Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Башкы барак

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|
Википедияга кош келиңиздер!
Бул энциклопедияны каалаган түзөтө алат.
 Кыргыз тилинде 76 489 макала бар. |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Учкай маалымат
**Википедия** — ыктыярчылар тарабынан жазылуучу, универсалдуу, көп тилдүү, онлайн **энциклопедия**. Википедияны каалаган түзөтө алат делгени менен, Википедия объективдүү жана текшерилүүгө мүмкүн болууга умтулат. Маңызы **негизги принциптерде** чагылдырылган.
Википедиянын дээрлик бардык мазмуну, аны эркин (белгиленген шарттар аткарылса) колдонууга, өзгөртүүгө жана бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк берчүдөй лицензияланган. Калганы коомдук энчиде же ак ниет пайдаланууда.
Кыргыз Википедиясынын калыптануусун, жетишсиз адам ресурстарын жана Википедиянын өзгөчөлүгүн эске алып, **маалымат колдонууда этият болуңуз**.
Википедиячылардын жүрүм-турумун **Жалпы жүрүм-турум кодекси** жөнгө салат.

Мыкты сүрөт
 |  |
макалалардын бириКлимат
**Климат** ― белгилүү бир аймакка мүнөздүү аба ырайынын 30 жылдык режими. Кең мааниде климат тутумунун: атмосферанын, биосферанын, гидросферанын, литосферанын, криосферанын абалы. Климат түшүнүгү атмосферасы бар бардык астрономиялык объекттерге карата колдонулат.

Кайндайдыр бир мейкиндиктеги климаттык процесстердин өтүүсү боюнча макроклиматты, мезоклиматты, микроклиматты аныкташат.
Глобалдуу климатты ― климатологиянын (метеорологиянын бөлүмү), жергиликтүү климатты ― метеорологиянын ыкмалары менен изилдешет.

Туш келген макаланы окуу
Билесизби?
- 1941–1945-жылдары Освенцимде болжол менен 1,1 миллион адам өлтүрүлгөн.
- **Экинчи дүйнөлүк согуш** – тарыхтагы эң кандуу согуш.
- **Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары** — көчмөндөрдүн оюндары боюнча эл аралык спорттук мелдеш.
- Дүйнөдө **адам тилдеринин** саны 5000ден 7000ге чейин деп болжолдонууда.
- Дүйнөдөгү алгачкы фотография 1826 же 1827-жылы француз ойлоп табуучу Жозеф Нисефор Ньепс кылган **гелиогравюра** болуп саналат.
 |
|
Википедия Викимедиа фондунун серверлеринде жайгашат. Фонддун башка долбоорлору:* *Викисөздүк* сөздүк
* *Викиүзүндү* үзүндүлөрдүн жыйнагы
* *Викикитеп* акысыз китептер жана окуу куралдары
* *Викибулак* акысыз тексттер
* *Викижаңылыктар* кабарлар
* *Викиверситет* билим берүү куралдары
* *Викиказына* медиафайлдардын кампасы
* *Викисаякат* саякатта жардам берүүчү вики
* *Викимаалымат* маалымат базасы
* *Викитүрлөр* биологиялык түркүмдөрдүн каталогу
* *Мета-вики* жамааттардын өз ара аракеттенүүсү
* *МедиаВики* вики-кыймылдаткыч

|  |
| --- |
|  |

 |
# Карл Линней

|  |
| --- |
| *Carl Linné Carl Linnaeus Carl von Linné* |
|  |
| Туулган жылы: | 23 -май 1707(1707-05-23) |
| Туулган жери: |
Росхульт (швед. *Råshult*), Смоланд |
| Каза болгон жылы: | 10 -январь 1778(1778-01-10) (70 жаш)
 |
| Каза болгон жери: |
Уппсала
 |
| Өлкө: |  Швеция |
| Илимий чөйрөсү: |
Врач жана натуралист
 |
| Иштеген жери: |
Уппсальск университети
 |
| Альма-матер: |
Уппсальск университети
 |
| Илимий жетекчиси: |
Рудбек, Улоф (кичүү)
 |
| Белгилүү окуучулары: | * Альстрёмер, Клас
* Афонин, Матвей Иванович
 |
| Сыйлыктары |

