Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Камчатка

Камчатка.
**Камчатка** — Азиянын түндүк-чыгышындагы жарым арал. Россиядагы аянты боюнча Таймырдан кийинки 2-жарым арал. Батышынан Охота деңизи, чыгышынан Тынч океан жана Беринг деңизи менен чулганат. Түндүк, Түндүкчыгыштан Түштүкбатышты карай 1200 км аралыкта созулуп жатат. Туурасы 450 кмге чейин. Аянты 370 миң км2. Кууш (100 кмге чейин) Параполь мойногу аркылуу материк менен туташат. Чыгыш жээги булуң-буйткалуу (ири булуңдары: Кроноцкий, Камчатка, Корфа жана башка), батышы тегизирээк. Жарым аралдын Борбордук бөлүгүндө жарыш жаткан кырка тоолор (Ортолук жана Чыгыш) созулуп жатат. Алардын аралыгында Борбордук Камчатка ойдуңу жайгашкан. Ойдуң аркылуу Камчатка дарыясы агат.

Ключи жанар тоосу.
Камчаткада 160тан ашык жанар тоо бар, алардын аракеттегиси 29; анын ичинен Евразиядагы эң бийик жанар тоо — Ключи сопкасы (бийиктиги 4750 м). «Камчатканын жанар тоолору» Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Ысык булактар көп, 100дөн ашык гейзер бар (эң ирилери Гейзерлер өрөөнүндө). Камчатка тектоникалык жактан альп бүктөлүшүнө кирет. Палеозой, мезозой жана кайнозой замандарынын геосинклиналдык комплекстери таралган. Көмүр, алтын, күмүш, сымап, полиметалл жана башка кендери бар. Минералдык (көмүр кычкылдуу, азоттуу жана башка), термиялык (суусунун температурасы 100˚Сге жеткен) суу булактарына (гейзерге, кайнар көлдөргө, баткактуу жанартоолорго жана башка) бай, алар негизинен Чыгыш кырка тоосунда жайгашкан. Климаты түштүгүндө деңиздик, борборунда жана түндүгүндө мелүүн континенттик. Февралдын Орточо температурасы батышында —15˚С, чыгышында 11˚С, борбордук бөлүгүндө 16˚С; августтуку ошол эле тартипте 12˚С, 12,5 жана 16 ˚С. Жылдык жаан-чачыны 600дөн 1100 ммге чейин. Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 866 км2. Ири дарыялары: Камчатка, Авача, Чоң дарыя, Ича жана башка Көлдөрү көп, алардын айрымдары кратерлерде (Хангар жана башка) жана жанартоо кальдераларында (Кроноцкий, Курил жана башка) пайда болгон. Көп бөлүгүн чымдак-күл топурактуу кайың жана ийне жалбырактуу токой ээлейт; тоо капталдарына жапалак кедр, оёңдоруна шалбаа, түндүгүнө мамык чөптүү тундра мүнөздүү. Кроноцкий коругу бар. Жарым арал — Россиянын балык өнөр жайынын негизги борборлорунун бири. Батыш жээги — краб кармалуучу негизги район. Камчатка дарыясы аркылуу кеме каттайт. Негизги порттору: Петропавловск-Камчатский, Усть-Камчатск. Елизово шаарында эл аралык аэропорт бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Алеут аралдары

Алеут аралдары жана Аляска.
**Алеут аралдары** - Тынч океандын түндүгүндөгү 110 аралдан жана көптөгөн аскалардан турган архипелаг (АКШ, Аляска штаты). Дого сымал ийилип 1740 кмге созулуп жатат. Аянты 37,8 миң км2. Түлкүлүү, Андреяновский, Келемиштүү жана Жакынкы аттуу 4 арал тобунан турат. Аралдарынын көбү жанартоо конусунан туруп, карга чүмкөлгөн. 25тей аракеттеги жанар тоо бар. Эң бийиги Шишалдина жанар тоосу (2860 м) Унимак аралында. Субарктика шалбаасы, тоолуу тундра өсүмдүктөрү өсөт. Балык, суу жолборс, түлөн уулоочу жай. Куну чарбасы бар. АКШнын Датч-Харбор аскердеңиз базасы (Уналашка а.). Аскалары - канаттуулар базары. Алеут аралдары алгачкы жолу 18-кылымда орус деңиз саякатчылары тарабынан изилденген. 1867-ж. чейин Россияга таандык болгон (Аляска менен кошо АКШга сатылып кеткен).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Ванкувер

