Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Картографиялык проекциялар

**Картографиялык проекциялар** – жер эллипсоидинин же жер шарынын бетин тегиздикке түшүрүүнүн математикалык ыкмалары. Картографиялык проекциялар жер эллипсоидинин бетиндеги жана тегиздиктеги чекиттердин координаталарынын өз ара көз карандылыгын аныктайт. Эллипсоиддин (же шардын) бетин тегиздикке бүктөлүүсүз же үзбөй жаюуга мүмкүн болбогондуктан, тегиздикке түшүрүлгөн жердин айрым геометриялык касиеттерин картада бурмалап көрсөтүүгө туура келет. Бурмалап көрсөтүүлөрдүн мүнөзүнө карай тең бурчтуу, тең чоңдуктагы, эркин жана тең аралыктагы параллелдердин, меридиандардын түшүрүлүшүнө карата цилиндрдик, конустук, азимуттук, жалган конустук (псевдоконустук), жалган цилиндрдик (псевдоцилиндрдик), шарттуу картографиялык проекцияларга бөлүнөт. Тигил же бул картографиялык проекцияларды колдонуу картанын эмнеге арналышына, картага түшүрүлгөн аймактын конфигурациясына жана абалына жараша болот.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Глобалдык орун аныктоо системи

**Глобалдык орун аныктоо системи** (GPS – global positioning systems-Система глобального позиционирования). Кабылдагычты (приөмник) колдонуп, спутниктерден келген берилиштерди кабыл алат жана анализдейт, анын негизинде обжектин географиялык ордун аныктайт. Глобалдык орундоо системи көп учурда транспорт каражаттарынын (автомобил, кеме жана учак) кыймылдарын көзөмөлдөө үчүн колдонулат. Бул системдин айрымдары карталарды камтыган програмдык жабдыктар менен иштейт, алар эки пункттун арасындагы аралыкты өлчөй алат жана обжекттин так географиялык орду менен багытын картадан көрсөтөт.

## Кошумча маалымат

* Глобал каталог
* Глобал груп

## Колдонулган адабияттар

* Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
# Эллипсоид

Эллипсоид.
**Эллипсоид** - экинчи тартиптеги борбордук туюк бет.

Анын симметрия борбору (0) жана Эллипсоиддин октору деп аталуучу үч симметрия огу бар . Эгер координаталар башталмасын Эллипсоиддин симметрия борборуна жайгаштырып, анын координата окторун симметрия октору боюнча багыттасак, анда Э-дин теңдемеси төмөнкүдөй болот: мында a, в, с - каалагандаи оң сандар. Координата окторунун Эллипсоид менен кесилиш чекиттери Эллипсоиддин чокулары деп аталат. Эдин тегиздик менен ар кандай кесилиши эллипс (кээде айлана) болот. Эллипсоидди эллипсти өз огунун бирөөнүн айланасында айландыруудан алынган бет катары караса да болот. Эгер Эллипсоиддин эки огу бирдей болсо (2а=2Ь же 2а=2с же 26=2с), анда Эллипсоид айлануу Эллипсоиди деп аталат. Эгер 2а=2Ь=2с болсо, Э. сферага айланат.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Деңиз деңгээли

Деңиз деңгээли (1993-2007).
**Деңиз деңгээли** – Дүйнөлүк океандын тынч абалдагы орточо деңгээлин билгизген (нөл горизонту катары эсептелген) шарттуу белги. Деңиз деңгээли жер бетинин Дүйнөлүк океандан бийиктигин ченөөгө мүмкүнчүлүк берет. Деңиздин толкушу, ташкындашы, деңиздин үстүнкү бетинин жылышы жана муздашы, атмосфералык басымдын туруксуздугу, жаан-чачын менен буулануу ар кандай күчтөрдүн таасиринен өзгөрүп турат. Деңиз деңгээли «көз ирмемдик», ташкындык, орточо суткалык, орточо айлык, орточо жылдык жана орточо көп жылдык болуп бөлүнөт. КМШ аймагында деңиз деңгээликатары Балтика деңизинин (Финн булуңу) Кронштадттагы футшток нөлүнөн алынган. Ушул деңгээлден тартып КМШ өлкөлөрүнүн жеринин бетинин бийиктиктери өлчөнөт. Кыргызстандын деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 2750 м, эң бийик жери 7439 м (Какшаалдагы Жеңиш чокусу), эң жапыз жери 401 м (Лейлек районунун аймагында).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Координаталар (математикада)

**Координаталар (математикада)** – тегиздикте, бетте же мейкиндикте чекиттин (вектордун) абалын аныктоочу сандар. Түз сызыктагы, тегиздиктеги, мейкиндиктеги чекиттин абалын аныктоочу шарттар жыйындысы Координаталар системасы деп аталат. Астрономиялык жана географиялык Координаталар – кеңдик жана узундук делинип пайдаланылган. 14-кылымда француз математиги Н. Орем Координаталарды тегиздикте график түзүү үчүн пайдаланган жана координата сызыктарын узундук жана кеңдик (азыркы абсцисса жана ордината) деп атаган. 17-кылымда Р. Декарт Координаталар методунун маанисин кеңири талдап, геометриялык маселелерди алгебра жана математикалык анализдин тилине которгон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Экватор

"Эквадор" менен адаштырбаңыз.

