Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гавайи аралдары

Гавайи.
**Гавайи аралдары**, Сандвич аралдары Тынч океандын борбордук бөлүгүндөгү архипелаг; АКШнын Гавайи штаты. Аянты 16,7 миң км2. Калкы 1183 миң (1996). Административдик борбору Гонолулу (Оаху аралында). 3600 км аралыктагы 24 жанартоо жана шуру (коралл) аралдарынан (ирилери Гавайи, Мауи, Молокаи, Оаху) турат. Эң бийик жери 4205 м (Мауна-Кеа аракеттеги жанартоосу). Гавайи аралында Мауна-Лоа жана Килауэа аракеттеги жанартоолору жайгашкан. Климаты тропиктик пассаттык. Жылдык орт. температурасы 18°Сден (февраль) 25°Сге (август) жетет. Жаан-чачыны 3500-4000 ммден 12500 ммге чейин. Нымдуу тропик токою, саванна өсөт. Өсүмдүк түрүнүн 90%тейи эндемик. Балкамыш, ананас, кофе жана башкатропик өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Гүл өстүрүү, туризм өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Малайя архипелагы

Малайя архипелагы.
**Малайя архипелагы** - Жер шарындагы аралдардын эң көп топтолгон жери. Жалпы аянты 2 млн км2дей болгон 10 миңдей аралдан турат. Азия жана Австралия материктеринин аралыгындагы Чоң жана Кичи Зонд (анын ичинде Калимантан, Суматра Ява, Сулавеси), Филиппин (Лусон, Минданао ж. б.), Молукка ж. б. аралдар тобун камтыйт. Архипелаг негизинен Индонезия, Малайзия жана Филиппин мамлекетинин курамына кирет. Орто бийиктиктеги жана жапыз тоолор басымдуу; эң бийик жери 4101 м (Калимантан аралындагы Кинабалу тоосунда). Ошондой эле дөбөлүү түздүктөр жана ойдуңдар да бар. Малайя архипелагы соңку кайназой жана азыркы бүктөлүштөргө кирет. Вулканизм өнүккөн; 330дан ашуун жанар тоо бар, анын аракеттегиси 100дөн ашуун; эң белгилүүсү – Кракатау. Малайя архипелагында алмаздын дүйнөдөгү эң ири кендери бар; ошондой эле нефть, темир, никель, вольфрам, марганец кен таштарына, бокситке бай. Архипелагдын борбордук бөлүгү экватор, чет-жакалары Түндүк жана Түштүк жарым шарлардын субэкватор алкактарында жатат. Абанын температурасы жыл ичинде анча өзгөрбөйт (түздүктөрдө 23–26°С, тоолордо 15–17°С). Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 1000–2000 мм, тоолордун айрым жерлеринде 5000 ммден ашык. Экватор алкагында жаан-чачын жыл бою бир кылка, субэкватор алкактарында муссондук циркуляцияга байланыштуу көбүнчө жайында жаайт (жыл мезгилдери эки Жарым шарда эки башка). Дарыялары жыш, суусу мол, бирок кыска. Жетиштүү же ашыкча нымдуу аймактарда кызыл же латериттик, айрым сезондордо нымы жетишсиз болгон жерлерде кызыл-коңур жана күрөң, тоолордо коңур жана тоо-шалбаа, дарыя өрөөндөрүндө аллвий-шалбаа жана шалбаа-саз топурактары басымдуу.

