Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Shandong Gold Group

**Shandong Gold Group** Шаньдуна провинциясынын өкмөтүнүн алдындагы алтын табуучу мамлекеттик Кытайлык компания. Компания Кытайда алтын таап, өндүрүү боюнча экинчи орунду ээлеп келүүдө, ошондой эле анын ачык жарыяланган туундусу Forbes Global 2000 1998 орунда.

## Корпоративдик маселелер

Shandong Gold Group, Shandong Gold Mining компаниясын ээлеген компания, Шанхайлык фонддук биржасы иш алып барууга укуктуу. 2018 жылдын сентябрь айында жарыяланган макулдашууга ылайык, дүйнөдөгү эң ири алтын таап, өндүрүүчү, Barrick Gold компаниясы менен өз ара байланышты бекемдөө тууралуу түзүлгөн келишимге ылайык бири биринин акцияларына $ 300 миллионго чейин инвестициялоодо жана ошондой эле Barrick Gold компаниясы Shandong Gold компаниясынын акцияларын Шанхайлык фонддук биржасы аркылуу сатып алууда.
Кросс – инвестициялык макулдашуу 2017 жылдын апрель айында Barrick Gold компаниясына таандык Аргентинадагы Veladero кен табуучу курулушун Shandong Gold компаниясы 50 % пайызын сатып алгандан кийин келип чыккан. Archived 2019-03-26 at the Wayback Machine (жеткиликсиз шилтеме)
Шаньдун провинциясынын мамлекеттик ишканасы болгондуктан, компания түздөн түз Шаньдун провинциясынын мамлекеттик башкармалыгынын активдерди башкаруу жана көзөмөлдөө комиссиясы аркылуу көзөмөлдөнөт.
Компания алтын табуунун социалдык жана экологиялык стандарттарын жарыялаган жана алтын табууну алдыга сүрөгөн Дүйнөлүк Алтын Кеңеши соодалык мекемесинин мүчөсү.

## Ишмердүүлүк

### Ички алтын табуу

Алтын табуунун жана изилдөөнүн негизги ишмердүүлүгү мамлекеттин ичинде аткарылат. Шаньдунда [Ички Монголия], Гансу жана Фуцзянь 12 жергиликтүү кен табуучу курулушунда алтын табуунун 6,6 % улуттук өндүрүшүнө келет. Лайчжоу — Чжаоюуань Шаньдун жарым аралы районунда компания эң азынан 382 тонна алтыны бар, болжолу менен 22 миллиард долларлык кендүү жерди тапкандыгы тууралуу 2018 жылдын сентябрь айында ажайып ачылышты жарыялаган.

### Эл аралык алтын табуу

2017 жылдын апрель айында Shandong Gold компаниясы Barrick Gold компаниясына таандык Аргентинадагы Veladero кен табуучу курулушунун 50 % үлүшүн 960 млн АКШ долларына сатып алган, жана ошондой эле Паскуа-Лама кендүү жерди биргеликте изилдөөгө жана өндүргөнгө партнердук келишим түзүлгөн.

### Алтынга тиешеси жок, бизнес

Компанияда алтынга тиешеси жок бир нече ишканалар бар, анын ичинде жылтырак металл, туризм жана курулуш. Анын Кытайда жана Гонконгдо финансылык кызмат көрсөткөн туумдуу компаниялары бар (SD Gold Financial Holdings Group и SDG Asset Management (HK) Limited).
# Молекулалык масса

**Молекулалык масса** – мол-нын курамына кирген атомдор массаларынын суммасы. М. м. ж-дөгү түшүнүк газ же буу абалындагы заттар үчүн гана эмес, катуу заттар (иондук кристаллдар) жана бир нече зат аралашмасы үчүн дагы колдонулат. Кээде курамы белгилүү, ар кандай заттар аралашмасынын М. м. аныктоого болот. Мисалы, азот, кычкылтек жана башка газдар белгилүү катнаштагы аралашмасынан турган абанын М. м. орто эсеп менен 29 деп кабыл алынган. Заттар маанилүү мүнөздөмөлөрүнүн бири М. м. ар түрдүү заттар үчүн ар башка мааниге ээ. Жөнөкөй мол-лар ( Cl2, H2, N2 жана башка) үчүн М. м. кичине өлчөмдө болсо, *белоктор, нуклеин к-талары, клетчатка, крахмал* сыяктуу био- жана жаратылыш бирикмелери үчүн *млн, млр*д жетет. Газ абалындагы заттар М. м. аныктоодо *Авогадро* *закону* колдонулат. Нормалдуу шартта (00С, 1 атм.) бир моль газ 22,4 *л* көлөмгө ээ. Газ тыгыздыгын аныктап, моль саны аркылуу М. м. эсептеп чыгарат. Эритмедеги заттар М. м. аныктоодо эбуллиоскопия жана криоскопия методдору колдонулат. М. м. ири мол-лык массалуу бирикмелер үчүн анын физ. касиетин көрсөтүүчү негизги мүнөздөмө. Полимер М. м. билүү макромол-лар уз. мономерлер орточо саны, полимерлешүү даражасы жана башка ж-дөгү түшүнүктү берет. М. м. химимялык , физ. жана химимялык -технологиялык эсептөөлөрдө колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Лупа

