Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Навасса аралы

Навасса аралы.
**Навасса аралы** - Кариб деңизинде. Ээн арал. Гаити аралынан Ямайкага кеткен деңиз жолунун орто ченинде жайгашкан. Бул аралды АКШ 1857-жылдан гуано (деңиз канаттууларынын кыгы) казып алуу үчүн колдонуп келген. 1957-ж. АКШ тарабынан аннексияланган. Эң бийик жери 77 м (аты жок чоку). Арал шуру (коралл) жана акиташ тегинен түзүлгөн. Негизинен жайыт катары колдонулуп, эчки асыралат. Бак-дарактар, кактус жана реликт пальма өсөт. Мурда гуано алынса, учурда корук. Аралда балыкчылар убактылуу жашаганы менен негизинен ээн. Табигый байлыгы - гуано. Экономикасы балыкчылыкка байланыштуу. Аралды 1504-жылыX. Колумб ачкан. Аралга 1917-жылы деңиз деңгээлинен120 м бийикте маяк (бийиктиги 46 м*)* орнотулган. Ал 1929-жылы толугу менен автоматташтырылган. 1996-жылдан АКШ тарабынан колдоого алынбай келүүдө.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Репатриация

**Репатриация** (орто кыл. лат. repatriatio – мекенге кайтып келүү) – башка мамлекеттин аймагына түшүп калган кишилерди (ар кандай себептерден улам), алар жараны болгон, туруктуу жашап турган же чыккан өлкөсүнө кайтарып берүү. Адатта, бул эл аралык келишимдердин негизинде жүзөгө ашырылат (м: согуш туткундарын бошотуу), бирок келишимден тышкаркы Р. да болушу мүмкүн. Мындай шарттарда ал кызыкдар мамлекеттин (мамлекеттердин) мыйзамдарында алдынала каралуусу тийиш. Жарандыгын өзгөрткөнүнө (жаңысын кабыл алганына) байланыштуу Р. тандап алуунун (оптациянын) бир түрү катары болушу ыктымал.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Бартер

**Бартер** (англ. barter) — акча жана валюта каражаттарын колдонбостон, товарды товарга алмаштыруу. Бартер валюта көйгөйүнөн (чет өлкөлүк валютанын тартыштыгы, улуттук валютанын туруктуу эместиги ж.б.) келип чыгат. Эл аралык валютанын өтүмдүүлүгү эл аралык соодада бартердик бүтүмдүн үлүшүн көбөйтөт.

## Булактар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Феодализм

**Феодализм** (лат. feudum - лен, феодалдык жер ээлөөчүлүк) - эки социалдык тапты (феодал жана дыйкандар) мүнөздөгөн социалдык саясий түзүм.

Феодализм түшүнүгү 18-кылымда Француз революциясынын (1789-94) алдында жаралып, «Эски тартип» (чексиз монархия, дворяндардын бийлиги) дегенди түшүндүргөн. Марксизм окуусунда Феодализм капитализмдин жаралуусун шарттоочу кул ээлик доордон кийинки коомдук-экономикалык формация катары каралат. Азыркы мезгилдеги тарых илими Ф-ди, айрым белгилери дүйнөнүн башка региондорунан кездешсе да, Батыш жана Борбордук Европада гана о. кылым доорунда өкүм сүргөн социалдык система катары карайт. Феодализмдин негизин коомдогу вассалдар менен сеньерлор, дыйкандар менен ири жер ээлери ортосундагы мамилелер аныктайт. Феодализмге рыцардык аскер уюму жана мыйзам тарабынан бекемделген уруулук юридикалык теңсиздик мүнөздүү. Феодализмдин идеологиялык-ыймандык негизин о. кылымдын маданиятын аныктап турган христианчылык түзгөн. Кыргыздар Феодализмдин өнүккөн классикалык формасын басып өткөн эмес. Кыргыздарда патриархалдык-феодалдык, патриархалдык-уруучулук коом өкүм сүргөн.

## Дагы кара

* Феодализм түшүнүгү

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Акыйкатчы

**Акыйкатчы** — айрым өлкөлөрдө аткаруу бийлик органы жана кызмат адамдарынын ишмердүүлүгүнө карата жарандардын мыйзамдуу укугун жана кызыкчылыгын коргоо максатында атайын жоопкерчилик ыйгарылган кызмат адамы. «Акыйкатчы» түшүнүгү алгач 18-кылымдын башында шведдерде пайда болгон. 1713-ж. швед королу Карл XII «Канцелярия жөнүндө» жободо акыйкатчы кызматын киргизген. Кийин акыйкатчы институту Финляндия (1919), Эстония (1938), Норвегия (1952), Дания (1953) ж. б. Скандинавия өлкөлөрүнөн Европа, Америка, Азия, Африка, Океаниянын көптөгөн өлкөлөрүнө кеңири тараган. Азыркы учурда адам укуктарын коргоону милдет туткан дүйнөнүн 40тан ашык өлкөсүндө акыйкатчы институту бар.