Уюлдук Жылдыз ордени
 |
| Кол тамгасы |  |

**Карл Линней** (швед. Carl Linnaeus, Carl Linné, лат. Carolus Linnaeus, 1761-жылы дворяндыкты алгандан соң — Carl von Linné ысымын алып жүрөт) — швед табият таануучусу жана дабагер, жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсүнүн систематикасынын бирдиктүү классификациясын түзгөн. Ал классификацияда биологиялык илимдердин өөрчү этаптары такталып бир калыпка алып келинген. Анын негизинде Линней дүйнөлүк белгилүү биолог окумуштуулардын бири катары таанылып келет. Линнейдин илимге болгон эң чоң салымы болуп биологиялык түрдү киргизүү, биноминалдык (бинардык) номенклатураны колдонуу жана систематикалык (таксономиялык) түрмөктөрдүн бири бирине болгон байланышын ачык көрсөткөндөгүсү болуп саналат.

Линней — белгилүү табийгат таанучуу швед окумуштуусу. Швецияда аны, швед жерин ачкан саякатчы катары баалап келишет, башкалардан бөлөкчөлөнгөн швед аймактарын изилдеп, ал аймактардын «бири экинчисине кандай жардам берип жатканын» көргөн.

## Булактар

## Дагы караңыз

* Бинардык номенклатура
# Бака жалбырак

**Бака жалбыракБака жалбырак**(лат. Plantágo) — көп жылдык чөп өсүмдүк. Жер бетинде кеңири таралган. Кыргызстандын бардык жерлеринде кездешип, айрыкча арык жээктеринде, жол бойлорунда, тоо этектеринде, жайытта өсөт. Жалбырагы дарылык касиетке ээ. Андан плантаглюцид дарысы даярдалып, ичеги-карын оорусунда (гастрит, колит жана башка), кургатылган жалбырактардын маңызы жөтөлгө жана жара оорусунда колдонулат.Элдик медицинада кургатылган жалбыракты чай сыяктуу демдеп, какырык чыгаруучу дары катары, көк жөтөлгө, дем алуу жолдоруна суук тийгеңде, дизентерияда, ич өткөндө кеңири колдонулат. Жай бою өсүп жетилген, бүтүн жалбырактарын сабагы менен чогултуп, көлөкө жерге, үйдүн чатырында кургатуу керек. Кургак жалбыракты (10—15 г) бир стакан кайнак сууга демдеп, суугандан кийин чыпкалап, аш кашык менен күнүнө 5—6 жолу ичсе болот.Тун. жана Туш. жарым шаар алкагында таралган, кээ бир түрлөрү гана тропикте кездешет. Көпчүлүгү көп жылдык чөп, бир жылдыгы да бар, мисалы, лузитан Бака жалбырагы же коён жалбырагы Батыш Жер Ортолук деңиз жээгинде, Батыш Азияда жана Түштук Америкада таралган. Түн. Африка чөлдөрүндө өзгөчө бадал мавритан Бака жалбырагы өсөт. Кыргызстанда өскөн 10 түрү чөп, тамыры чачы жана өзөк. Жалбырагы кезектешип жайгашат. Айрымдарынын сабагы кыска, жерден арад чыгып турат.Тамыр жалбырагы жазы, жарыш тарамыштуу, узун саптуу. Гүлү майда, көрксүз, жашыл, топгүлү башча же машак. Мөмөсү кутуча же жаңгакча. Жол жээгинде, шалбаада, кумдак жерде, боздоңдо өсөт. Маңызынын жана уругунун дарылык касиети бар. Кыргызстандын бардык өрөөндөрүндө, тоолорунда жолугат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Гүл

Гүл.
**Гүл** - уруктуу өсүмдүктөрдүн жыныстык көбөйүү функциясын аткаруучу органы.

Гүл - аткарган функциясына байланыштуу түрүн өзгөртүп кыскарган өркүн. Эволюциялык өнүгүү мезгилинде анын кай бир жалбырактары спора пайда кылууга ылайыктанышса, калгандары стерилдик жабуучу жалбырактарга — гүл коргонго айланган. Спора пайда кылуучуларына (спорофиллдерее) микроспорофиллдер жана мегаспорофиллдер кирет.