**Лупа (күнтарткы)** – өтө майда нерселерди чоңойтуп көрсөтүүчү оптикалык прибор.

Ал тунук линзадан турат. Каралуучу нерсе линзанын фокус аралыгынан алыс эмес жерде жайгаштырылат. Бул учурда биз нерсенин чоңойтулган жана жалган сүрөттөлүшүн көрөбүз. Л. чоңойтуусу Г фокус аралыгы f менен төмөнкүчө байланышкан: Г = 250/f, мында D =250 мм жакшы көрүү аралыгы деп аталат.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
# Капитализм

**Капитализм** – жеке менчикке жана базар экономикасына негизделген коомдун тиби. Коомдук ойломдун ар кандай багыттарында капитализм эркин ишкердик жүргүзүүнүн системасы, индустриалдык коомдун өнүгүү этабы катары аныкталат. Капитализмдин учурдагы өнүгүү деңгээлин «аралаш экономика», «постиндустриалдык коом» ж. б. атап жүрүшөт.

Марксизм окуусу капитализмди – өндүрүш каражаттары жеке менчикке, ал эми жалданма эмгек капитал тарабынан эзилишине негизделген коомдук-экономикалык формация деп аныктайт.

Капитализм 15-кылымда Италиянын (соода) жана Голландиянын (мануфактура) шаарларында пайда болуу менен 16-кылымда болуп өткөн капиталды топтоонун алгачкы процесстеринин жүрүшүндө бүтүндөй Европа мамлекеттеринде орной баштаган. Өндүрүштүк революциянын натыйжасында ири машина өндүрүү пайда болгон. Капитализмдин шарттарында базардык атаандаштыктын механизми ишкерди кирешелүү пайда табуу үчүн туруктуу түрдө капиталды көбөйтүп жана өндүрүштү жакшыртып турууга мажбурлайт. Бул болсо өндүргүч күчтөрдүн, илимдин жана техниканын динамикалуу өнүгүшү үчүн зор көмөк берет.

19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Батыштын өнүккөн өлкөлөрүндө ири өнөр жай жана банк корпорациялары пайда болот, финансылык капитал үстөмдүк кыла баштайт, базардык атаандаштык экономиканы мамлекет тарабынан жөнгө салуу механизмдери менен толукталат. Ири менчик ээлери жана жалданма жумушчулар менен катар эле коомдун жашоосу үчүн маанилүү орунду ээлеген менчик ээлеринин ортоңку табы болгон туруктуу социалдык структура калыптанат.

Бүгүнкү күндөгү капитализм өз кучагына төмөнкүдөй формаларды камтыйт:

1. кыска мөөнөттүү (антициклдүү, антиинфляциялык) жана узак мөөнөттүү (макроэкономикалык) мамлекеттик жөнгө салуу;
2. индикативдүү, сунуш мүнөзүнө ээ тармактык жана чөлкөмдүк (регионалдык) программалар (пландар);
3. тике (мыйзам чыгаруу жана административдик актылар) жана кыйыр (салыктар, мамлекеттин бюджетке багытталган чыгымдары, амортизациялоочу саясаты) түрүндөгү жөнгө салуу.