Ванкувер
**Ванкувер** — Канаданын Түштүк-батышындагы шаар. Британия Колумбиясы провинциясында. Калкы 1,8 млн (2006; агломерациясында 2,1 млн).

Ванкувер — провинциянын илимий, маданий, ишкердик жана туристтик борбору. Өлкөнүн Тынч океандын жээгиндеги ири деңиз порту (жылына 76,5 млн о жүк ташылат). Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1870-жылы пайда болгон Гранвилл тургун жайы 1886-жылы шаар статусуна ээ болуп, Тынч океандын жээгин иликтеген (1792) англисче деңиз сүзүүчүсү Ж. Ванкувердин ысымынан аталган. 19-кылымдын аягынан В. Канаданын ири чарба борбору. Шаарда 19-кылымдын аягы — 20-кылымдын башында түз көчөлөрдүн жыш тармагы, көптөгөн парктар, жаңы классика стилиндеги турак-жайлар, болоттон асма көпүрө (1939) курулган. Университеттер, музейлер, сүрөт галерееясы, театрлар бар. Улуттук искусство борбору. Жыл сайын эл аралык кинофестиваль жана 2 жылда бир даректүү фильмдердин эл аралык фестивалы өткөрүлүп турат. Канаданын ири өнөр жай борборлорунун бири. Кеме куруу, жыгаччылык, нефть ажыратуу, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн.

## Байланыштуу макалалар

* Ванкувер 2010

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Сан-Франциско

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Отурукташкан жай
Сан-Франциско

|  |  |
| --- | --- |
| Желек | Герб |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Өлкө | АКШАКШ |
| **Тарыхы жана Географиясы** |
| **Калкы** |
| **Сандык идентификаторлор** |

 |

**Сан-Франциско** (исп. *San Francisco*) — АКШнын Калифорния штатындагы шаар.

Ал Ассиздик ыйык (испаниялык «сан») Францисктин урматына аталган. Бул шаар Сертепалы жарым аралында жайгашкан. Сан-Франциско булуңу жана Алтын дарбаза кысыгындагы көпүрөлөр аны курчап турган шаарлар менен байланыштырат. Калкы 38 965 000 киши (2023). Бул Америка Кошмо Штаттарынын батышындагы ири соода, каржы жана маданий борбор. Транспорттук жолдордун түйүнү. 3 аэропорт бар жана алардын бири эл аралык мааниге ээ. Сан-Францискодо ири банктар жана компаниялардын кеңселери иштейт. Металлургия, кеме куруу, тигүү, тамак-аш, полиграфия өнөр жай ишканалары бар. Ракета-космос, радиоэлектроника, нефтини кайра иштетүү, химия жана металлургия өнөр жайынын ишканалары шаардын чет жакаларында жайгашкан. Метрополитен курулган. 3 университет, консерватория, илимий изилдөө институттары, театрлар, музейлер, китепканалар бар. Аскер-деңиз базасы 1776-жылы негизделген. Бириккен Улуттар Уюму 1945-жылы Сан-Франциско конференциясында түзүлгөн.