Гүлдүн микроспорофиллдери — аталыктар, мегаспорофиллдери — мөмөжалбыракчалар. Адатта мөмө жалбыракчалар жээктери менен биригип өсөт да, туюк камераны — энеликти пайда кылат, анда урук- бүчүр өөрчүйт. Энелик жабык уруктуу өсумдуктөргө гана мүнөздүү.

Гүлдүн бөлүктөрү: гүл сабы, чөйчөкчө, таажыча, аталыктар жана энеликтер. Гүл сабы — Гүлдү негазги сабак менен байланыштырган сабакча. Кай бир Гүлдөрдүн гүл сабы болбойт, алар — сапсыз гүлдөр.

Гүл сабынын жогорку бир аз жоонойгон бөлүгү — гүл жайгашкыч; анда гүлдүн калган мүчөлөрү жайгашкан. Алардын эң сырткысы чөйчөкчө болуп, көбүнчө жашыл түстүү жалбыракчалардан турат. Чөйчөкчөнүн ич жагындагы Кызыл, кек, көгүлтүр, сары ж. б. түстөгү бир нечө желекче таажычаны түзөт. Таажычанын ич жагында аталыктары, ортосунда бир же бир нече энелиги бар.

Гүлдүн бардык аталыгы андроцей, энелиги гинецей деп аталат. Таажыча менен чөйчөкчө биригип гүл көргөндү түзөт. Гүл көргөн чөйчөкчөдөн же таажыдан гана түрүшу мумкун. Ал чөйчөкчөден гана турса чөйчөкчөдөй (дан өсүмдүктөрү, эмен, кайың) деп, таажычадан гана турса таажычадай (лилия, мандалак) гүл көргөн делет. Чөйчөкчөсү да, таажычасы да болгон гүлдүн гүл коргону — кош гүл коргон, ал эми гүл коргону болбогон гүл жабуусуз же жылаңач деп аталат.

## Гүл айлампасы

Көпчүлүк өсүмдүктөрдө гүлдүн бөлүктөрү ачык-айкын көрүнүп турган шаңдуу же тегерек (цикл) түзүшөт. Эң көп кездешкендери беш жана төрт тегерек, б.а. пента- жана тетрациклдик гүлдөр. Ар бир чөйрөдөгү гүлдөрдүн саны ар кандай болушу мүмкүн. Көбүнчө гүлдөр пентацикл болуп саналат: эки периант чөйрөсү (каликс жана королла), эки стаминдердин (андроций) жана бир тегерек карпель (гиноэциум).

## Жазуулар

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюст. -608 б.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Мөмө

*Geum urbanum*.
**Мөмө** – жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн көбөйүү органы. Ал гүлдөн өөрчүп, урук пайда болуу менен аяктайт. Мөмө уруктун калыптануу, коргонуу, таралуу кызматын аткарат. Анын морфологиялык негизин мөмөлүк түзөт, ошондой эле гүлдүн башка бөлүктөрү (гүл коргону, гүл жайгашкыч жана башкалар) да мөмө пайда кылууга катышат. Мөмөнүн көлөмү, формасы, түсү, ачылуу жана түшүү жолдору өтө ар түрдүү. Мөмө кургак, ширелүү, көп уруктуу болуп айырмаланат. Кургак көп уруктуу мөмөгө – кутуча, чанактуулар жана башкалар кирет, кургак бир уруктуу өсүмдүктөргө – жаңгак, желудь, данча жана башкалар кирет; ширелүү көп уруктууларга – жемиштер, алма ,алмурут,жана башкалар кирет, бир уруктууларга сөөктүүлөр кирет мисалы: шабдаалы , өрүк жана башкалар кирет. Мөмө апокарптуу (бир же бир нече бирикпей өскөн мөмө жалбырактан өөрчүгөн) жана ценокарптуу (бир нече мөмө жалбырактары биригип өскөн) гинецейлүү болуп бөлүнөт. Мөмөнүн экономикалык мааниси өтө чоң болгондуктан, көптөгөн өсүмдүктөр мөмөсү үчүн айдалат. к. Мөмө өсүмдүктөрү, Урук.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Гликозиддер

