдик колдонмодон көргөнгө болот. Оффлайн жүктөп алуу мобилдик колдонмо жана Chromebook түзмөктөр аркылуу колдоого алынат. Мазмунду сыналгыдан көрүү боюнча бир нече опциялар бар.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Баб-эль-Мандеб кысыгы

Баб-эль-Мандеб кысыгы
**Баб-эль-Мандеб кысыгы** — Араб жарым аралынын түштүк-батыш учу менен Африканын аралыгында. Кызыл деңизди Араб деңизиндеги Аден булуңу менен туташтырат. Узундугу 109 км, эң кууш жери 26 км, эң тайыз жери фарватеринде 31 м. Перим аралы кысыкты эки өткөөлгө (Чоң жана Кичи) бөлөт. Кысык жана Суэц каналы аркылуу Европаны Чыгыш жана Түштүк Азия, Австралия менен байланыштырган эң кыска суу жолу өтөт.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Инд дарыясы

Инд.
**Инд** ― Кытай, Индия, Пакистандын аймактары аркылуу аккан дарыя. Узундугу 3180 км, алабынын аянты 980 миң км2. Тибет тайпак тоосунан (Кайлас кырка тоосунан, 5300 м бийиктиктен) башталат; Гималай менен Гиндукуш тоо тармактары, ортоңку жана төмөнкү бөлүктөрү Инд-Ганг түздүгүнүн батыш бөлүгү аркылуу агып, көп салаага бөлүнөт. Араб деңизине куярда аянты 8 миң км2 болгон дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары: Гилгит, Кабул, Сатлеж (Панжнад). Суусунун орточо чыгымы Хайдарабад ш. тушта 3850 м³/сек (эң чоң чыгымы 30 миң м3/секдан ашык), буулануудан жана сугатка кеңири пайдалануудан төмөн жагында чыгымы азаят. Төмөнкү агымы жылдын кургакчыл мезгилинде соолуп калат. Режими муссондук, жазжай мезгилинде суусу кирип, түздүктөрдө деңгээли 5-7 мге чейин көтөрүлөт; суу ташкынынан коргонуу үчүн жээктери дамбалар менен тосулган. Индде плотиналар жана башкалар сугат курулмалары бар; алабында 12 млн гадан ашык жер сугарылат. Кабул дарыясынын чатына чейин мезгилмезгили менен кеме жүрөт. Боюнда Хайдарабад, Суккур шаары; дельтасына жакын Карачи деңиз порту (Пакистан) жайгашкан.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Түрк тилдери

**Түрк тилдери** — генетикалык жана типологиялык жалпы белгилер менен мүнөздөлгөн жакын тектеш тилдердин тобу. Түрк тилдеринде сүйлөгөн элдер мурдагы ССРС, Румыния, Түркия, Иран, Ооганстан, Моңголстан, Кытай, Болгария, мурдагы Югославия жана Албанияда жашайт. Туркияда көбүнэсе түрк тилдери ордуна түрк диялектикалары термини кабылданат. Туркия, Азербайжан, Өзбек жана баардыгы түрк тилинин диялектикалары болуп эсептелет. Түрк тили деп айтканда Туркия түркчөсү эмес баардык түрк диялектикасын камтыган тил иретинде түшүнүлөт.

Түрк тилиндеги негизги бөтөнчөлүктөр: үндүү тыбыштар таңдай жана эрин күүсү боюнча ээрчишет; ассимиляцияланат, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү агглютинация жолу менен ишке ашат; род категориясы жок, предлог ордуна жандоочтор қолдонулат; сүйлөмдө же сөз айкашында аныктооч аныкталгычтан мурда келет. Түрк тилдеринин алтай тилдерине мүнөздүү жалпылыкты сактаса да, өзүнө жакын тектеш тилдердин (Моңгол, тунгус, манчжур) алда канча бөлүнүп чыккан. Өнүгүү процессинде өз алдынча диалектилер жана тилдер пайда болгон. Түрк тилдери төмөнкүдөй классификацияланат:

1) Огуз тилдеринин тобу:

* Огуз түркмөн топчосу (М. Кашгаринин эмгектери боюнча белгилүү Х-XI кк огуз тили; азыркы түркмөн жана түндүк Кавказдагы түркмөн тилдери);

2) Кыпчак тилдеринин тобу: азыркы татар жана башкырт тилдери, байыркы кыпчак тили, кумук, каракалпак, ногой, казак тилдери ж.б.

3) Карлук тобу:

* Карлук уйгур топчосу (караханийлер мамлекетинин тушундагы 10-11 қылымдагы жана андан кийинки жазма эстеликтердин тили);

* Карлук-хорезм топчосу (байыркы өзбек тили, уйгур тилдери).

Түрк тилдерин жана анын орус тили менен карым–катышын иликтөө байыркы мезгилдерде эле болгон. Бирок түрк тилдери Орусияда жана чет өлкөлөрдө илимдин атайын объектиси катары 19-кылымда гана изилдене баштаган.