## Булактар
# Чукча тили

**Чукча тили**, луораветлан тили - чукчалардын тили.

* Негизинен Чукча автономия округу менен Якутиянын Төмөнкү Колыма районуна тараган. Палеоазия тилдери менен теш бир.
* Уэлен (чыгыш; адабий тилинин негизин түзөт), чаун (батыш), энмылин, нувлигран жана хотыр диалектилеринен турат.
* Лексикасында орус тилинен кабыл алынган сөздөр арбын.
* Жазмасы 1931-жылы орус графикасынын негизинде түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Хундар

|  |
| --- |
|  **Кыргызстан тарыхы** |
| **Кыргызстандын байыркы тарыхы** |
| Таш доору Коло доору Андронов маданияты • Чуст маданияты Сактар • Усундар • Кангүй • Хунндар • Дабан |
| **Түрк доорундагы Кыргызстан** |
| Түрк кагандыгы (552—603) Батыш кагандык (603—704) Түргөш кагандыгы (704—756) Карлук кагандыгы (756—940) |
| **Караханийлердин мезгилиндеги Кыргызстан** |
| **Караханийлер** (940—1212) Батыш-Караханийлер (1040—1212) Чыгыш-Караханийлер (1042—1212) Селжукийлер • Каракытайлар (1140—1218) Наймандар |
| **Моңгол доорундагы Кыргызстан** |
| Моңгол империясы (1206—1368) Чагатай улусу (1222—1370) Моголстан (1346—1705) |
| **Теңиртоо кыргыздарынын тарыхы** |
| Алатоо-Кыргыз дуалдык мамлекеттүүлүгү (XVI-XVII) Жуңгар хандыгы Каратегин кыргыздары • Батыш кыргыздары Арка кыргыздары Кокон хандыгы (1831—1876) |
| **Орусия империясынын курамында** |
| Орусия империясынын курамына кириши (1855—1876) Түркстан генерал-губернаторлугу (1867—1886) Түркстан крайы (1886—1918) |
| **ССР Союзунун курамында** |
| Кара-Кыргыз АО (1924—1925) Кыргыз АО (1925—1926) Кыргыз АССРи (1926—1936) Кыргыз ССРи (1936—1991) |
| **Кыргыз Республикасы (1991—учур)** |
| Портал | Категория |

Гундардын Италияга кол салышы
**Хундар кайсы жере**

Биздин замандын 48-жылы хунндардын жети уругу кайрадан Кытай императоруна баш ийип, түштүк хунндар деп аталып калган. Түндүк хунндар биздин замандын 1-кылымынын акырында экиге бөлүнгөн. Бир бөлүгү Моңголия аймагында кала берип, кийинчерээк түрк урууларынын өзөгүн түзгөн. Дагы бир бөлүгү Орто Азия тарапка жылган. Батышка жылган түндүк хунндардын айрым топтору Европага чейин журт которуп жана өзүнө башка көчмөн урууларды сиңирип отуруп, жаңы гунндар уруу бирикмесине айланган. Орто Азиянын чыгыш бөлүгүнө журт которгон түндүк хунндардын калган-катканы кийинчерээк Батыш түрк кагандыгынын негизги калкына аралашып кеткен. Түштүк хунндар Кытайда бир катар чакан мамлекетти негиздешкен; 6-кылымга чейин жужан, табгач (тоба), түрк, кытай сыяктуу элдерге аралашып, алардын арасына сиңип кеткен.

## Колдонулган адабият

“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.

“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”

“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”

“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.

“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

## Интернеттик шилтемелер
# Төрттүк союз

**Төрттүк союз** (1915) -
Биринчи дүйнөлүк согушта (1914-1918) Антантaга каршы турган Герман империясы, Австрия-Венгрия, Осмон империясы жана Болгария аскердик-саясий блогунун адабияттарда кездешчү аты.

Төрттүк союз Герман империясы менен Австрия-Венгрия блогуна 1914-ж. Осмон империясы, 1915-ж. Болгария кошулган соң түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# ЮНЕСКО

ЮНЕСКО.
**ЮНЕСКО** (англ. *UNESCO — **U**nited **N**ations **E**ducational, **S**cientific and **C**ultural **O**rganization*) - Бириккен Улуттар Уюмунун Билим, Илим жана Маданият боюнча мекемеси, штаб-квартирасы Парижде.

