Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Урбанизация

**Урбанизация** (лат. urbanus — шаардык) — өнөр жайдын жана калктын шаарга топтолушу.

Этнография илиминде урбанизация шаар жана айыл калкынын ортосундагы маданий өзгөчөлүктөрдүн жоюлуп бара жаткандыгы, шаар маданиятынын үстөмдүк кыла баштаганы эбактан иликтенген.

## Булактар

* Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
# Акварель

**Акварель** (французча  aquarelle; латынча aqua – суу, суу боёктору) – боёочу материал. Акварель живописи үчүн арналат. А. катуу плитка түрүндө жарым жумшак фарфор чөйчөкчөлөрдө жана жумшак тюбиктерде болот. Акварель боёктору менен тартылган живопистеги сүрөт тартуу техникасы да А. аталат. А-ди кадимки эле кагазда боёкторду сууда эзип алып, тегерек баштуу *жебилге* менен тартышат. Эң жука боёлгон катмардын жумшактыгы жана тунуктугу акварель живописинин эң маанилүү, өзгөчө касиети болуп эсептелет. Ак боёк ашыкча коюу боёк катары бул жерде колдонулбайт (аны бүт живопись аркылуу көрүнүп турган кагаздын ак түсү алмаштырып турат). Бул сүрөт тартуу техникасынын мүмкүнчүлүктөрү абдан кенен, ошону менен бирге кыйынчылыктары да жетиштүү. Кээ бир жетишпей калган деталдарды кайрадан түп-тамырынан бери оңдоп чыгуу көп учурда бул жерде мүмкүн болбойт. Кээде А. тунук эмес, салыштырмалуу коюу ак боёктор менен тартылат, мындай учурда бул материалдын негизги касиети кескин өзгөрөт жана ал *гуаштын* өзгөчөлүктөрүнө жакындайт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт

Du Bois (1918)
**Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт** (23. 2. 1868, АКШ, Массачусетс штаты, Грейт-Баррингтон - 27. 8. 1963, Гана, Аккра) - амер. тарыхчы, социолог, жазуучу, АКШдагы азыркы негр адабиятын негиздөөчүлөрдүн бири.

1961-жылдан АКШ компартиясынын мүчөсү.
1895-ж. философиянын доктору даражасын алган.
1897-1910-ж. экон. жана тарых боюнча проф.,
1933-44-ж. Атлантадагы университеттин социология факультететине декан.
1961-ж. Ганага көчүп келип, Африка энциклопедиясын түзүү боюнча Секретариаттын директору болгон.

Адамдын нравалык жактан өзүн өзү тарбиялоосун жана агартуу ишин демократиялык кайра курууларды турмушка ашыруудагы маанилүү өбөлгө катары караган идеалисттик көз карашта болгон.
Бул анын «Кара адамдардын жан дүйнөсү» (1903) очерктер жыйнагы менен «Күмүш руно үчүн» (1911) романында көрсөтүлөт.
«Киргил суу» (1920) жыйнагында радикализмдин өсүшү чагылдырылат.
30-жылдарда марксизмди үйрөнүүгө көңүл бурун, 40- жылдарда көз карашы өзгөрөт; элдик- боштондук кыймыл жана пролетариаттын таптык күрөшү менен тыгыз байланышат.
«Мансарттын сыноосу» (1957), «Мансарт мектеп курууда» (1959), «Кара жалын» (1961) трилогияларында амер. негрлердин расалык дискриминацияга каршы күрөшүн баяндайт.

Дюбуа - панафрикалык конгресстердин (1919, 1921, 1923, 1927, 1945) уюштуруучусу.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Теодор Адорно

|  |
| --- |
| Теодор Адорно  |
| Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno  |
| **Жалпы маалымат** |
|  |
| **Төрөлгөндө берилген аты:** | Теодор Адорно |
| **Туулган жылы:** | 1903 - жылы 11-сентябрь |
| **Туулган жери:** | Франкфурт-на-Майне, Герман империясы |
| **Каза болгон жылы:** | 6 август 1969 (66 жашында) |
| **Каза болгон жери:** | Висп, Швейцария |
| **Кызыкчылыгы:** | Философия, социология, культурология, эстетикалык теория, Музыка теориясы, психоанализ |

**Теодо́р Лю́двиг Визенгрунд Адо́рно** (нем. Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno; 11 сентябрь 1903, 6 август 1969) – немис философу, социологу жана музыка таануучусу (ФРГ–ГФР). Франкфурттук мектептин өкүлү.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Эргономика

**Эргономика деген бул** (гр. ergon - жумуш жана nomos - мыйзам) - эмгектенүү процессинде адамдын жумуш аткаруу жөндөмдүүлүгүн изилдөөчү илимий тармак; ал эмгектин жогорку өндүрүмдүүлүгүнүн оптималь шартын түзүүдөгү мүмкүнчүлүктү жана мыйзам ченемди аныктайт, ошондой эле жумушчунун жөндөмдүүлүгүн өстүрүүгө көмөк берүүчү зарыл ыңгайларды камсыз кылат.