Белгилүү түркологдор: В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, Ф. Е. Корш, В. А. Богородицкий, Э. В. Севортян, М. Ресянен, Б. М. Юнусалиев, В.Томсендер

## Тарыхы

М. Кaшгaринин 1076-1077 -ж. жaзгaн "Түрк Тили Сөз жыйнaгындa": Түрктөрдүн тилин үйрөнгүлө! Aнткени, aлaрдын шыбaгaсынa узaккa созулуучу бийлик бaр! деп Xaзрaты Муxaммед пaйгaмбaрыбыз кыямaт-кaйымдын белгилерин, aкыр зaмaндык козголоңдор буйруп aйтқaн экен дегенин эшиткеним бaр дегени кызык.

## Классификация

* **Огур тобу:**
	+ Чуваш тили

* **Огуз тобу:**
	+ Гагауз тили
	+ Түрк тили
	+ Азербайжан тили
	+ Түркмөн тили
	+ Кашкай тили

* **Кыпчак тобу:**
	+ Кыпчак-булгар топчосу:
		- Татар тили
			* Сибир-татар тили
		- Башкырт тили
	+ Кыпчак-куман топчосу:
		- Кумук тили
		- Карачай-Балкар тили
		- Кырым-татар тили
	+ Кыпчак-ногой топчосу:
		- Ногой тили
		- Казак тили
		- Каракалпак тили
	+ Кыргыз-кыпчак топчосу:
		- Кыргыз тили

* **Карлук тобу:**
	+ Өзбек тили
	+ Уйгур тили

* **Сибир тобу:**
	+ Алтай тили
	+ Шор тили
	+ Тыва тили
	+ Хакас тили
		- Фуюй кыргыз тили
	+ Саха тили
	+ Сары-уйгур тили

## Шилтемелер

* Turkic Languages Verb Comparison
# Инди океанындагы Британия аймагы

|  |
| --- |
| **Инди океанындагы Британия аймагыангл. *British Indian Ocean Territory |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Туу
 | Герб
 |

 |
| Урааны: *"лат. In tutela nostra Limuria"* |
| Гимн: *"God Save the King"* |
|  |
| **Расмий тили** | англис тили,
  |
| **Борбор шаары** | Диего-Гарсия
 |
| **Ири шаарлар** | Диего-Гарсия |
| **Башкаруу формасы** | конституциялык монархия
 |
| **Падыша Губернатор Премьер-министр** | Чарльз III Колин Робертс Том Муди
  |
| **Мам. дини** | динден тышкары мамлекет |
| **Аянты** • Жалпы • Суу бетинин %.
  | 230-орун - дүйнөдө 54 км² 99,89 |
| **Калкы** • Бааланган (2018) • Жыштыгы
 |  2800 адам 46,67 ад./км² |
| **Акча бирдиги** | АКШ доллары (USD, коду 840) (де-факто) Фунт стерлинг (GBP, коду 826) (де-юре) |
| **Домени** | .io |
| **ISO коду** | IO |
| **Телефон коду** | +246 |
| **Убакыт аралыгы** | UTC +06:00 |
| **Викиказынадагы медиафайлдар** |

**Инди океанындагы Британия аймагы** (англ. *British Indian Ocean Territory*) – Индиядан түштүктө, Инди океанындагы Чагос архипелагында. Аймак 6 атоллду жана 56 аралды камтыйт. Башкы аралы Диего-Гарсия. Климаты тропиктик деңиздик; ысык, нымдуу; толкундуу шамал тез-тез болуп турат.

Аралды 16-кылымдын башында португалиялыктар ачкан. Император Наполеон 1814-ж. басып алганга чейин француздардын башкаруусунда болгон. Андан соң англичандарга өткөн. Англиялык Маврикий аралдар тобунун курамына кирген аралдар 1966-ж. көз каранды эместикке ээ болуп, Сейшель а-нын курамына өткөн. 1976-ж. 23-июнда Чагос архипелагы Сейшель а-нан өзүнчө бөлүнүп, Инди океанындагы Британия аймагын түзгөн. Калган аралдары ээн. Диего-Гарсия аралы деңиз деңгээлинен 4 м бийиктикте. Анын чыгыш бөлүгүнүн табиятына кол тийбестен сакталып келүүдө. Аралда адамдын чарбалык жана башкалар иш аракетине тыюу салынып, илимий-изилдөө иштери гана жүргүзүлөт. Аймакты Улуу Британия королевасы башкарат. 1971-ж. чейин копра өндүрүлгөн. Диего-Гарсия аралында АКШнын аскер-деңиз базасы курулган. Тейлөө кызматында ондогон англичандар иштейт. Аралдардын көбүндө жол салынган эмес; Диего-Гарсия аралында аскерлер турган порт менен аэродромдун аралыгында кыска жол бар. Тейлөө кызматкерлери велосипед менен катнаш жасайт. Аралдын экономикасына байланыштуу иш-чаралар Диего-Гарсияда жүргүзүлөт. Калган аралдары ээн болгону менен балык кармалат (жылына млн долларга жакын киреше алып келет). Жапайы эшектер (сырттан алынып келинген) көп кездешет. Ошондой эле краб, сойлоп жүрүүчүлөр да бар. Тропик куштары мекендейт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* British Indian Ocean Territory
# Бурбондор