## Байланыштуу макалалар

* Бүткүл дүйнөлүк мурас
* Биосфералык резерват
# DOS (Disk Operating System)

IBM компьютерлери менен бирге жеке компьютерлер үчүн 1980-жылы иштелип чыккан айрым маселелерди башкаруучу иштетүү системине кирет. DOSтун көп колдонулган версияларына MS-DOS жана DOS PC киришет. IBM компьютерлери үчүн DOS PC иштетүү системи Microsoft тарабынан иштелип чыккан. Ошону менен катар MS-DOS деп аталган иштетүү системин Microsoft корпорациясы IBM компьютерлери менен бирдиктүү компьютерлер үчүн иштеп чыккан. Кийин DOSтун жаңы версиялары иштелип чыгып, алар буйрук сабынан же менюнун жардамы менен башкарууну аткарган, дискти жана эсти башкаруу иштери жакшыртылган. Бирок, колдонуучуга толук графиктик интерфейсти сунуш кыла алган эмес. DOS азыркы учурда кеңири колдонулбаганы менен аны колдонгондор азыркы учурда дагы эле кездешет.

## Колдонулган адабияттар

* Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
# Океанография

Океанография.
**Океанография**, **Океанология** (океан жана …логия) – Дүйнөлүк океандагы физикалык, химиялык, Геологиялык жана биологиялык процесстер жөнүндөгү илим. Океанологиянын негизги тармактары: океан физикасы – океан жана деңиз сууларындагы физикалык процесстерди, океан менен атмосферанын өз ара аракеттенүү закон ченемдеринин; океан химиясы – океандагы химиялык заттардын алмашуу жана трансформациялануу закон ченемдеринин, ал заттардын химиялык балансын; океан биологиясы – биомассанын пайда болууга, биомассаны жана организмдердин маанилүү түрлөрүнүн жылдык продуктуулугунун, океандын биологиялык продуктуулугунун жөнгө салынып туруу закон ченемдерин; океан геологиясы – океан түбүндөгү жана анын астындагы Геологиялык процесстердин жана кен байлыктардын пайда болуу закон ченемдерин изилдейт. Океанологиянын башкы максаты – деңиз үстүндө жана астында кеме жүрүүнүн коопсуздугун камсыз кылып, натыйжалуулугун жогорулатуу, океандын биологиялык, минералдык жана энергия ресурстарын пайдалануу, аба ырайын прогноздоо ыкмасын өркүндөтүү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Топография

Топографиялык карта.
**Топография** - (гр. topos - орун жана ...графил) - топографиялык карталар түзүү аркылуу жер бетин географиялык жана геометриялык жактан изилдөөчү илимий-техникалык тармак.

Топография картография менен геодезиянын ортосундагы илим. Ал бир жагынан картографиядагы аймактардын жалпы географиялык картасын түзүү ыкмаларын камтыса, экинчи жактан геодезиянын картага түшүрүлүүчү географиялык жана социалдык-экон. объектилеринин жайгашуусун, формасын, көлөмүн аныктоо үчүн түздөн түз жер бетинен жана аэросүрөт боюнча өлчөө маселелерин изилдейт.

Топографиялык карта түзүү жумуштары алгач 16-кылымда жүргүзүлгөн. 18-кылымда так өлчөөчү аппараттардын пайда болушунан жер бетинде жүргүзүлгөн Топографиялык съёмкалардын тактыгы жана сапаты артып, 20-кылымдын 1-жарымынан аэросүрөт,кийинки кезде космостук Топографиялык съёмкалар кеңири колдонула баштады.