**Гликозиддер** – углеводдорд туундулары. Мол-нын гликозиддик бөлүгү агликон деп аталган орг. бирикмелер радикалдары менен кычкылтек, күкүрт жана азот атомдору аркылуу байланышкан. Ошол байланыштарына жараша О-, S- жана N- гликозиддерге бөлүнөт. Гликозил калдыгы менен агликон ортосундагы байланыш гликозиддик байланыш деп аталат. Агликон радикалы менен байланышкан көмүртек a- же b-конфигурациясына жараша a- жана b-гликозид деп аталат. Г. синтездөө ыкмасы канттар жана алардын туундулары гликозиддик борборунда нуклеофилдик орун алмашууга негизделген. К-талар жана ферменттер таасири менен Г. кантка жана агликонго ажырайт. Г. ферменттер менен гидролизи кайталанма реакция. Г. ажырашына таасир эткен ферменттер, ошол эле Г. синтезделишине алып келет, б. а. теңдештик пайда болот. Гликозид + фермент  «кант + агликон Г. өсүмдүктөр дүйнөсүндө кеңири таралган, жаратылышта көбүнчө b-гликозид көп кездешет. Табигый Г. түзүлүшү татаал. Алар көбүнчө гүлдөргө, мөмө жемиштерге түс берип турган боёк заттар. Г. биологиялык активдүү зат болгондуктан, мед-да жана биол-да кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Кумарин

**Кумарин** (2-хроменон) – о-оксикорич к-тасынын лактону С9Н6О2 мол. масс. 146,14; aчуу даамдуу, жаңы чабылган чөп жыттанган түссүз кристаллдар; балкып эрүү t 70оC, кайноо t 291оС (301-302оС); этанолдо (8 %, 20оС), диэтил эфиринде, эфир майларында эрийт; сууда начар эрийт (0,3 %, 20оС).

Щелочтор эритмесинде цис-2-гидроксикорич к-тасы тузуна айланат; щелочтор

м-н балкытып эритүүдөн ажырап, салицил жана уксус к-тасы туздарын пайда кылат; спиртте калыбына келтиргенде 3-(2-гидроксифенил) пропанолго айланат. Жумшак шартта катализдик гидрлөө менен – дигидрокумаринге, жарыкта – дикумаринге димерленет. К. (гликозиддер түрүндө) 70 жакын өсүмдүктөр курамына табылган лаванда, кассий жана башка эфир майларынын, труан бальзамынын курамында да болот. Ө. ж-да К. Na жана К. ацетаттары катышуусу менен салицил альдегидин уксус ангидриди менен конденсациялоо же жогорку басымда уксус к-тасынын эритмесинде Pd2+ жана Cu2+ ацетаттарынын катышуусунда фенолду акрил к-тасынын эфирлери менен аракеттендирүүдөн алынат. К. парфюмерияда ө. ж., тамекини ароматташтыруу да колдонулат тамак-аш азыктарын ароматташтыруу үчүн колдонууга тыюу салынган.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Таннин

**Таннин** (фр. tannin, tanner — терини ийлөө) — өсүмдүктөр курамында кеңири таралган фенол бирикмелери группасына кирүүчү зат. Т. белоктор жана кээ бир табигый полимерлер *(целлюлоза, пектин заттары) менен*  бекем байланышкан жана өңдөөчү заты бар өсүмдүктүн кабык, жалбырак жана мемөлөрүндө кездешет. Т. химимялык  түзүлүшү өтө татаал зат, анын курамында глюкоза татаал эфирлери болот. Т. ачык саргыч түстөгү аморфтуу күкүм, суу, глицерин, уксус эфиринде эрийт. *Хлороформ,бензол,* көмүртек сульфиди жана суусуз спиртте эрибейт. Туз, күкүрт, фосфор к-талары жана NаСl, КСl, СН3 ,СООК Суудагы эритмелери менен таасир эткенде чөгөт. Сууда эригенде коллоиддик эритмени берет. Ысытканда пирогалоллду бөлүп чыгуу менен ажырайт. Щелочтуу эритмеде окистенип кара түскө өтөт. Щелочтуу эритмеси жез оксидин жана асыл металлдар туздарын калыбына келтирет. Белок менен кошулуп альбуминатты пайда кылат. Т. тери өңдөөдө, кездемелерди боёдо жана мед-да ангина, күйүк, жара (язва), ошондой эле сымап, күмүш, коргошун туздары менен уулануудан айыктырууда колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Кулкун

