Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Электр чыңалуусу

**Электр чыңалуусу** - бирдик он зарядды электр талаасынын бир чекитинен экинчи чекитине которууда аткарылган жумуш.

Потенциалдык электр талаасында (электр-статикалык талаада) бул жумуш заряд которулган жолго көз каранды болбойт; бул учурда эки чекиттин ортосундагы Электр чыңалуусу (же жөн эле чыңалуу) ошол чекиттер арасындагы потенциалдардын айрымасына дал келет. Эгерде талаа потенциалдык талаа болбосо, анда Электр чыңалуусу эки чекит арасында которулган заряддын өткөн жолуна көз каранды. Четки күчтөр деп аталган потенциалдык эмес күчтөр туруктуу токтун каалаган булагына ичтен таасир этет. Ток булагынын кыскычтарындагы чыңалуу булактын сыртында жаткан бирдик оң заряддын жолду бойлой которулган электр тогунун жумушу менен өлчөнөт; бул учурда Электр чыңалуусу ток булагынын кыскычтарындагы потенциалдардын айырмасына барабар жана Ом мыйзамы менен аныкталат: U=E-IR.=IR, мында Iток күчү, R - ток булагынын ички каршылыгы, R - сырткы чынжырдын каршылыгы, Е - анын электр кыймылдаткыч күчү. Ажыратылган чынжырда (/=0) чыңалуу ток булагынын электр кыймылдаткыч күчүнө барабар болот. Ошондуктан ток булагынын электр кыймылдаткыч күчү дайыма ажыратылган чынжырдын кыскычтарындагы Электр чыңалуусу катары аныкталат. Өзгөрмө ток учурунда Электр чыңалуусу орточо квадраттык мааниси менен аныкталат. Электр чыңалуусу адатта вольтметр менен өлчөнөт, СИдеги бирдиги - Вольт.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Кылым

**Кылым** — жүз жыл (мисалы, 1901-жыл 1-январдан 2000-жыл 31-декабрга чейинки мезгил 20-к.).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Баскилер

**Баскилер** (өздөрүн эускалдунак деп аташат) - Испания менен Франциядагы жашаган эл.

Испанияда 800 миңге (1970), Францияда 130 миңге жакын, 250 миңге жакыны Латын Америкасындагы эмигранттар. Баск тилинде сүйлөшөт. Дини боюнча католиктер. Кесиби - мал чарбасы, дыйканчылык. Металлургия өнөр жайда, кенде иштешет. Баскилер васкондордун иберий урууларынын тукумдары. Баскилер жашаган территориянын түндүгү Франциянын (16-к. ), түштүк райондору бирдиктүү Испания мамлекетинин (15-к. аягы - 16-к. ) составына кошулган. Улуттук райондорду борборлоштуруу жана күч менен испандаштыруу саясатына Баскилер дайыма каршы күрөшкөн.

1931-39-жылдагы испан революциясы улуттук жаңы кыймылдын күчөшүнө алып келген. 1936-ж. октябрда автономия район түзүлүп, ал Басктар Өлкөсү болуп аталган. Өлкөнү Франконун фашисттик аскерлери басып алгандан тартып (1937-ж. июнь) Баскилер автономиясы жоюлган.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
# Ядролук энергетика

**Ядролук энергетика**, атом энергетикасы - энергетиканын электрлештирүү жана жылуулук менен жабдуу үчүн ядролук энергияны пайдалануучу тармагы; илим жана техниканын ядро энергиясын электр жана жылуулук энергияга өзгөртүүнүн каражаттарын жана ыкмаларын иштеп чыгуучу облус.