Жер бетинде жүргүзүлүүчү Топографиялык съёмкалар аянты кичине аймактарда мензула менен аткарылат. тоолуу жана татаал шарттуу райондордо Топография жумуштары фототеодолиттик съёмка боюнча жүргүзүлөт. космостук съёмка азырынча өздөштүрүлбөгөн жана аз изилденген уюлдук аймактардын, чытырман токойлуу жерлердин, чөлдөрдүн кичине масштабдуу, ошондой эле обзордук Топографиялык карталарын түзүү менен чектелет. Негизги Топографиялык съёмка жүргүзүү ыкмасы - аэрофототопография. Азыркы учурда Топографиялык съёмка жүргүзүүнүн ыкмалары автоматташтырылууда. Бул Айдын ж. б. асман телолорунун карталарын түзүүгө, топографиялык карталарды тез жана так түзүп, бат жаңыртып турууга мүмкүндүк берет

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
# Америго Веспуччи

Америго Веспуччи.
**Веспуччи Америго** (9.3.1454 (1451), Флоренция – 22.2.1512, Севилья) ― деңиз саякатчысы. 1491-ж. Испанияга көчүп келген. Алгач Медичи банкында кенже кызматкер, кийинчерээк ошол фирманын Севильядагы агенти болуп кызмат өтөгөн. Х. Колумбдун 2жана 3-экспедициясын даярдоого катышкан. 1497-98-ж. Канар аралына саякат жасаган. 1499-1500-ж. Испаниянын, 1501-04-ж. Португалиянын деңиз кызматында, 1508-12-ж. Кастилиянын башкы кеме башкаруучусу (кормчий) болгон. 1499-1504-ж. Жаңы Дүйнөнүн жээктерине болгон экспедицияларга катышкан. Бул саякаты тууралуу Лоренцо Медичи менен Пьеро Содериниге жазган каттары дүйнөгө белгилүү болуп, басма беттерине бир нече тилде (1505-10) басылган. Лотарингиялык картограф М. Вальдземюллер Колумб ачкан «дүйнөнүн төртүнчү бөлүгүн» Веспуччи тапты деп жарыялап, анын урматына Америка деп (1507) аталып, 1538-ж. картограф Меркатордун картасына «Америка» деген ат менен түшүрүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Бийиктик

**Бийиктик**, алкактуулук, бийиктик зоналуулук тоолордо табигый шарттар менен процесстердин (климат, топурак, өсүмдүктөр дүйнөсү, рельефти түзүүчү процесстер ж. б.) бийиктикке жараша өзгөрүшү. Кыргызстандын тоолоруна чөл жана жарымчөл, кургак талаа, талаа жана шалбаалуу талаа, токой жана шалбаалуу талаа, субальп шалбаасы жана шалбаалуу талаа, альп шалбаасы жана шалбаалуу талаа, кар, мөңгүлүү ландшафт зоналары мүнөздүү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы»: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Гироскоп

Гироскоптун 3-даражадагы негизги касиетинин иллюстрациясы
Механикалык гироскоптун процессиясынын анимациясы
**Гироскоп** (*гиро* жана гр. skopeo — *байкайм*) — мейкиндикте айлануу огунун багытын өзгөртө алган тез айлануучу катуу нерсе.

Айлануу кыймылында болуучу асман телолору, артиллерия снаряды, кемелерде орнотулган турбинанын ротору, балдардын оюнчук чимириги ж. б. гироскоптук касиетке ээ. Гироскоп касиетине негизделип түзүлгөн ар кандай приборлор, механизмдер (мисалы, гироскоп компасы, стабилизатор) самолёт, деңиз кемеси, ракета ж. б. кыймылын автоматтык башкаруу үчүн, алардын алга жылуу же бурчтук ылдамдыгын ченөөдө жана кыймыл багытын, тараптарды аныктоо үчүн кеңири колдонулат.

Механикалык гироскоптун прецессиясы
Гироскоптун касиети төмөнкү эки шарт аткарылганда байкалат:

* Гироскоптун айлануу огу мейкиндикте өз багытын өзгөртө алышы керек;
* Гироскоптун өз огунда айлануусунун бурчтук ылдамдыгы ок багытын өзгөрткөндөгү бурчтук ылдамдыктан алда канча чоң болушу талап кылынат.

