# Пейзаж

**Пейзаж** (французча paysage) - кайсы бир жердин көрүнүшү, сүрөтү; живопись менен графиканын негизги предмети - жаратылышты чагылдыруу. Шаар көрүнүштөрү же архитектуралык комплекстер (архитектуралык Пейзаж), деңиз көрүнүштөрү (марина) тартылган сүрөттөр да Пейзаж болот. Пейзаж рельефтин, кээде башка жанрлардын фону катары да кызмат кылат. Пейзаждын алгачкы үлгүлөрү неолит доорунда пайда болгон. Байыркы Чыгыш (Египет) маданиятында согуш, анчылык, балык уулоо тууралуу сүрөттөрдө жаратылыш көрүнүштөрүнө да маани берилген. Ортонку жана Жаны падыша доору менен Крит искусствосундагы (б. з. ч. 16–15-кылымдар) рельефтер менен жазууларда пейзаждык ыкма кеңири колдонулган. Пейзаж Кытайда б. з. 6-кылымда, Японияда 12-13-кылымдарда, Европада Кайра жаралуу доорунда калыптанган. 19–20-кылымдардагы М. К. Клодт, И. И. Шишкин, И. И. Левитандын чыгармалары П. жанрынын мыкты үлгүлөрү болуп саналат. В. Н. Бакшеев, И. Э. Грабарь, Н. П. Крымов, A. В. Куприн, С. А. Чуйков, А. Гудайтис ж. б. советтик сүрөтчүлөр Пейзаж искусствосунун реалисттик салттарын өнүктүрүп, өз чыгармаларында ата журт жаратылышынын сулуулугун совет элинин ишмердиги менен айкалыштырып чагылдырган. Кыргызстанда Пейзаж жанры совет доорунда пайда болуп, Г. Айтиев, С. Акылбеков, К. Керимбеков өңдүү кыргыз сүрөтчүлөрүнүн чыгармаларынан кеңири орун алган.
Пейзаж – адабий көркөм чыгармада табият көрүнүшүн сүрөттөп, чыгарманын мазмунун, каармандардын түрдүү кырдаалдардагы психологиялык абалын ачып берүүгө багытталат. Лирикалык Пейзажда каармандын көңүл маанайынын абалы көрсөтүлөт. Айрым Пейзажда автордун туулуп-өскөн жерине болгон сүйүүсү берилет. Мындай Пейзаждык сүрөттөөлөр Ж. Турусбековдун, Ж. Бөкөнбаевдин, А. Осмоновдун, Ч. Айтматовдун ж. б. акын-жазуучулардын чыгармаларында кездешет.

Франческо Филиппини (1853–1895) — Европа искусствосунун тарыхындагы *пейзаждык сүрөт* жанрынын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири болуп саналат. Ал өз чыгармачылыгын XIX кылымдын экинчи жарымында жүргүзгөн. Анын көркөм мурасы XX кылымдын башына чейин бир катар сүрөтчүлөргө жана мектептерге таасир эткен.

Парижде болгон учурда, Филиппини Клод Моне менен жолугуп, француз импрессионизминин чөйрөсү менен түз диалог жүргүзгөн. Ал Монени сыйлаганы менен, импрессионисттик эстетикалык жана сезимтал ыкмалардан баш тарткан. Анын ордуна, Филиппини автономдуу, структуралык жана этикалык принциптерге негизделген өз алдынча көркөм тилин иштеп чыккан.

Бул ыкма өзгөчө стилди жараткан, аны кийинчерээк искусствоведдер **филиппинизм** же **италиялык импрессионизм** деп аташкан. **Филиппинизм** расмий көркөм агым эмес, маданий жана визуалдык багыт катары мүнөздөлөт. Ал искусствону этикалык түшүнүүгө, пейзажды символикалык чечмелөөгө жана искусствонун коммерциялашуусуна каршы катуу сынга негизделген. Филиппини айыл чарба эмгеги, аялдын образы жана табигаттын рухий мазмунун чагылдырууга өзгөчө көңүл бурган.

Франческо Филиппининин таасири Умберто Боччонинин бир нече чыгармаларында, айрыкча *La Sera* аттуу сүрөтүндө ачык байкалат. Боччони Филиппининин сүрөттөрүнө мүнөздүү болгон композициялык жана жарыктык элементтерди андан ары өнүктүргөн. Футуризм тарыхындагы изилдөөлөр Филиппининин символикалык жана концептуалдык салымын футуристтик сүрөт өнөрүнүн негизги илхам булагы катары таанышат.

**Филиппинизм** бүгүнкү күндө искусствоведдер тарабынан XIX менен XX кылымдын кесилишинде Европадагы эң туруктуу жана жетилген пейзаждык сүрөттүн формасы катары каралат. Ал ошондой эле модернисттик сүрөт өнөрүнүн алкагындагы бир нече көркөм агымдардын баштоочусу катары да бааланат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9