Бали (Кичи зонд аралдары).
Малайя архипелагы Жер шарындагы флорага эң бай регион; Ява аралында гана 6000ден, Калимантанда 11000ден ашык түрү бар. Эндемизми да зор; эндемиктик уруу 500дөн ашык, ал эми түрү 30–35%ке жетет. Өсүмдүктөрү бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Түздүктөрүн жана жапыз тоолорун (1200–1300 м бийиктикке чейин) нымдуу тропиктик дайыма жашыл токой ээлейт; курамы өтө ар түрдүү: пальма (300гө жакын түрү бар), панданус, бамбук, расамал, фикус, жапайы алма ж.б.; андан жогору дайыма жашыл токой ээлеп, ага субтропик флорасынын өкүлдөрү аралашат. Деңиз деңгээлинен 2000–4000 м бийикте мамык чөптүү, ашыкча нымдуу тоо токою жогору карай бадалдар жана тоо шалбаа тилкелери менен алмашат. Субэкватор алкактарында жалбырагын түшүрүүчү муссон токою жана саванна басымдуу. Дельталарда жана деңиз жээктеринде мангр токою таралган. Түздүктөрүнүн басымдуу бөлүгү айдалып, анда шалы, тропиктик өсүмдүктөр өстүрүлөт. Малайя архипелагын адам жана ит сымал маймылдар, пил, керик, малайя аюусу жана кызыл карышкыры, тери канаттар, абыргандар мекендейт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Малакка кысыгы

Малакка кысыгы.
**Малакка кысыгы** - Малакка жарым аралы менен Суматра аймагынын ортосунда.

Андаман менен Түштүк Кытай деңиздерин туташтырат. Уз. 1000 кмтв жакын, кууш жери 40 км, фарватердеги эң тайыз жери 25 м. Түштүк жагындагы оозуна жакын Сингапур порту (Сингапур мамлекетинин борбору) жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. - Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. - 656 б.
# Конго ойдуңу

Конго ойдуңу.
**Конго ойдуңу** – Борбордук Африкадагы ири ойдуң. Байыркы жана азыркы чөкмө тектерге (кумдук, чополуу сланец ж. б.) толгон Африка платформасынын синеклизасына дал келет. Таманы жайпак, диаметри 1000 кмдей. Тектирлүү плато жана бөксө тоолор менен курчалган. Конго ойдуңунун рельефи ярустук түзүлүштө. Эң жапыз (300–400 м бийикте) жана голоценде жаралган төмөнкү ярусу жазы, көбүнчө саздак келип, көптөгөн дарыялардын жайылмалуу өрөөндүү Конго ойдуңунун борбордук бөлүгүндө жалпы бир жайык аллювий түздүгүн пайда кылат. Түздүктү мезгил-мезгили менен суу каптап турат. Андан жогору бир нече деңгээлдеги антропогендик тектирлер жана плиоцен-антропогендеги тектир сымал платолор жайгашкан. Платолор четки бөксө тоолорду карай түндүк жана батышында 500 м бийиктен, түштүк жана чыгышында 1000 мден жогору көтөрүлөт. Саз жерлерди кургатуу иштери жүргүзүлүүдө. Ойдуңду Конго дарыясынын алабы ээлейт. Ысык жана нымдуу экватордук (түндүк жана түш четжакаларында субэкватордук) климат өкүм сүрөт. Айлык орточо температурасы 23–25°Сден 26–27°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1500–2000 мм жана андан да ашык. Ойдуңду нымдуу дайыма жашыл гилея жана жалбырагы күбүлмө токой (көбү кыйылган), саздак жерлер текши каптаган. Ойдуңда жайгашкан ири Салонга улуттук паркы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Амазонка ойдуңу