Айлануу огу мейкиндикте эркин айланыш үчүн техникада колдонулуучу Гироскоп атайын рамкага бекитилет.

## Кошумча маалыматтар

* Гироскопия
* Гиростабилизатор

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюст. -608 б.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

## Шилтемелер

Калып:Wiktionary

* Proceedings of Anniversary Workshop on Solid-State Gyroscopy (19-21 May, 2008. Yalta, Ukraine). — Kyiv-Kharkiv. ATS of Ukraine. 2009. — Калып:ISBN с опечаткой. *См. также материалы последующих семинаров*: International Workshops on Solid-State Gyroscopy (Международные семинары по Твёрдотельной гироскопии)
* Гироскоп с электростатическим подвесом Archived 2009-07-08 at the Wayback Machine
* Демонстрация прецессии, гироскопа из трёх CD плееров со стабилизацией по трём осям в невесомости

## Эскертүүлөр
# Билл Клинтон

Билл Клинтон (1993).
**Билл Клинтон** (англисче  *William Jefferson Blythe III*; 18 август 1946) — АКШ 42-чү президенти (1993-2001).

## Байланыштуу макалалар

* Сокс
* Буш, Жорж Уокер (2001-2009)
# Рубидий

Рубидий.
**Рубидий** (лат. rubidium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 37; ат. м. 85,47. Жаратылышта 2 изотобу белгилүү: массалык сандары ⁸⁵Rb (72,15%), ⁸⁷Rb (27,85%) b-радиоактивдүү (Т½ =50 миллиард жыл). 24 жасалма радиоактивдүү изотоптору алынган. Жаратылышта Р. кеңири таралган, жер кыртышынын (м. б-ча) 3,1 ×10-2 % түзөт. Р. – күмүш түстүү, ак металл. Кычкылтек менен күйүү реакциясына кирип, Rb2O2 жана RbO2 пайда кылат. Rb2O – кычкылтек эң аз өлчөмү менен рубидий окистенгенде пайда болот. Суу менен жеңил аракеттенишип гидрооксидин - RbOH пайда кылат. RbOH - түссүз кристалл, 301оС эрийт. Р. галогениддери (RbCl, RbF, RbBr) – түссүз кристаллдар, жогорку температурада кайнап жана балкып эришет, сууда жакшы эришет. Башка элементтер галогениддери менен комплекстик бирикмелер пайда кылат, мисалы, RbCl, MgCl2×6H2O. Rb2SO4–түссүз зат, RbOH же Rb2CO3 күкүрт кислотасын таасир этүүдөн алынат. Р. карбонаты Rb2CO3-түссүз зат, эрүү температурасы 837оС. 900оС диссоциацияланат; сууда жакшы эрийт. Р. карбонатынан Р-дин бардык бирикмелери алынат. Rb2S-сульфиди, RbH-гидриди, Rb3N-нитриди, Rb2C2-карбиди, Rb4Si-силициди белгилүү. Р. үч элемент (K, Rb жана Cs) аралашмасынан өзүнчө ажыратуу м-н; вакуумда 700-8000 С Р. галогенидинен кальций металлы менен калыбына келтирүүдөн алынат. Р. металлы парафин майынын астында же атайын жасалган суутек менен толтурулган айнек ампулада сакталат. Р. фотоэлементте, түстүү жарык берген түтүктө, медицинада колдонулат. 1861-ж. Берлин илимдер академиясында Р.Бунзен жана Г.Кирхгофф спектралдык анализ ыкмасы менен жаңы бир щелочтуу металл ачылгандыгын маалымдашып, аны Р. деп аташкан. Ал лат. «rubedus» – «кызыл түстүү» дегенди билдирет. Р. лепидолит деген минералдан Р.Бунзен тарабынан 1863-ж. бөлүнүп алынган.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Пульсар

**Пульсар** – удаалаш радиотолкундарды тез ылдамдыкта нурлантуучу нейтрондук жылдыз.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
# Навигация