Көптөгөн өлкөлөрдө акырындык менен калыптанган социалдык багыттагы рынок экономикасы жана парламенттик демократия 20-кылымдын 2-жарымында калктын турмуш деңгээли менен маданиятынын жогорулашын, социалдык карама-каршылыктардын жумшарышын жана аларды чечүүнүн укуктук механизмдерин иштеп чыгууну камсыз кылган. Чарбалык турмуштун улут аралыктын өсүшү, транс улуттук корпорациялардын күч алышы менен аймактык (региондук) жана дүйнөлүк экономикалык интеграция, экономиканы мамлекеттер аралык жөнгө салуу өнүгүп бара жатат. Бул экономикалык кызматташуунун жана өнүгүүнүн уюму, эл аралык акчалай фонд, реконструкциялоонун жана өнүгүүнүн эл аралык банкы, европалык жамааттар ж. б. атайы уюмдардын пайда болушуна түрткү берген.

## Колдонулган адабияттар

* Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

* В.И. Колтуцкий. Капиталист. Професия+робочее место.(жеткиликсиз шилтеме) Черкасы 2012 с. 102
# Тынч океан рими

Тынч океандын четинде аймактары бар өлкөлөр.
**Тынч океандын рими** Тынч океандын боюндагы жер болуп саналат. **Тынч океан бассейни** Тынч океандагы Тынч океан римдиктерди жана аралдарды камтыйт. Тынч океан риминин көпчүлүк аймактары Тынч океандагы оттун шакегинин геологиясын камтыйт.

## Тынч океандын чет өлкөлөрүнүн тизмеси

Төмөндө тынч океандын боюнда жайгашкандыктан, жалпы тынч океандын бир бөлүгү болуп эсептелген өлкөлөрдүн тизмеси берилген.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Чыгыш Азия
	+ Орусия
	+ Жапония
	+ Түндүк Корея
	+ Түштүк Корея
	+ Кытай
		- Гонконг
		- Макао
	+ Тайвань
* Түштүк-Чыгыш Азия
	+ Вьетнам
	+ Камбоджа
	+ Таиланд
	+ Малайзия
	+ Сингапур
	+ Бруней
	+ Индонезия
	+ Филиппиндер
	+ Чыгыш Тимор
 | * Океания (Эгедер мамлекеттер)
	+ Австралия
	+ Палау
	+ Микронезия Федеративдик Штаттары
	+ Папуа — Жаңы Гвинея
	+ Соломон Аралдары
	+ Науру
	+ Маршалл аралдары
	+ Вануату
	+ Жаңы Зеландия
	+ Тувалу
	+ Фижи
	+ Кирибати
	+ Тонга
	+ Самоа
	+ Ниуэ
	+ Кук аралдары
 | * Океания (Көз каранды аймактар)
	+ Австралиянын штаттары жана аймактары
		- Норфолк аралы
	+ Жаңы Зеландия мейкиндиги
		- Токелау
	+ Чет өлкөлүк Франция
		- Жаңы Каледония
		- Уоллис менен Футуна
		- Француз полинезиясы
	+ Британиянын чет аймактары
		- Питкайрн аралдары
	+ Америка Кошмо Штаттарынын инсулярдык аймагы
		- Түндүк Мариана аралдары
		- Гуам
		- Америкалык Самоа
	+ Кошмо Штаттары
		- Гавайи
	+ Чили
		- Пасха аралы
 | * Түндүк Америка
	+ Канада
	+ Кошмо Штаттары
	+ Мексика
* Борбордук Америка
	+ Гватемала
	+ Сальвадор
	+ Гондурас
	+ Никарагуа
	+ Коста-Рика
	+ Панама
* Түштүк Америка
	+ Колумбия
	+ Эквадор
	+ Перу
	+ Чили

  |

## Соода

Тынч океанда көптөгөн эл аралык жөнөтүүлөр бар, ал эмне үчүн дүйнөдөгү 50 көп контейнер жеткирүү портторунун 29 ээлейт түшүндүрөт:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Түштүк Корея
	+ Пусан (5-жыл)
* Жапония
	+ Йокогама (36-жыл)
	+ Токио (25-жыл)
	+ Нагоя (47-жыл)
	+ Кобе (49-жыл)
* Тайвань
	+ Каохсиунг (12-жыл)
* Гонконг
	+ Гонконг (3-жыл)
 | * Кытай
	+ Шанхай (1-жыл)
	+ Шэньчжэнь (4-жыл)
	+ Нинбо (6-жыл)
	+ Гуанчжоу (7-жыл)
	+ Циндао (8-жыл)
	+ Тяньцзинь (10-жыл)
	+ Сямен (19-жыл)
	+ Далянь (21-жыл)
	+ Лянюнганг (30-жыл)
	+ Инкоу (34-жыл)
 | * Филиппиндер
	+ Манила (37-жыл)
* Вьетнам
	+ Сайгон (28-жыл)
* Таиланд
	+ Лаем Чабанг (22-жыл)
* Малайзия
	+ Кланг порту (13-жыл)
	+ Мүйүз чыгаруу (16-жыл)
* Сингапур
	+ Сингапур (2-жыл)
 | * Индонезия
	+ Джакарта (24-жыл)
	+ Сурабая (38-жыл)
* Канада
	+ Ванкувер (50-жыл)
* Кошмо Штаттары
	+ Лос-Анжелес (17-жыл)
	+ Лонг-Бич (18-жыл)
	+ Сиэтл/Такома (48-жыл)
* Панама
	+ Балбоа (43-жыл)