Экватор кызыл сызык менен белгиленген.
**Экватор** (equator) — Жер бетинин борбору аркылуу өтүүчү жана Жердин айлануу огуна перпендикуляр болгон элестетилген кесилишүү сызыгы.

Ал Жер шарын Түндүк жана Түштүк жарым шарга бөлөт. Географиялык кеңдикти эсептөөнүн башталышы катары кызмат кылат. Экватордун узундугу 40075696 м.

## Экватордук координаталар

Асман жарык чыгаруучусунун жантайышы жана саат бурчу (же тик чыгышы).

## Экватордук күн сааты

Күн сааты жөнөкөй түзүлүштүү түрү. Анын көрсөткүчү Жердин айлануу огуна параллель жайгашат жана дүйнөнүн уюлуна багытталган, ал эми циферблаты бул багытка перпендикуляр болот. Көрсөткүчтөн түшкөн көлөкө циферблатта айлананы сызат. Циферблаттагы цифралар кадимки сааттагыдай эле бирдей аралыкта жайгашат, айырмасы – айлана 12 эмес 24 саатка бөлүнөт.

## Булактар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Параллель

Параллель.
**Параллель**, жердин параллели (rpекче parallelos – жарыш, катар жүрүүчү) – жердин экватор тегиздигине паралель жүргүзүлгөн сызык. Бир Параллелде жаткан бардык чекиттер бирдей географиялык кендикке ээ.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Тайбэй

Тайбэй
**Тайбэй** — Тайвандагы шаар. Тайвань провинциясынын административдик борбору. Тайвань кысыгындагы (Чыгыш Кытай деңизинин түштүгүндө) деңиз аванпорту. Калкы 2,7 млн (2010; агломерациясы менен 8,5 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорттору (Таоюань жана Суншань) бар. Аралдын экономикалык (анын ичинде соода-финансы), илимий жана маданий борбору. Металлургия, машина куруу, цемент, химиялык, жыгаччылык, электр приборлор (калькулятор, телевизор ж. б.), тамак-аш, текстиль жана тигүүчү өнөр жай ишканалары иштейт. Тайбэй финансы корпорациясына тийиштүү болгон 101 кабаттуу «Тайбэй 101» небоскрёбу, Чан Кайши мемориалы, театр, Император ак сарайы жана көркөм искусство музейи, зоопарк, будда жана даос храмдары, университет ж. б. бар. 1956-жылдан Тайбэй – Тайвань аралынын негизги шаары.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Түндүк полярдык тегереги

Гренландия.
**Арктика алкагы** - Жердин эң түндүгүндөгү географиялык алкак. Арктиканын басымдуу бөлүгүн ээлейт. Алкактын чеги эң жылуу айдын (июль же август) 5°С изотермасы боюнча жүргүзүлөт. Алкакка радиациялык баланстын терс же бир аз оң мааниси, арктика аба массасынын үстөмдүк кылышы, узакка созулган уюлдук түн, абанын жана океан суусунун үстүнкү катмарынын муздактыгы мүнөздүү. Алкактын кургактагы бөлүгүндө муздуу же таштуу арктикалык чөл ландшафты үстөмдүк кылат; айрым жерлеринде тундра да кездешип калат. Түндүк муз океандын басымдуу бөлүгү муз менен капталган.

* Арктикалык климат

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Беринг кысыгы

**Беринг кысыгы** — Түндүк Муз океанын (Чукча деңизи) Тынч океаны (Беринг деңизи аркылуу) менен туташтырып, Азия менен Түндүк Америка материктерин бөлүп турган кысык.

Туурасы 35-86 км, тереңдиги 42 м. Октябрь - августта жылып жүрүүчү муздар каптап калат. Кысыктын ортосунан Диомид аралдары аркылуу Орусия менен АКШнын мамлекеттик чек арасы өтөт. Кысыкты изилдеген жана биринчилерден болуп өткөн саякатчы Витус Берингдин ысымынан коюлган.

## Булактар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.