**Навигация** (лат. navigatio - кемеде сүзүп жүрөм) - 1) деңизде сүзүү, кеме менен жүрүүчүлүк; 2) жергиликтүү аба ырайынын шартына жараша кеме менен жүрүүгө мүмкүн болгон жыл мезгили; 3) кеме башкаруунун теориялык негизин, практикалык ыктарын иштеп чыгуучу кеме башкаруу илиминин бөлүмү; 4) аэронавигация - учуучу аппараттарды (самолёт, вертолёт, ракета жана башка) айдоо, учуруу, башкаруу методу жана каражаттары жөнүндөгү илим. Деңиз навигациясы эзелтен белгилүү. Азыркы деңиз навигациясынын милдеттери: кеменин коопсуз жана ыңгайлуу жолун тандоо, навигациялык аспаптар жана приборлор менен анын жүрүү багытын, ордун, басып өткөн жолунун узундугун аныктоо; сырткы таасирлерге жараша кеменин жүрүү багытынын өзгөрүшүн эсепке алуу; кеме башкаруунун ыңгайлуу картографиялык проекцияларын изилдөө, тандоо жана аларга карата аналитикалык жана графикалык ыкмалар менен навигация маселелерин чечүү. Навигациянын төмөнкү түрлөрү бар: автомобиль навигациясы, асир навигация, бионавигация, аба навигациясы, инерциялык навигация, маалымат навигациясы, космостун навигациясы, деңиз навигациясы, радионавигация, спутник навигациясы, жер астындагы навигацияда радиоэлектрондук түзүлүшаарынавигатор (навигациялык жабдык) пайдаланылат.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Синус

**Синус** - тригонометриялык функциялардын бири; белгилениши - sin.

Тик бурчтуу үч бурчтукта тар бурчтун Синусу деп, ал тар бурчка карама-каршы жаткан катеттин гипотенузага болгон катышы айтылат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Абиссаль түздүктөрү

*Hydrolagus* sp. жана Абиссаль түздүктөрү.
**Абиссаль түздүктөрү** - океан жана деңиз чуңкурдуктарындагы жайык түз жерлер. Абиссаль түздүктөрү Дүйнөлүк океан таманынын ¾, Жердин аянтынын ⅓ (270 млн. км2 ) бөлүктөрүн ээлейт. Морфологиялык түзүлүшү жагынан тайпак жана дөңсөөлүү болуп 2 типке бөлүнөт. Тайпак абиссаль түздүктөрү океан чуңкурдугунун чет жагына, деңиз ойдуңунун борбордук бөлүгүнө туура келет. Мындай түздүктөр өтө тегиз келип, алардын ар кайсы жерлеринде жанар тоодон пайда болгон дөбөлөр кездешет. Тайпак абиссаль түздүктөрү Атлантика океанында көп (Хаттерас, Биская, Ангола жана башка). Дөңсөөлүү абиссаль түздүктөрүнүн рельефи татаал. Түздүктүн бети дөңсөөлүү, жалчалуу келет, борпоң, чөкмөлүү ойдуңдары бар. Ой жерлердин тереңдиги 500мден 1000мге чейин жетет. Мындай түздүктөр Тынч, Инди, Атлантика океандарына мүнөздүү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Диагональ

**Диагональ** (лат. diāgōnālis, гр. diagonios – бурчтан бурчка баруучу) – 1) көп бурчтуктун диагоналы – көп бурчтуктун бир жагында жатпаган эки чокусун туташтыруучу түз сызыктын кесиндиси. Эгерде көп бурчтуктун чокусунун саны n болсо, анда анын диогоналдарынын саны ге барабар. 2) көп грандыктын диагоналы – көп грандыктын бир гранында жатпаган эки чокусун туташтыруучу түз сызыктын кесиндиси. «Диагональ» термини алгач (биздин заманга чейин. 3-кылым) Евклиддин эмгектеринде кездешкен.

## Колдонулган адабияттар

“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1