Эргономиканын проблемаларын психолог, физиолог, гигиенист-врач, сүрөтчү-конструктор, архитектор, түрдүү адистеги инженерлер биргелешип иштеп чыгат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
# Парапсихология

Зенердин карталары
**Парапсихология** — изилдөөлөрдүн өзүнчө тармагы.

1. сезим органдар түшүндүрө албаган маалымат кабыл алуу жолун камсыз кылуучу сезимдүүлүк формасын;
2. тирүү жандардын организмден тышкары фи­зикалык кубулуштарга булчуң аракетинин жардамысыз (кыялында, оюнда таасир этүү жана башка) тийиштүү таасир берүү формасын изилдейт.

«Парапсихология» түшүнүгү менен катар «психотроника», «биоинформация», «биоинтро­скопия» жана башка түшүнүктөр да колдонулат.

Азыркы парапсихологдордун көбү сезимдүүлүктүн формаларынын төмөнкү типтерин бөлөт;

* телепатия — кабарлоочу менен кабар алуучунун (ин­дуктор менен реципиенттин) кыял менен байланышы;
* көзү ачыктык — тышкы дүйнөнүн объективдүү окуяларыж-дө сезим органдарынын ишине жана акыл эстин ой жүгүртүүлөрүнө негизделбеген билим алуу;
* алдын ала билүү (проскопия) — келечектеги окуяларды көрөгөчтүк менен алдын ала билүүчүлүк;
* Лозо изилдөөчүлүк (биофизикалык эф­фект деп да аталат) — жардамчы индикатордун жардамы менен (ийилген металл зым, лозо жана башка) жер астындагы суулардын, кендердин, боштуктардын жана башка чогулган жерин табуу;
* парадиагностика — оорулууну кербей туруп көзү ачыктык менен медициналык диаг­ноз коюу.

Сезимдүүлүктүн ушул бардык формалары экстрасенсордук ка­был алуу деген түшүнүктү билдирет.
Тышкы кубулуштарга парапсихологиялык таасир тийгизүүнүн формаларынын классификациясы да бар.

* Психокинез — адам кыялы менен таасир тийгизиши.
* Парамедицина — дарылоо методун түшүндүрө албаган парапсихологиянын тармагы (мисалы, оорулууну алыстан дарылоо жана башка).

Индо-европалык маданиятта 1882-ж. пай­да болгон. Кийин ал көп өлкеге тараган.
Парапсихологдордун эсеби боюнча 1970-ж. 30 өлкөдө 240тан ашык лаборатория жана коом болгон. Алардын көбүн Эл аралык парапсихологиялык ассоциация (Нью-Йорк) бириктирет.
Парапсихологияда бир жагынан мистиктер жана шумпайлар даңазалаган «табияттан тышкаркы» «сый- кырдуу» күчтүү, экинчи жагынан илим али канааттандырарлык түшүндүрө элек реалдуу кубулуштарды айра билүү мааниге ээ.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

## Шилтемелер

* Psi-world, Russia: FAQ по парапсихологии
* Parapsychological Association FAQArchived 2007-06-26 at the Wayback Machine
* Ru.Parapsychology: Парапсихология в России
* Институт парапсихологии и пограничых наук (нем, англ) Archived 2008-03-15 at the Wayback Machine (жеткиликсиз шилтеме)
* Обзор текущих парапсихологических исследований в странах бывшего СССР. Edwin C. May, Larissa VilenskayaArchived 2011-09-04 at the Wayback Machine
* Парапсихология в России (Основные исторические вехи) Archived 2011-02-03 at the Wayback Machine
* Сайт Фонда Парапсихологии им. Л. Л. Васильева
* Научный и научно-популярный журнал «Парапсихология и психофизика»
# Министрлик

|  |
| --- |
|

**Аткаруу бийлиги** |
| **Мамлекет башчы** |
|
Диктатор • Монарх • Президент |
| **Өкмөт** |
|
Өкмөт башчысы • Канцлер • Аткаруу бийлигинин башчысы • Премьер-министр • Министрлер кабинети • Министрлик • Министр |
| **Башкаруу формасы** |
|
Президенттик башкаруу системасы • Аралаш башкаруу системасы • Парламенттик башкаруу системасы • Парламенттик демократия (Вестминстер системасы) • Парламенттик монархия • Парламенттик республика |
| **Тизмелер** |
|
Президенттердин тизмеси • Мамлекет башчыларынын тизмеси • Өкмөттөрдүн тизмеси |
| **Жергиликтүү бийлик** |
|
Губернатор • Мэр • Аким • Айыл башчы |
|  |

**Министрлик** (лат. ministro – кызмат кылам, башкарам) – өкмөттүн түзүмүнө кирген, мамлекеттик башкаруунун өзгөчө маанилүү борбордук органдарынын аталышы. КРде М. мамлекеттик башкаруунун ишмердиктин тийиштүү чөйрөсүндө аткаруучу-бөлүштүрүүчү милдеттерди ишке ашыруучу борбордук органы болуп саналат. М. башчысы ( министр ) өкмөттүн курамына кирет.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Декрет

**Декрет** (лат. decretum - указ, токтом) - укук актысынын аты.

Аны жогорку бийлик жана башкаруу органдары укук нормаларын белгилөө үчүн чыгарат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.