Ядролук энергетиканын негизи - атом электр станциясы. Ядролук энергияны тынчтык максатта колдонуу боюнча дүйнөдөгү биринчи АЭС (5 МВт) КМШ өлкөлөрүндө (Обнинск ш., 1954-ж.) курулуп, ишке кирген. Ядролук энергияны алуу үчүн уран-235 жана плутонийдин ядросун бөлүүчү реакция колдонулат. Бардык АЭСтер жылуулук жана тез учуучу нейтрондор менен иштеп, энергия булагы болуп ядролук реактор кызмат кылат. Органикалык отундун (көмүр, нефть, газ, чым көң) запасы түгөнгөндө ядро отунун пайдалануу бирден бир реалдуу жол болуп эсептелет. Өнөр жайлык ядро энергетикалык орнотмолордун төмөнкүдөй түрлөрү бар: жылуулук атом станциясы - үй тиричилигинде жана өнөр жайлык керектөөлөрдү жылуулук менен камсыз кылат; ядро энергиялык орнотмо - ядро энергиясын кеме, самолёт, локомативдерди кыймылга келтирүү үчүн пайдаланылат. Ядро энергетикалык орнотмолордо ядронун бөлүнүшүнүн бардык энергиясы затка дээрлик жутулат жана жылуулукка айланат. Бул процесс ядро реакторунда өтөт. Ядролук энергетиканын маанилүү маселелеринин бири - башкарылуучу термоядролук синтездин жардамы менен энергия иштеп чыгуу маселеси. 2010-ж. дүйнөдө энергияны алуудагы Ядролук энергетиканын үлүшү адамзатка керектелүүчү энергиянын 2,7% ин түзөт. Жаратылыш ресурстары жетишпеген өлкөлөрдө Ядролук энергетика маанилүү, мисалы: Франция, Бельгия, Финляндия, Швеция, Болгария жана Швейцария ж. б. Бул өлкөлөр 20-74% электр энергиясын АЭСтен өндүрөт.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Антон Чехов

|  |
| --- |
| Антон Павлович Чехов  |
| **Жалпы маалымат** |
|  |
| **Төрөлгөндө берилген аты:** | Антон Павлович Чехов |
| **Туулган жылы:** | 17 (29)-январь 1860 |
| **Туулган жери:** | Таганрог, Екатеринослав губерниясы |
| **Өлкө:** | Орусия Империясы |
| **Каза болгон:** | 2 (15)-июль 1904 (44 жашында) |
| **Ишмердүүлүгү:** | жазуучу, драматург, медкызматкер |
| **Жанры:** | Юмор, лирикалык аңгемелер, драма |
| **Кол тамгасы:** |  |

**Антон Павлович Чехов** (17 (29)-январь 1860, Таганрог, Екатеринослав губерниясы — 2 (15)-июль 1904, Баденвайлер) — орус жазуучусу, драматург, кесиби боюнча медкызматкер. Чехов, драматург катары чоң беш классикалык драманы жазган жана жазуучулар да жогору баа берген көптөгөн кыска икаяларды калтырган. Ал адабий турмушунда көбунчө дарыгер катары эмгектенип, бир жолкусунда мындай дегени бар:"*Медицина-бул менин никелүү аялым,ал эми адабият болсо-ойношум. ал эми аялым болсо менин кызматкерим* "Антон Чехов көптөгөн ырларды поемаларды жазган

## Булак
# Дунай

|  |
| --- |
| Дунай |
|
Дунай (Будапешт) |
| Узундугу |  |
|  · Координаттары |  |
|  · Координаттары |  |
| Өлкө |  |

**Дунай дарыясы** (нем. Donau, венгрче Duna, болгарча жана сербче Дунав, хорватча
Dunav, словакча Dunaj, чехче Dinaо, румынча Dunărea,
лат. Danubius, Danuvius) – Батыш Европадагы эң ири дарыя. Узундугу 2850 км. Алабынын аянты 817 миң км2. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния жана Украина өлкөлөр аркылуу агып өтөт. Шварцвальд тоосунун тармактарынан башталып, Венадан жогору карай көбүнчө тоолор аркылуу, андан Темир Дарбазага чейин (Румыния менен Сербиянын чегинде) Орто жана Төмөнкү Дунай түздүктөрү аркылуу агат. Кара деңизге куярда дельтаны түзүп, 3 айрыкка (гирлого) бөлүнөт. 300дөн ашык куймасы бар (негизгилери: Драва, Тиса, Сава, Олт, Сирет, Прут). Жаз, жай айларында кирет, орточо чыгымы 6430 м3/сек. Жогорку агымына чейин кеме жүрөт. Борбордук жана Түштүк-Чыгыш Европаны байланыштырууда транспорттук мааниси зор. Темир Дарбазада ири Жердап ГЭСи, Австрия менен Германиянын аймагында ГЭС каскады бар. Балык (көбүнчө дельтасында) кармалат. Боюнда Регенсбург (Германия), Линц, Вена (Австрия), Братислава (Словакия), Будапешт (Венгрия), Нови-Сад, Белград (Сербия), Русе (Болгария), Брэила, Галац (Румыния), Измаил (Украина) жана башка шаарлар жайгашкан. Дунай – эл аралык дарыя. 1948-жылкы конвенцияда Дунайда кеме каттоо эркиндиги аныкталган; Дунай дарыясына чектешпеген өлкөлөрдүн аскер кемелеринин Дунай аркылуу өтүүсүнө тыюу салынган. Конвенция режимин сактоо боюнча (жээгиндеги өлкөлөрдүн) Дунай комиссиясы түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Йоханнес Дидерик Ван дер Ваальс