  |

## Уюмдар

* Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтыгы

## Шилтемелер
# Кытайлар

**Кытайлар** (өздөрүн хань деп аташат) — эл, КЭРдин негизги калкы. Сингапур, Түштүк-Чыгыш Азияда (Тайланд, Индонезия, Мьянма, Филиппин, Вьетнам, Камбожа, Бруней) жана Чыгыш Азияда [Сянган, Аомынь (Макао), Жапония, Корея], ошондой эле АКШ, Канада, Европа, Орусия, Африка, Австралия, Океанияда да жашашат. Жалпы саны 1,3 млрд киши (2000), анын ичинде КЭРде 1137,4 млн; Тайванда 22,5 млн; Сянганда 6,6 млн; Аомында 0,4 млн (2008). Айрым маалыматтар боюнча кытайлар хань-тибет, малайя-полинезия, мопкхмер, тохар жана алтай тилдеринде сүйлөгөн көчмөн уруулардын аралашуусунун негизинде калыптанган. Синологиялык илимий пикир боюнча Кдын түпкү теги Хуанхэ дарыясынын орто жана төмөнкү агымында биздин заманга чейинки 4—3-миң жылдыкта Яншао, Луншан неолит маданиятын түзгөн уруулар болгон. Биздин заманга чейинки 21—8-кылымда Кытайдын азыркы аймактарында түрдүү уруулардан турган көптөгөн мамлекеттер болгон. Батыш Чжау династиясы бийлеген доордо Хуанхэ менен Янцзы дарыясынын төмөнкү агымында жашаган уруулар Хуася этностук коомун түзгөн. Чжанго доорунда Кытайда бири бири менен жоолашкан жети бирдей падышалык өкүм сүргөн, анын ичинде эң күчтүү падышалык Цинь Шихуанди биздин заманга чейинки 221-жылы алты падышалыкты өзүнө багындырып, Кытай тарыхындагы туңгуч мамлекет — Цинь империясын түзгөн. Бирок көп узабай биздин заманга чейинки 206-жылы бийликке Хань династиясы келген. Байыркы кытай эли ошол кезде калыптанган. Кытай элинин этностук аталышы — хань да ошо династиянын аты менен байланышкан. 618—907-жылдары Тан династиясынын мезгилинде Кытайдын маданияты гүлдөгөн. Хань доорунда пайда болгон Улуу Жибек жолунун ролу артып, коңшу жашаган каршылаш элдер менен саясий-маданий байланыштары күчөгөн. 10—13-кылымдарда Сун династиясынын мезгилинде Кытай экиге (түн., түштүк) бөлүнгөн. Түндүктө адегенде моңгол тилиндеги кидандар (андан орустун «китай» деген сөзү пайда болгон), андан кийин тунгус-манжур тилинде сүйлөгөн чжурчжендер үстөмдүк кылган. Кытай династиясы башкарган түштүккө кытайлардын түндүктөн келиши күчөгөн. Кытайдын азыркы аймагындагы мамлекеттерди моңголдор басып алган. Моңголдорду кууп чыккандан кийин Мин династиясы убагында (1368—1644) кытайлардын Хуанхэ жана Янцзы дарыясынын алаптарынан Түштүккө көчүшү уланган. Кытайдын азыркы чек арасы маньчжурдун Цин династиясы мезгилинде (1644—1911) калыптанып, 1949-жылы КЭР болуп түзүлгөн. Цин империясынын атынан кытайлар Chiha, Чин, Кытай деп да аталат. Кытай тилинде сүйлөшөт. Кытайлар конфуцийчилик, даосизм жана буддизмди тутушат. Орто кылымда Кытайдын түндүк-батыш аймактарына ислам дини, кийинчерээк христиан диндери тарай баштаган. Кытайдар негизинен дыйканчылык (күрүч, чай, пахта, таруу ж.б.) менен кесиптенишет. Кытайлардын тамак-ашы — негизинен күрүч, балык, эт азыктары. Аял менен эркектин салттык кийимдери бычылышы жана тигилиши боюнча көп айырмаланбайт. Капталдары тилинген кыска көйнөк, кенен шым жана кездемеден тигилген бут кийимдерди кийишет. Көктөм, Цинмин, Дуакоу, Чжунцю ж. б. улуттук майрамдарды майрамдашат.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Куудул