Кулкундун схемалык көрсөтүлүшү (жара кесилген): 1— мурун-кулкун; 2—кулкундун ооз бөлүгү; 3— кулкундун көмөкөй бөлүгү.
**Кулкун** (жуткуч)(лат. pharynx) — тамак сиңирүү жана дем алуу органдарынын башталышы. Кулкун ооз, мурун, көмөкөй жана ортоңку кулак менен байланышып турат. Жуткуч ооз, мурун жана көмөкөйдүн артында баш сөөгүнүн төмөнкү бетинен тартып, VI моюн омурткасынын тушуна чейин созулат. Кулкун ичи кенен, арттан алдыга карай жалпагыраак көңдөй түтүккө окшоп, кызыл өңгөчкө өтө бергенде ичкерип кетет. Кулкундун үстүңкү, алдыңкы, арткы, оң жана сол капталдары бар. Кулкун кайсы органдардын артында жайгашканына карата үч бөлүккө (мурун-жуткуч, ооз-жуткуч, көмөкөй-жуткуч) бөлүнөт.

## Мурун-жуткуч

Мурун-жуткучтун бети баш сөөктөргө жабышып, абаны өткөрүүгө ылайыкталып, керегеси бири бирине тийбеген көңдөйчөнү түзөт. Мурун -жуткучтун алдыңкы бети сүйрү тешикхоандар аркылуу мурун менен байланышкан. Оң жана сол капталдарында воронкага окшогон угуу түтүгүнүн тешиги бар. Мурун-жуткучтун үстүңкү жана арткы бетинин, угуу түтүгүнүн тешиктеринин ортосунда, былжырлуу кабыкчанын ичинде бадам сымал без жайгашкан.

## Ооз-жуткуч

Ооз-жуткуч жумшак таңдайдан башталып, ооз көңдөйүнөн көмөкөй аркылуу бөлүнүп турат.
Ооз-жуткуч кызматы боюнча тамак сиңирүү жана дем алуу органдарына тиешелүү. Жуткан мезгилде жумшак таңдай горизонталь абалга келип, мурун-жуткучту ооз-жуткучтан бөлсө, ал эми тилдин түбү жана коко жапкыч кокону жабат да, тамак-аштын жутулган бөлүкчөлөрү кызыл өңгөчкө өтөт. Жутпай турган мезгилде жумшак тандай төмөн карай салаңдап мурун-жуткучту ооз-жуткуч менен кошот да, коко жапкыч жогору көтөрүлүп, мурун менен дем алган аба өтөт.

## Көмөкөй-жуткуч

Көмөкөй-жуткуч көмөкөйдүн артында жайланышып, төмөнкү бөлүгү жутпаган учурда астыңкы жана арткы беттери бири бирине тийишип турат. Кулкундун булчуңдуу катмары кеңейтүүчү жана кысуучу булчуңдардан турат. Булар жутарда жуткучту көтөрүп кеңейтип, тамак-аштын жутууга даярдалган бөлүкчөсүн өткөрөт. Жогорку, ортоңку жана төмөнкү кысуучу булчуңдар жуткан мезгилде тамакты жогору жактан ылдый карай сыгып, кызыл өңгөчкө түртүп жиберип турат.

Кулкундун көңдөйү мурун, мурундун кошумча кобулдары (к. Мурун, Мурундун кошумча кобулдары) менен бирге үн резонатору болуп эсептелет (к. Үн); мында үн жогорулайт, өзгөчө тембр пайда болот. Ар кандай оорулардын (мисалы, ангина, аденоид, кептөөр, фарингит, шишик жана башка) кесепетинен Кулкундун кызматы бузулганда дем алуу жана жутуу кыйындайт, ошондой эле сүйлөө бузулат (к. Мурдунан сүйлөө). Кулкунга бөтөн нерсе тыгылып калышы да өтө коркунучтуу.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8