Амазонка ойдуңу.
**Амазонка ойдуңу** - Түштүк Америкадагы табигый аймак. Амазонка дарыясынын алабын ээлейт. Негизинен Бразилиянын, ошондой эле Колумбия, Эквадор жана Перунун аймагында. Аянты 5 млн км2ден ашык. Амазонкага Амазонка ойдуңу бүт, Гвиана (түндүгүндө) жана Бразилия (түштүгүндө) бөксөтоолорунун жапыз капталдары кирет. Ойдуң тектоникалык ийилүүдөн (синеклизадан) орун алган. Экватор алкагынын табигый ландшафты толук сакталган кенен түздүктөрдөн турат. Батыш Амазонкага накта экватордук ландшафт мүнөздүү. Мында жылдык жаан-чачын 3000 ммге чейин түшүп, дайыма суусу мол дарыялар көп, өсүмдүктөр менен жаныбарлардын эндемик түрлөрү бар экватордук токой (гилей) өсөт. Чыгыш Амазонка дөңсөөлүү (бийиктиги 350 мге жетет), дарыялары босоголуу, терең капчыгайлар менен агат. Жалбырагы күбүлмө токой басымдуу, айрым жеринде саванна кездешет. Калк сейрек отурукташкан, алар негизинен токой чарбасы, аңчылык, балык кармоо, ошондой эле дыйканчылык менен кесип кылат. Кен байлыктары марганец (Сьерра-ду-Навиу), калай (Рондония аймагы), алмаз жана алтын (Мадейра бассейни). Негизинен дарыялар аркылуу катташат. Амазонканын түштүк бөлүгүнөн Бразилиядагы эң чоң жол Трансамазонка автомобиль жолу өтөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Балкан жарым аралы

Балкан жарым аралы.
**Балкан жарым аралы** - Европанын түштүгүндө. Болгария, Албания, Грекиянын көп бөлүгү, Түркиянын европалык бөлүгү (Фракия) жана Румыниянын түштүк райондору, Түндүк Македония, Босния жана Герцеговина, Словения, Сербия жана Черногория, Хорватия жайгашкан. Аянты 505 миң км2дей. Жер ортолук деңизге 950 км кирип турат. Адриатика, Иония, Эгей, Мрамор, Кара деңиздери менен чулганат. Батыш жээктери булуң-буйткалуу, тик жана аскалуу, чыгышы жапыз, түз. Грекияда Пелопоннес жана Халкидики ири жарым арал бар. Адрия жана Эгей деңиздеринин жээктеринде аралдар көп. Аймагынын көбүн анча бийик эмес Динара, Пинд, Серб тайпак тоолору, Стара-Планина, Родопи ж. б. тоолор ээлейт. Эң бийик жери 2925 м, (Мусала чокусу). Түздүктөр негизинен жарым аралдын чет-жакаларында (Ортонку Дунай жана Төмөнкү Дунай түздүктөрү), тоо аралык ойдундарда (Жогорку Фракия, Фессалия ойдундары ж. б.), жээк бойлой жайгашкан. Климаты түндүгүндө жана чыгышында мелүүн континенттик, батышы менен түштүгүндө субтропиктик жер ортолук деңиздик. Динара тайпак тоосунун батыш капталына жаан-чачын көп (айрым жылдары Котор бухтасында 5000 ммге чейин) жаайт. Башкы дарыялары: Дунай, Сага (Балкан жарым аралынын түндүк чеги), ошондой эле Марица, Морава.

Ири көлдөрү: Скадар, Охрид, Преспа. Батыш жана түштүгүндө жерортолук деңиздик бадалдар жана токой, түндук жана чыгыш тоолорунда жазы жана ийне жалбырактуу, жалбырагы күбүлмө бадал токойлору өсөт. Карст процесси өнүккөн. Динара тайпак тоосунун айрым жерлеринде өсүмдүктөр өспөйт. Түздүктөрү айдалган. Ири шаарлары: София, Белград, Стамбул, Афины, Тирана.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Урал тоолору

Урал тоолору.
Урал тоолору.
**Урал**, Орол — Европа менен Азиянын чек арасындагы тоо системасы. Карск деңизинен Орск шаарына чейин меридиан багытында созулуп жатат.