КР Президенти 2002-ж. 31-июлда «Кыргыз Республикасынын Омбудсмени (Акыйкатчы) жөнүндө» мыйзамга кол коюп, КР ЖКнын мыйзам чыгаруу жыйыны тарабынан мыйзам кабыл алынган. 2002-жылдын 21-ноябрында КР акыйкатчысына биринчи жолу шайлоолор өткөрүлүп, 2002-ж. 13-декабрда акыйкатчы расмий түрдө ишке киришкен. Ал КР жарандарынын конституциялык укугун жана эркиндигин сактоону көзөмөлдөйт. 5 жылга шайланып, мөөнөтү бүткөнчө кол тийгис укукка ээ.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# «Уотергейт жаңжалы»

**«Уотергейт жаңжалы»** - АКШдагы 1972-жылдагы шайлоо компаниясы учурунда «Республикалык партиянын президентин кайра шайлоо боюнча комитетинин» мыйзамсыз аракеттерин тергөө иши.

1972-ж. 17-июнда Ричард Никсон (Реепубликалык партиядан) экинчи мөөнөткө кайрадан шайланганда Демократиялык партиянын президенттикке талапкери Жордж Макговерндин Вашинггондогу «Уотергейт» комплексинде жайгашкан штабында отелге жашыруун укма аппаратты орнотуп жаткан 5 киши кармалган. Айрым маалыматтар боюнча алар демократтардын штабынан зарыл документтерди сүрөткө тартып жатышкан. Бул окуянын Никсондун админиетрациясы менен байланышы ушул кезге чейин далилдене элек. Бирок Никсондо демократтардын сүйлөшүүлөрү жашыруун түрдө жазылып алынган тасмалардын бардыгы анык болгону менен жашыруун укма аппарат «Уотергейт» отелине тиешеси жок болуп чыккан. 1973-ж. «Уотергейт» отелине киргендердин соту болгон. Ак Үйдүн консультанты Говард Хант жашыруун угуунун «техникалык» демилгечиси деп табылып, 33 ай түрмөдө отурган. Сенатта 1971-ж. сенатор С. Эрвиндин жетекчилиги астында бийликти бөлүштүрүү боюнча к-т түзүлүп, ал аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлигинин конституциялык-укуктук мамилелерин изилдеген. Ушул фактылар Конгресстин Президентке каршы күрөшүндө укуктук база болгон. 1973- ж. 5-августта жарыяланган импичмент боюнча бүтүм АКШнын Сенатына жөнөтүүгө даяр болгон кезде Жогорку соттун аныктамасы боюнча мурда белгисиз болгон, 1972-ж. 23-июндагы Уотергейт инцидентинен бир нече күндөн кийин жазылган кассеталары уктурулуп, анда Никсон өзүнүн аппарат башчысы Холдмен менен Уотергейт окуясын талкуулаганы, аны иликтөө ишин ЦРУ менен ФБРдин жардамы аркылуу кантип токтотуу керектиги жөнүндө сүйлөшкөнү жарыяланган. Ак үйдүн кызматкерлери тарабынан көптөгөн мыйзам бузуучулуктун (сатып алуу, опузалоо, жалган күбө ж. б.) бети ачылган. Президент Р. Никсон «Уотергейт жаңжалына» катышты деп айыпталуудан жана импичмент тартибинде жоопкерчиликке тартылуудан коркуп, 1974-ж. 9-августта отставкага кеткен.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Кворум

**Кворум** (лат. quorum ) – мыйзамдуу деп эсептеле турган жана чечим кабыл ала турган жыйын мүчөлөрүнүн эң төмөнкү саны. Ал кандайдыр бир сан менен же жалпы мүчөлөрүнө карата пайыздык катыш аркылуу белгиленет. Айрым учурларда өтө маанилүү маселелерди кароо үчүн К. көрсөткүчү жогорулатылат.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Париж тынчтык конференциясы

**Париж тынчтык конференциясы** (1919–20) – Биринчи дүйнөлүк согушта (1914–1918) жеңген мамлекеттер менен жеңилген өлкөлөр ортосундагы тынчтык келишимдердин долбоорун иштеп чыккан эл аралык конференция. Тыныгуулар менен 1919-ж. 18-январдан 1920-ж. 21-январга чейин Парижде өткөн. Ага Улуу Британия, Франция, АКШ, Италия, Япония ж. б. мамлекеттер катышып, АКШ, Улуу Британия, Франциянын үстөмдүгү алдында өткөн. Германия жана анын шериктештери алар менен түзүлчү келишимдин долбоору иштелип чыккандан кийин гана конференцияга катыша баштаган. Советтик Россия Париж тынчтык конференциясына чакырылган эмес. Париж тынчтык конференциясы Германия Версаль тынчтык келишими, Австрия Сен-Жермен тынчтык келишими (1919), Болгария Нёйи тынчтык келишими (1919), Венгрия Трианон тынчтык келишими (1920), Түркия Севр тынчтык келишими (1920) менен түзүлчү келишимдерди даярдап, Улуттар Лигасын түзүү жөнүндө чечим кабыл алган. Париж тынчтык конференциясы даярдаган келишимдер Вашингтон конференциясы (1921–1922) кабыл алган келишимдер менен Версаль-Вашингтон системасынын негизин түзгөн. Париж тынчтык конференциясынын башкы катышуучулары Россияда совет бийлигин жоюу планын талкуулаган. Ошентип Париж тынчтык конференциясы эл аралык карама-каршылыктардын курчушун тездетип, Экинчи дүйнөлүк согуштун чыгышына түрткү болгон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9