**Куудул —** сатиралык чыгармаларды айтып же аткарып, жүрүш-турушу жана кыймыл-аракети аркылуу элди күлдүргөн адам.

Куудулдук — бул сейрек кездешүүчү өзгөчө талант. Куудулдар адамдарды туурап, шылдыңдап, анекдот айтып, күлкүлүү чыгармаларды аткарып, маскарапоздук кылып, тамаша уюштуруп, азил айтып, аскиялашып элдин көңүлүн ачкан.

Кыргыз элинде атагы чыккан мыкты куудулдар жашап өткөн. Алардын катарында:

* **Куйручук** (Кудайберген Өмүрзак уулу, 1866–1940),
* **Жоошбай Борсол уулу** (1840–1919),
* **Көкөтөй Өмүрбек уулу** (1849–1916),
* **Карачунак Шылдыр уулу** (1860–1960),
* **Бекназар Арзымат уулу** (1881–1953),
* **Шаршен Термечик уулу** (1896–1942) сыяктуу инсандар бар.

Бул адамдардын ар бири өзүнө таандык индивидуалдуулукка жана жалпы куудулдукка мүнөздүү жалпы өзгөчөлүктөргө ээ болушкан. Алардын сөзү жорго, речине бай; апыртуу (гипербола), литота (кемитүү) өңдүү көркөм каражаттар менен сүйлөшкөн. Көпчүлүк куудулдар өз мезгилиндеги социалдык маселелерди да көтөрүп чыгышкан.

Мисалы, Шаршен Термечик уулу адам мүнөзүндөгү ачкөздүк, боккурсактык, тойбостук сыяктуу кемчиликтерди куудул образында элге жеткирген. Ал өзүнүн кейипкеринин ордуна кирип, анын тилинен сүйлөп, бет мимикасын жана кыймылын туурап, элге сабак болчу тамаша айтып берген:

“Менин абдан курсагым ачканда ичерим: арпа жармадан алты жарым аяк, конок көжөдөн жети аяк, кээде жети жарым аяк ичип жиберемин. Нанга деле ошондоймун. Боорсок менен казанга жапкан нандан болжой элекмин. Көмөч казан деген нандан төрттү же төрт жарымды араң түгөтөм.”

## Адабият

Кыргыз адабияты. Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Түзгөндөр: Шериев Ж. Муратов А.Бишкек-1994.
# Герцог

**Герцог** (немецче Herzog) – байыркы германдарда уруунун шайланма аскер башчысы. Батыш Европада алгачкы орто кылымда уруу князы, феодалдык бытырандылык мезгилинде согуштук-лендик системада королдон кийинки ири жер ээси; феодалдык бытырандылык жоюлгандан кийин Батыш Европада жогорку дворяндык титулдардын бири.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Удегейлер

**Удегейлер** (өздөрүн удээ, удэхэ, удихэ дешет) - РФтеги эл. Хабаровск, Приморск, Камчатка крайларында, Сахалин, Еврей автономиялык облусунда жана Украинада да жашашат.

Жалпы саны 1700 киши (2002). Удэгей жана орус тилдеринде сүйлөшөт. Дини - анимизм, шаманизм. Удегейлер табияттын кубулуштарына жана айбанаттарга сыйынышкан. Удегейлердин түндүк тобунун этногенезине палеоазиаттык айрым элементтер, түштүк тобуна байыркы корейлер, бохайлар, түрктөр, тунгустар, манжурлар катышкан. Удегейлер анюй, хунгар, хор, самаргин, бикин, терней ж. б. субэтностук топко бөлүнөт. Удегейлер жөнүндө алгачкы жолу Кытай тарыхый булактарында (Цзинь империясынын тарыхы»,1345) эскерилген.