Чыгыш Европа түздүгүн Батыш Сибирь түздүгүнөн бөлүп турат. РФ менен Казакстандын аймагында. Узундугу 2000 км. ашык, туурасы 40-150 км. Негизги суу бөлгүч кырка тоо — Урал тоо системасынан жана кенен ойдуңдар менен бөлүнгөн каптал кырка тоолор - Урал алды, Урал өндүрү, Чыгыш Уралдан (Зауралье) турат. Рельефине ж. б. өзгөчөлүктөрүнө жараша Уюлдук Урал, Уюлга жакын Урал, Түндүк Урал, Ортонку Урал жана Түштүк Урал болуп бөлүнөт. Эң бийик жери — Народный чокусу (бийиктиги 1895 м). Урал — Урал-Моңгол геосинклиналдык кырчоосунун герцин бүктөлүүсүндө пайда болгон эпиплатформалык тоолор. Рельефи кийинки тектон. көтөрүлүүнүн, талкалануунун жана денудациялык продесстердин таасиринен калыптанган. Негизинен орто бийик тоо рельефи басымдуулук кылган жалпак кырдуу кырка тоону (бийиктиги 1000-1200 м) элестетет. Батышында Чыгыш Европа түздүгүн карай жапыздаган тоо этегиндеги четки ойдуңга өтөт. Чыгыш тарабы тик. Урал өндүрүндө жана батышында карст процесси өөрчүгөн; үңкүрлөр көп (Дивья, Кунгур, Кап, Сумган ж. б.). Бийик тоолору жана чокулары талкалануу процессине чыдамдуу тоо тектерден (кварц, габбро ж. б.), тоо аралык өрөөндөрү аки таш ж. б. чөкмөлөрдөн турат. Кен байлыктары: жез, темир, хром, никель кенташтары, көмүр, нефть, газ, калай тузу, асбест. Урал кооз асыл таштары менен дүйнөгө даңкталат. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы батыш капталдарында -20°Сден (Уюлдук Уралда) 15°Сге чейин (Түштүк Уралда); чыгыш капталдарында абанын температурасы 1-2°Сге төмөн. Июлда ошол эле кеңдиктерде 9°Сден 20°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны Уюлдук жана Түндүк Уралда 1000 мм, Түштүк У-дын чыгыш капталдарында 300 ммге чейин. Уюлдук жана Уюлга жакын У. мөңгүлүү (жалпы аянты 25 км2). Дарыялары Түндүк Муз океандын (Печора Уса менен, Исеть, Тобол ж. б.) жана Каспий денизинин алаптарына (Кама, Чусовой жана Акидил менен Урал) кирет. Чыгыш капталдарында көлдөр (Таватуй, Аргази, Увильды, Тургояк ж. б.) көп; эң тереңи Чоң Жаян көлү (136 м). Климаттын түндүктөн түштүккө карай өзгөрүшүнө жана рельефинин мүнөзүнө байланыштуу Уралдын ландшафты кең дик жана бийиктик алкактуулук боюнча алмашат. Негизинен токой басымдуу (түндүгүндө 300 м, түштүгүндө 1200 м бийиктикке чейин); батышын карагай жана көк карагайдан турган күңүрт ийне жалбырактуу тоо-тайгасы, чыгышын мырза карагай, кызыл карагай жана кайыңдуу ачык ийне жалбырактуу токой ээлейт. Түштүк Уралга токойлуу талаа жана талаа ландшафты, тоо кырына эңилчектүү тундра; корум таштар мүнөздүү. Уралдын аймагында Печора-Илыч, Висим, Ильмен, Башкырт коруктары уюштурулган. Урал деп 18к-дан атала баштаган. Бул аталыш түрк тилдеринен «арал» (Аралтау) же «уралмак» — курчоо деген маанини берет.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Иран тайпак тоосу