**Бурбондор** – европалык бир нече өлкөдөгү королдор династиясы, Капетингдердин бир бутагы. Бурбондор Франциянын королу Людовик IХнун (1226–1270) уулу Роберт Клермон-Бурбондон таралат. 1555–1589-ж. Бурбондор Наварра королдугун башкарышкан. Католиктер менен гугеноттордун ортосундагы граждандык согуштун жыйынтыгында Наварра королу Генрих Бурбон 1589-ж. француз тактысына отурат (1610-ж. чейин Генрих IV деген ат менен башкарган). Бурбондордун туңгуч өкүлү Генрих IVнүн бийлигинин тушунда Францияда абсолютизм күч алып, Людовик XIVнүн убагында өзүнүн гүлдөгөн чегине жеткен. Улуу
Француз революциясынын жүрүшүндө 1792-жана башка бийлиги кулатылып, король Людовик XVI өлтүрүлгөн. Бурбондор Францияны (1589–1792, 1814–15, 1815–30), Испанияны (1700–1808, 1814–68, 1874–1931, 1975-жылдан азыркы учурга чейин; бурбондордун испаниялык бутагы Людовик XIVнүн небереси Филипп Vден таралат), Сицилиянын эки королдугун (Неополитанда, 1735–1805, 1814–60, бурбондордун бул бутагы Филипп Vнин уулу Карл IVдөн таралат), Парма жана Пьяченца герцогдуктарын (1748–1802, 1847–59) бийлешкен. 1931-ж. испан королу Альфонс XIII тактыдан баш тартып, Испания республика деп жарыяланган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Өнөр жай

**Өнөр жай** — эл чарбасынын эн маанилүү тармагы; экономиканы индустриялаштыруунун материалдык негизи. Өнөр жай белендөө жана жасоо деген эки ири тармак тобуна бөлүнүп, өндүрүш каражаттарынан жана эл керектөөчү товар чыгаруудан турат. Өнөр жайдын өндүрүштүк функциялары: минералдык сырьё жана отун казып алуу; суу ресурстарын пайдалануу; табигый ресурстарды эксплуатациялоо; өнөр жай жана айыл чарба сырьёлорун иштеп чыгаруу. Өнөр жайдын көптөгөн тармактары бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Жеймс Кук

Жеймс Кук (1776).
Кук 3 экспедиция.
**Жеймс Кук** (27. 10. 1728, Улуу Британия Йоркшир графтыгы, Мартон, — 14. 2. 1779, Гавайи аралы) — англис деңиз саякатчысы. Жер шарын айланып чыккан 3 экспедицияга жетекчилик кылган. Тынч океандагы 11 архипелагды жана 27 аралды ачкан. Канададагы, Жаңы Зеландиядагы деңиз өткөөлдөрүн жана алардын жээктерин (1759, 1763—67), Австралиянын чыгыш жээгин жана Жаңы Гвинеянын бир бөлүгүн картага түшүргөн (1768—71). Биринчи экспедициясында (1768—71) Жаңы Зеландия 2 аралдан (Түштүк жана Түндүк) тургандыгын далилдеген. Аларды бөлүп турган кысыкты, Австралиянын чыгыш жээгин, Чоң Тоскоол рифин изилдеп, экинчи экспедициясында (1772—75) Түштүк жарым шардагы мелүүн алкактарда кургактыктын ири массивдери жок экендигин аныктап, Жаңы Гебрид аралынын түштүк тобун, Жаңы Каледонияны, Норфолк аралын, Туамоту архипелагынын 2 атоллун, Коом, Кук аралынын түштүк бөлүгүн картага түшүргөн. Азия менен Американын ортосунда кысык бар экенин толугу менен далилдеген. 1773-жылы тарыхта 1-болуп Түштүк уюлдук тегеректи кесип өтүп, 71°01´түштүк кеңдикке жеткен. Кук уюл жакта материк же ири кургактык бар экенин божомолдогон, бирок аны издөөнү токтотууга аргасыз болгон. Үчүнчү экспедициясында (1776—79) Гавайи аралына жетип, Американын түндүк-батыш жээгин изилдеген.

Кук Гавайи аралындагы жергиликтүү калк менен болгон кагылышта курман болгон. Жаңы Зеландиянын Түштүк аралындагы тоо, Тынч океандагы аралдар тобу (Кук архипелагы), Жаңы Зеландиядагы Түштүк жана Түндүк аралын бөлүп турган кысык (Кук кысыгы), Алясканын жээгиндеги булуң Куктун ысмынан аталган.

Эмгектери: Первое кругосветное плавание. Плавание на «Индевре» в 1768—1771 гг., М., 1960; Второе кругосветное плавание. Плавание к Южному полюсу и вокруг света в 1772—1775 гг., М., 1964; Третье плавание. Плавание в Тихом океане в 1776—1780 гг., М., 1971.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9