Удегейлер нанайлар жана эвенктер, өзгөчө орочтор менен тыгыз мамиледе болгон. 19-кылымдын аягына чейин орус окумуштуулары Удегейлер менен орочторду бөлбөстөн, бир эл деп эсептеп келишкен. Совет доорунун мезгилинде Удегейлер өлкөнүн толук укуктуу жараны болуп, сабаттуулугу жоюлуп, интеллигенция пайда болгон. Салттуу кийимдери - кимоно, ыштан, балык терисинен чапан, аялдары эвенк үлгүсүндөгү узун алжапкыч кийип, кооздуктарды тагынышат. Тамак-ашы - балык эти, балык майы жана жашылчалар.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# «Кызыл аскерлер» көтөрүлүшү (1351-68)

**«Кызыл аскерлер» көтөрүлүшү (1351-68)**, «Кызыл байламчандар» көтөрүлүшү — Кытайдагы ири көтөрүлүштөрдүн бири. Көтөрүлүшчүлөр моңголдордун Юань династиясын кулатып, Мин империясын орноткон. Баштарына кызыл жоолук байланып алгандыктан, «Кызыл аскерлер» көтөрүлүшү аталган. Түндүк Кытайдагы дыйкандардын моңголдорго жана феодалдарга каршы көтөрүлүшүн Хань-Шань-тун (буддачыл жашырын Байляньцзяо (Ак лотос) сектасынын башчысы, 1351-ж. өлгөн) жана Лю Футун (секта мүчөсү, 1351-жылдан көтөрүлүштүн жол башчысы) жетектеген. Моңгол династиясынын акыркы өкүлү Тогон-Тимур (Шуньди) Кытайдан куулуп, Мин империясынын түзүлгөнүн жарыялаган жана Чжу Юань-Чжан анын 1-императору болгон. 1368-жылдын ортосунда Чжу Юань-Чжандын армиясы моңголдордун борбору Дадуну алып, Кытайдагы моңголдордун үстөмдүгүн кулаткан. «Кызыл аскерлер» көтөрүлүшү өлкөнү улуттук боштондукка чыгаруу ишин аяктаган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Гольф

**Гольф** – табигый аянтта топ жана атайын чапкыч (бандал) менен ойнолуучу спорт оюну. Оюндун максаты чапкыч менен топту эң аз санда чаап чуңкурчага киргизүү болуп саналат. Оюндун эрежесинде топту эки чабуу, үч чабуу, төрт чабуу, эки жолку топ, үч жолку топ, төрт жолку топ, ошондой эле чуңкурчага жана эсепке ойноо деген түрлөрү бар. Анда оюнчу чуңкурчага канча топ түшүрө алды же болбосо бир айланганда топту канча жолу чапты, ошого жараша жеңишке ээ болот. Бул оюн о. кылымда Данияда пайда болуп, кийин Англияга тараган. Гольф азыркы учурда көптөгөн өлкөлөрдө (АКШ, Улуу Британия, Австралия, Япония, Корея ж. б.) ойнолууда.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Үйлөмө музыкалык аспаптар

Үйлөмө музыкалык аспап.
**Үйлөмө музыкалык аспаптар**, аэрофондор - түтүктү үйлөгөндө анын көзөнөктөрүндөгү аба термелип, добуш чыгарчу музыкалык аспаптар.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Паранойя

Паранойя оорусу менен ооруган адам
**Паранойя** (байыркы грек тилинен παράνοια — акылдан адашуу) — негизсиз, жаңылыш идеянын адамдын аң-сезимине бекем сиңип, аны ал идеядан эч айнытууга мүмкүн болбогон психикалык оору.

## Оорулуу тууралуу

Оорулуунун ишенимине кирген идея кадыресе эле болушу мүмкүн, мисалы, кызганчаактык, ойлоп табуучулук, кошуналардан, кызматташтардан шектенүү жана башка. Ошондой эле ойго келбеген идеялар да болот, мисалы, оорулуу өзүнүн мансаптуу бир адамдын баласымын деген ойдо жүрөт, ал же олуя, кудайга кызмат кылуусу тийиш жана башка мындай жаңылыш ойлорун ишке ашырууга аракеттенет: аялын аңдыйт, ойлоп табуусун далилдөөгө тырышат жана башкалар.