Иран тайпак тоосу.
**Иран тайпак тоосу** – Иран (басымдуу бөлүгү), Ооганстан жана Пакистандын аймагында; четжакалары Ирак менен Түркмөнстандын түштүгүндө. Батышынан Месопотамия ойдуңу, чыгышынан Инд өрөөнү менен чектешет. Узундугу 2500 кмдей, аянты 2,7 млн км2. Альп-Гималай геосинклиналь облусунда альп жана андан илгерки тоо пайда болуу мезгилдеринде калыптанган. Иран тайпак тоосунун кеңири аймакты ээлеген ички бөксө тоолору (бийиктиги 500дөн 2000 мге чейин) түндүгүнөн Эльбурс (бийиктиги 5604 мге чейин, Демавенд жанар тоосу), Түркмөн-Хорасан тоолору, Паропамиз, Гиндукуштун батыш тармактары, түштүгүнөн Загрос, Мекран, Сулайман тоолору менен чектешет. Ички бөксө тоолорун Деште-Кевир, Деште-Лут, Дашти-Марго жана башкалар чөлдөрдү өзүнө камтыган туюк ойдуңдар ээлейт; аларда кум жана шор баскан жерлери, соолуп калуучу көлдөрү арбын кездешет. Чөлдүү ойдуңдарды дөңсөөлөр жана тоолор (Кухруд, Чыгыш Иран жана башкалар) бөлүп турат. Климаты субтропиктик, кургак, жылдык жаан-чачыны ички бөксө тоолордо 100 ммдей, тоолордо 500 ммге чейин. Эльбурс жана Сулайман тоолорунун сырткы капталдарында арбын жаайт (1000-2000 ммге чейин). Дарыялары (Гильменд, Сефидруд, Герируд жана башкалар) сууга өксү, негизинен сугатка пайдаланылат. Жарым чөл жана чөл, айрым жерлерге талаа ландшафты мүнөздүү. Сулайман тоосунун чыгыш капталын саванна, сейрек токой жана жалбырагы күбүлмө токой, Эльбурстун түндүк капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу субтропик токою ээлейт. Оазисте дыйканчылык, көчмөн чарбачылык өнүккөн. Нефтиге бай, таш көмүр, темир, жез, графит, күкүрт жана башкалар кендер да бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Арал деңизи

Арал деңизи (1989-2008).
1960–2014
**Арал деңизи**, Арал - Каракалпак Республикасы менен Казакстандын аймагында жайгашкан мала туздуу туюк көл-деңиз. Субтропик алкагынын чөл зонасында жайгашкан. Аянты 36,5 миң км2 (1991). Басымдуу тереңдиги 1015 м, эң терең жери 54,5 м. Түндүк жээги тик, батыш жээги жардуу, түштүк жана чыгыш жээктери түзөң. Барса-Келбес, Кайра жаралуу жана башка аралдары бар. Көлгө мурда Амударыя менен Сырдарыя куйган. Суунун бетиндеги температура жайында 26-30°С, кышында 0°С. Кышкысын деңиздин бардык жеринде муз кездешет. Туздуулугу 15,9%ошондой 20-кылымдын 60-жылдарынан баштап, көлгө куйган дарыялардын суусу сугатка кеңири пайдалангандыктан деңиз суусу кескин тартылып, туздуулугу артууда. Азыр Сырдарыя, айрым жылдары Амударыя көлгө куйбай калды. Натыйжада көлгө чектеш аймактарда чөлдөшүү процесси күчөп, социалдык-экономикалык структура өзгөрдү. Арал деңизинин аймагы - «экологиялык алаамат зонасы» деп жарыяланып, аны коргоо чаралары көрүлүүдө.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Араб деңизи

**Араб деңизи** — Инди океанында, Араб (батышында) жана Индостан (чыгышында) жарым аралынын аралыгында. Жибути, Йемен Элдик Демократия Республикасы, Оман, Бириккен Араб Эмирликтери, Иран, Пакистан, Индия жана Сомалинин жээктерин чулгайт. Аянты 4832 миң км2. Эң терең жери 5803 м. Жээктери бийик, аскалуу, айрым жери түздүк дельталуу. Ири булуңдары: Аден, Оман. Деңизге Инд д. куят. Суусунун орточо температурасы 22°Сден 29°Сге чейин. Туздуулугу 35,8-36,5%ошондой Суткасына 2 жолу ташкындайт (бийиктиги 5,1 мге чейин). Балык (тунец, кылыч балык жана башка) кармалат. Негизги порттору: Бомбей (Индия), Карачи (Пакистан), Аден (ЙЭДР).