**Ваальс**, Ван дер Ваальс (van der Waals) Йоханнес Дидерик (23.11.1937, Лейден 9.3.1923, Амстердам) нидерландиялык физик. Лейден Университетинин эркин угуучусу (1862-65). Амстердам Университетинде профессор. Илимий иштеринин басымдуу бөлүгү молекулярдык физика жана төмөнкү температурадагы физикалык кубулуштарга арналган (1873), реалдуу газ абалынын теңдемесин чыгарган (Ван дер Ваалъс теңдемеси). Бинардык эки фазалуу кошулмалар теориясын (1890) жана капиллярдуулуктун термодинамика теориясын (1894) иштеп чыккан. Электролиттик диссоциация жана гидростатика боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1910). Эмгеги: Курс термостатики. М., 1936. Ч. 1 2 (Ф. Констамм менен бирге).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Ядролук физика

**Өзөктүк(ядро) физика** - физиканын атом ядросунун түзүлүшүн, радиоактивдүү ажыроо процесстерин жана ядролук реакциялардын механизмин окуп-үйрөтүүчү бөлүгү.

Ядролук физика радиоактивдүүлүк (1896) ачылгандан пайда болгон. Ага чейин атом ядросу бар экендиги белгисиз эле. Ядролук физика ядролук энергетиканы, радиоизотопторду, радиоактивациялык процесстерди жана радиолук кубулуштарды өндүрүштө жана техникада колдонуунун негизин түзөт. Физикада атом ядросу жөнүндөгү илим бир нече бөлүмдөрдөн турат. Ядронун структурасы жана жалпы касиетине анын массасы, заряды массалык жана заряддык саны, ядронун байланыш энергиясы, механикалык, магниттик жана электрдик моменти, ядронун натыйжалуу көлөмү жана дүүлүккөн энергия деңгээлин камтыйт. Ядролук физиканын бөлүктөрүнө ядро реакциясы, элементардык бөлүкчөлөр, нейтрондук физика ж. б. кирет. Анын өсүшү ядролук техника деген өзүнчө тармактын пайда болушуна алып келген. Азыр ядролук физика медицина, техника ж. б. тармактарда кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Калып:Nuclear-stub
# Тайга

Тайга.
Тайга.
**Тайга** – түндүк мелүүн алкактагы ийне жалбырактуу токойлор. Мында жазы жалбырактуу токойлор да кездешет. Дарактардан негизинен карагай, мырза карагай, көк карагай өсөт. Бадалдары сейрек. Зоналуулук принциби боюнча Тайга түндүк, ортонку жана түштүк зоначаларга бөлүнүп, алар КМШнын Чыгыш Европа жана Батыш Сибирь түздүктөрүндө даана байкалат. Тайга Европа менен Азиянын, Түндүк Американын түндүк бөлүгүнүн кенен мейкиндиктерин ээлейт. Ал өсүмдүк курамына жараша каралжын түстөгү ийне жалбырактуу (карагай, көк карагай, сибирь мырза карагайы, бал карагай) жана ачык түстөгү ийне жалбырактуу (мырза карагай, кызыл карагай жана америка мырза карагайынын айрым түрлөрү) токойлор болуп бөлүнөт. Тайгада өнөр жайга керектүү дарактын көп түрү өсөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Метеор

Жаркыраган метеор - болид
**Метеор** (гр. meteor – «атмосфералык кубулуш ») – планета аралык мейкиндиктен Жер амтосферасына бир нече километр ылдамдык менен киргенде Жер атмосферасынын жогорку катмарында (130 – 180 км бийиктикте) күйүп кетүүчү космос телосу.

Атмосферанын таасиринен метеорлор адатта толук массасын жоготот, башкача айтканда «күйөт», ошондуктан от чыгарып, атмосфера газын иондоштурат.

Жаркыраган метеорлор болид, ал эми начар жаркыраганы учуучу жылдыздар деп аталат.

**Метеор телосу** – метеор кубулушун пайда кылуучу космос телолору. Өтө кичине массалуу метеор телолорундагы кубулуштарды телескоп аркылуу гана көрүүгө болот. Мындай кубулуштар өтө көп. Ал эми чоң массалуу метеор телолору жаркырак чоң метеорлорду же оттуу шарларды пайда кылат.