Булар — көз карашы тар, кишиге ишенбеген, өз пикирин бербеген кекчил, өзүмчүл, орой, адепсиз адамдар, алар адамдын жетишпеген жактарын гана көрөт. Мындай тескери сапаттар, ой жүгүртүүнүн бир жактуулугу, тайкылыгы, көктүк аларды көп чыр-чатактарга кабылтат. Ишендирүү, коркутуу, өтүнүү аларга таасир этпейт. Дараметин, күч-кубатын өздөрүнүн жаңылыш идеяларын таратууга короткон мындай адамдар доочу, тоголок арызчы болушат. Оорулуунун жаңылыш идеяларынан башка психикасынын бузулуусу көпкө байкалбайт, ошондуктан ал соо адамдай көрүнөт, анын идеясы кээде чындыктай туюлушу мүмкүн.

## Оорунун пайда болушу жана дарылоо

Оорунун пайда болуу себеби жетишерлик далилденбеген, мээнин бузулуусунан келип чыгат деп алгач И. П. Павлов көрсөткөн. Оорулуунун бара-бара психикасы бузула баштаганы байкалганда аны оорукана шартында дарылоого туура келет. Алар дарылоодон кийин убактылуу тынчып калат, бирок кайра эле паранойялуу башка идеяларды ойлоп табышы мүмкүн.

## Колдонулган адабият

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Жол

**Жол** – адам, транспорт жана башка каттоого, жүк ташууга арналган жол катнаштардын жалпы аты. Кыргыздарда жолду төмөнкүчө бөлөт: кара жол, жалгыз аяк жол, даңгыр жол, кыя жол, чыйыр жол, төтө жол, аба жолу, суу жолу, темир жолу, кан жол жана башка Топоним катары да Кыргызстандын географиялык аталыштарынын курамында көп кездешет, мисалы, Жол-Колот, Жол-Жылга, Жол-Сай, Жол-Жакшы, Жол-Коо жана башка. Жол тармагы Евразияда биздин заманга чейин 5-миң жылдыкта пайда болгон. Адегенде жол бетине эч нерсе төшөлбөстөн эле жасалган. Жол салуу курулушу 1747-ж. Парижде инженерлерди даярдоо үчүн жол жана көпүрө боюнча улуттук мектеп түзүлгөндөн башталган. 1789-ж. Францияда узундугу 40 миң км болгон жол тармагы курула баштаган. Байыркы жана орто кылымдарда Алдыңкы жана Орто Азияны Кытай менен байланыштырган нербен жол Улуу жибек жолу болгон. Байыркы орустарда 8–10-кылымда Киевди Крым жана Дон менен байланыштырган соода жол пайдаланылган. Россияда жол курулушу 1722-ж. Петербург – Москва жолунун салынышынан башталган. 20-кылымда шаарларда эл көбөйүп, автомобиль жол менен жүргүнчү жана жүк ташуу кыйындагандыктан, жер алдындагы рельстүү жол (метрополитен) жана жер үстүндөгү монорельстүү жол курула баштаган. Автомобиль жол тармактарын куруу 1950-жылдардын аягында башталып, эки тилкелүү, бурулуштары жайык келген, полотносу жантайыңкы жасалган ылдам жүрүүчү жолдор салынган. Айрыкча Японияда жол куруу ылдам өнүгүп, эки-үч катар ылдам жүрүүчү жолдор көчөлөрдүн үстүнө курулууда. Кыргызстанда жол куруу 20-кылымдын башынан өнүгө баштаган, мисалы, 1924-ж. узундугу 568 км болгон Арыс – Пишпек жолу салынган. Кийнчерээк Ош – Жалал-Абад – Көк-Жаңгак, Фрунзе – Талас, Фрунзе – Ош жана башка жолдор курулду.

## Транспорт жараяны

Жүктөө транспорт экспедитор жеке жабдууларды карап көрөт чейин VIN-саны унааны текшерүү. Шина зыян келтирүүдөн сактануу максатында баалуу кошумча убакыт камсыз кылуу болуп саналат менчиктештирүү боюнча сахнадан жана сапаты тууралуу эч кандай кескин объектилери бар. Сахнага Жайгашуу дегенде 20 км / саат ылдамдык менен ишке ашырылат. Атайын жабдуу менен жүргүзүлөт транспорт бетине ортосундагы аралык, бери дегенде, 8 см болушу керек.

## Жазуулар

## Колдонулган адабияттар

“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1