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Енисей

|  |
| --- |
| Енисей |
|  |
| Мүнөздөмө |
| Узундугу |
3 487 км
 |
| Бассейндин аянты |
2 580 000 км²
 |
|  · Координаттары |  |
|  · Координаттары |  |
| Жайгашкан орду |
| Өлкө |  Орусия
 |
| ОМСР |
17010300112116100000014
 |

Енисей.
**Енисей** (эвенк. Иоанеси сөзмө сөз – чоң суу, дарыя маанисинде, хак. Ким суғ, тыв. Улуг Хем) – Азиядагы суусу мол эң ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш жана Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деңизинин Енисей булуңуна куят. Чоң Енисей (Бий-Хем) менен Кичи Енисейдин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Узундугу 3487 км (Кичи Енисейдин башталышынан 4102 км, Чоң Енисейдин башталышынан 4092 км), алабынын аянты 2580 миң км2. Тува ойдуңу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Енисей (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш жана Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү менен Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы боюнча агат. Енисей токол тоо­сунун тармактарында Казачье жана Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 *км*ге жетет, тереңдиги 15 *м*ден кем эмес. Енисей негизинен кардын эриген суусунан (83 %) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оң куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи жана Чоң Хета, Танама (сол куймалары) жана башка Суусунун көп жылдык орточо чыгымы Игарка шаары тушта 18 500 *м*3/*сек*, эң көбү 132 000 *м*3/*сек*, эң азы 5210 *м*3/*сек.* Агымынын жылдык орточо көлөмү 584 *км*3, Енисей булуңуна куярда 625 *км*3*.* Енисейдин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Енисейде жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Енисейдин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск шаарынан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына өткөрүү жана андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деңиз кемелери Игаркага чейин бара алат. Енисейдин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Енисейдин жогорку агымында – Минуса ойдуңунда кыргыздар жашагандыгы алгач биздин заманга чейин 3–1-кылымдагы Кытай булактарында эскерилет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Инд-ганг түздүгү

Инд-ганг түздүгү.
**Инд-ганг түздүгү** – түндүгүнөн Гималай тоолору, түштүгүнөн Декан бөксө тоосу менен чектешет. Индия, Пакистан жана Бангладеш өлкөлөрүнүн аймагында. Араб деңизинин жээгинен Бенгал булуңуна чейин 3000 кмге созулат. Туурасы 250-350 км. Тоо этегиндеги альп бүктөм аймагында жайгашып, негизинен аллювий тектеринен турат. Инд жана Ганг дарыясынын суу бөлгүчүнөн (270 м бийикте) алардын дельталарын карай эңкейиштейт. Жеринин бети негизинен жайпак, айрым жерлерде аңдар, дарыя тектирлери кездешет.

Климаты субэкватордук муссондук, батышында тропиктик. Январдын орточо температурасы 12-20°С, июлдуку 30-36°С. Жылдык жаан-чачыны түштүк-чыгышында 1500 мм, түштүкбатышында 100-150 ммге чейин, көбүнчө жайында жаайт. Негизги дарыялары Инд жана Ганг, алардын көптөгөн куймалары жайында ташкындайт. Чыгышында Ганг менен Брахмапутранын саздуу дельтасын чытырман мангр токою, борбордук бөлүгүн жалбырагы күбүлмө токой жана саванна, батышын шор баскан жерлер, кумдуу чөл ээлейт. Көп жери айдалган (шалы, буудай, гозо жана башкалар өстүрүлөт), сугат каналдары арбын. Калк жыш отурукташкан. Ири шаарлары: Дели, Калькутта (Индия), Карачи, Лахор (Пакистан), Дакка (Бангладеш).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5