**Метеор чаңы** – сфера формасындагы, диаметри 0,1 – 0,001 мм болгон өтө майда катуу бөлүкчөлөр; ал метеор телолорунун Жер атмосферасында талкаланышынан пайда болот.

**Метеорлорду байкоо** аркылуу метеорлордун санын билүүгө жана алардын радианттарын аныктоого болот. Байкоочу биринчи учурда көрүү талаасы 60°тай болгон тегерек алкактын астында жайланышат да, алкактын ичиндеги гана метеорлорду каттайт. Китепчеге метеордун номуру, жылдыз чоңдугу, учуп чыккан мезгили, бир секунд тактыктагы бурчтук ылдамдыгы, багыты жана анын алкакка карата агымы катталат. Бул байкоолор метеор агымдарын жана метеордун жаркырактыгы бонча бөлүнүшүн изилдөөгө мүмкүндүк берет.

**Метеор күзөткүч** – бүткүл асманды көрүүчү жана метеорлорду сүрөткө тартуучу кең бурчтуу фотографиялык камералардын системасы.

## Кошумча макалалар

* Метеорит
* Метеорит кратери
* Болид

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Жаңгактар

*Juglans major*.
**Жаңгактар** (лат. Juglans, L. 1753) - жаңгактар тукумундагы дарак, 20дай (40дай деген маалымат да бар) түрү мээлүүн, субтропик, тропик алкактарында (көбүнчө Түштүк Европа, Чыгыш Азия, Түндүк жана Түштүк Америка), 3 түрү КМШнын жазы жалбырактуу аралаш токойлорунда өсөт. Грек Ж-ы абдан баалуу. Ыраакы чыгышта 2 түрү бар: манжурия Ж-ы жана Зибольда Ж-ы. Кыргызстанда Ж. Фергана жана Чаткал кырка тоолорунун түштүк-батыш беттеринде өсөт. 28,2 миң га жерди ээлейт. Бийикт. 20 мге чейин, сөңгөгү түз, тегиз, кабыгы каралжын боз. Шагынын диаметри 10-12 м. Май айында гүлдөп, мөмөсү сентябрдын 2-жарымында, массалык түрдө октябрда быша баштайт. Мөмөсүндөгү май (75 %ке чейин), белок, (8-12 %), кант жана витаминдердин (А, В1, В2, С) ар түрдүүлүгү боюнча дүйнөдө 1-орунда турат: жегиликтүүлүгү, даамдуу, сиңимдүү, калориялуулугу менен айырмаланат. Жаңгак майы тамак-ашка керектелет, ошондой эле лак, самын жасоодо колдонулат; күнжарасы мал үчүн жергиликтүү тоют; жыгачынан мыкты буюмдар жасалат; мөмөсүнүн көк кабыгынан өңдөгүч заттар алынат жана башкалар.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Жайыт

Жайыт (Кыргызстан).
**Жайыт** – мал жаюуга пайдаланылуучу от жер. Жайыт табигый жана эгилме (жасалма) болуп бөлүнөт. Кыргызстанда табигый жайыттар тоолуу, адырлуу, талаалуу жана жарым чөлдүү жерлерде болгондуктан, климаттык шарттары ар башка, натыйжада чөбүнүн кунардуулугу түрдүүчө болот. Жайытта негизинен көп жылдык чөптөр, чала бадал жана бадалчалар өсөт. Эгилме жайытта көп жылдык жана бир жылдык чанактуу, дан уруктуу өсүмдүктөрдүн аралашмасы эгилет. Мезгилдик пайдаланылышы боюнча жазгы-күзгү жайыттар 2,6 млн, жайкы 3,8 млн, кышкы 2,2 млн гектар аянтты ээлейт. Жайыт көк тоюттун негизги булагы. Жайытка малды чөбү жетилгенде жаят. Мал жайытта 150-170 күнгө чейин, айрым учурда жыл бою асыралат. Жайыттын кунардуулугун көтөрүү максатында атайын чаралар жүргүзүлөт, мисалы, которуштуруп пайдалануу, семирткич чачуу, сугаруу, чөп себүү, тосмолорду куруу жана башка. Эгилме жайыт кунардуу келип, экономикалык жактан көп пайда берет, мисалы, эгилме маданий жайытка өзгөчө саан уйларды эрте жаздан кеч күзгө чейин жайса болот. Эгилме жайыт жылына 500-600 цге чейин түшүм берет. Жайытты туура пайдалануу менен мал чарбасынан сапаттуу жана арзан азык-түлүк алса болот.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5