Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Чернигов облусу

Чернигов облусу| Өлкө |
Украина
 |
| Административдик борбор |
Чернигов
 |
| Расмий тили |
украинче
 |
| Калкы | ↘ 957 665 |
| Жыштыгы |
31,5 адам/км²
 |
| Деңиз денгээлинен бийиктиги  • Бийик чекити |  223 м
 |
| Тууралыгы |
км
 |
| Узундук |
км
 |
|  |
| Коду ISO 3166-2 |
UA-74
 |
| Телефон коду |
+380 46
 |
| Интернет-домени |
chernigov.ua; cn.ua
 |
| Расмий сайты |
|  |

**Чернигов облусу** (укр. Чернігівська область) — Украинанын түндүгүндөгү облус. Батышта Киев облусу, чыгышында Сумы облусу, түштүгүндө Украинанын Полтава облустары, түндүгүндө Беларустун Гомель облусу жана Орусия Федерациясынын Брянск облусу менен чектешет.

Административдик борбору жана ири шаары — Чернигов, башка ири шаарлары Нежин, Прилуки, Бахмач, Носовка, Новгород-Северский.

1932-ж. 15-октябрында уюшулган.

## Калкы

2020-жылдын 1-январына карата облустун калкынын иш жүзүндөгү саны 991 294 адамды түзөт, анын ичинен шаар калкы 649 063 адам же 65,5%, айыл калкы 326 817 адам же 34,5%.

Облустун калкынын иш жүзүндөгү саны 2015-жылдын 1-февралына карата 1 054 626 адамды түздү, анын ичинен шаар калкы – 678 603 адамды (64,35%), айыл калкы – 376 023 адамды (35,65%) түздү. Туруктуу калк - 1 046 084 адам, анын ичинде шаар калкы - 668 369 адам (63,89%), айылдыктар - 377 715 адам (36,11%). Облустун борборунун калкынын саны 294 614 адамды (облустун калкынын 27,94%) түздү.

Урбанизациянын деңгээли (2007-жылга): шаар калкы - 690,5 миң - 60,4%, айыл калкы - 452,9 миң - 39,6%.

Урбанизациянын деңгээли (2001-жылга): шаар калкы - 727,2 миң адам. - 58,4%, айыл калкы - 518,1 миң адам. - 41,6%.

Ырасмый маалыматтар боюнча улуттук курамы (2001-ж.): украиндер 93,5%, орустар 5,0%, белорустар 0,6%, башкалар 0,9%.

| Эл каттоого ылайык, азыркы чектерде, миңдеген адамдар: |
| --- |
| 1897 | 1914 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 |
| 1 275 | ↗1 734 | ↗1 915 | ↘1 622 | ↘1 573 | ↘1 560 |
| 1979 | 1989 | 2001 | 2010 | 2014 | 2019 |
| ↘1 506 | ↘1 416 | ↘1 245 | ↘1 110 | ↘1 067 | ↘991 |

## Административдик-аймактык түзүлүшү

Чернигов
**Чернигов районуКорюковка
 районуНежин
 районуНовгород-
Северский
 районуПрилуки
 району**Чернигов облусунун райондору 2020-жылдын 17-июлунан тартып
Чернигов облусунун административдик борбору — Чернигов шаары.

### Райондору

2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 5 районго бөлүнүшү кабыл алынган:

| № | Району | Калкы
(миң адам) | Аянты
(км²) | Акимий борбору |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Корюковка району | 91,7 | 4 600,9 | Корюковка ш. |
| 2 | Нежин району | 228,7 | 7 219,0 | Нежин ш. |
| 3 | Новгород-Северский району | 66,4 | 4 630,4 | Новгород-Северский ш. |
| 4 | Прилуки району | 158,2 | 5 210,8 | Прилуки ш. |
| 5 | Чернигов району | 460,9 | 10 203,9 | Чернигов ш. |

Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт (укр. об'єднана територіальна громада).

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Геодинамика

Eyjafjallajökull (Исландия, 29-03-2010).
**Геодинамика** - (гео... жана грек тилинде dynamis күч) – жер кыртышындагы, мантиясындагы жана ядросундагы (массанын тереңдиктеги жана үстүңкү кыймылын пайда кылуучу) процесстерди жана күчтөрдү изилдеген илим; геологиянын бир тармагы. Геодинамика эндогендик процесстерди (жер түпкүрүндөгү геологиялык процесстер) жана экзогендик процесстерди (жердин үстүнкү катмарындагы геол кубулуштарды) иликтейт. Геодинамикалык изилдөөдө магнитометриялык, сейсмометриялык, гравиметриялык ж. б. маалыматтар, ошондой эле геологиялык моделдештирүү, геохимиялык мүнөздөмөлөр пайдаланылат. Геодинамикалык изилдөөлөрдүн негизин литосфера плиталарынын тектоникасы түзөт. Сызыксыз Геодинамика жер түпкүрүндө болуучу мезгилсиз, башаламан ж. б. импульстук процесстерге байланыштуу, ошондой эле күтүүсүз факторлордун (кометалардын кыймылы, метеориттердин түшүүсү ж. б.) таасиринен пайда болгон процесстерди жана кубулуштарды да изилдейт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Геоид

1: океан; 5 : Геоид
**Геоид** (гео... жана грек тилинде еidos көрүнүшү) – жердин океан жана деңиздин (толкунсуз, агымсыз, ташкынсыз ж. б.) деңгээл бети менен чектелип, ал беттин уландысы материктер аркылуу көңүлдө гана болжолдоп жүргүзүлгөн мейкиндик конфигурациялык турпаты (фигурасы). Ал Жердин тегизделген турпаты катары кабыл алынган. Геоиддин бети оордук күчүнүн потенциалынын деңгээли көрсөткөн беттердин бири. Ал материктердин алды боюнча божомолдуу түрдө созулуп, оордук күчүнө бардык жактан перпендикуляр болгон туюк фигураны пайда кылат. Геоиддин бети жердин физикалык бетине караганда жылмакай келет. Анткени физикалык бетте тоолор жана океан кобулдары байкалат. Геоид жөнүндө түшүнүк Жердин фигурасын планета катары караган көптөгөн көз караштардын натыйжасында куралган.

Бул терминди 1873-ж. И. Листинг сунуштаган. Геоидден нивелирдик бийиктиктер өлчөнөт. Геоиддин чегинүүсүнүн орточо чоңдугу жакшы тандалган жер сфероидине салыштырмалуу ±50 мди, ал эми максималдуу чегинүүсү Жер кыртышына жана жогорку мантиянын калыңдыгы менен тыгыздыгына байланыштуу ± 100 мди (200 мден ашпайт) түзөт. Геоидди изилдөө геодезиянын максаттарынын бири. Геоиддин формасы Жердин жасалма спутниктеринин жардамы аркылуу аныкталган. Азыркы геодезияда М. С. Молоденскийдин теориясына ылайык Геоид квазигеоид менен алмаштырылган; ал Геоидден бир аз гана айырмаланат; бирок анын аныктамасы Жердин ички түзүлүшү боюнча түшүнүктү талап кылбайт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4