Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Провинция

**Провинция** –

1. айрым өлкөлөрдөгү (Нидерланд, Бельгия ж. б.) административдик-аймактык бирдик. Көпчүлүк өлкөлөрдө провинциялар анча чоң эмес аймакты ээлеп, шайлоого катышпайт. Айрым учурда тескерисинче провинция маанилүү автономия укугу менен теңдеш болуп, ири аянтты камтып, шайлоого укуктуу;
2. тарыхый калыптанган аймактык бирдик. Мисалы, Франция, Италия ж. б. өлкөлөрдөгү тарыхый провинциялар. Байыркы Римде провинция деп чет жактагы ээликтер аталган;
3. түрдүү илим тармактарында (география, геология, зоология, ботаника ж. б.) колдонулуучу административдик-аймактык райондоштуруу да провинция деп аталат. Физикалык-географиялык провинция – табигый аймактын бир бөлүгү. Ал рельефтин жана климаттын морфоструктуралык өзгөчөлүктөрүнө жараша, тоолордо – бийиктик алкактуулук боюнча бөлүнөт. Теңир-Тоодо 11 физикалык-географиялык провинция бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Персоналдык компьютер

Персоналдык компьютердин тетиктери:
1. Сканер
2. Процессор (микропроцессор)
3. Эс (RAM)
4. Кеңейүү карталары (видеокарталар, ж.б.)
5. Кубаттык блок
6. Диск киргизгич
7. Сактагыч (катуу диск же SSD)
8. Энелик такта
9. Үн чыгаргычтар
10. Монитор
11. Системалык ПЖ
12. Колдонмо
13. Баскыч топ
14. Чычкан
15. Тышкы катуу диск
16. Принтер

**Персоналдык компьютер**, **ПК** (англ. *personal computer, PC*) — өлчөмү, мүмкүнчүлүктөрү жана баасы жекече колдонуу үчүн ылайыктуу болгон көп максаттуу компьютер.
# Fortune (журнал)

**Fortune** - көп улуттуу бизнес журналы. Ал Time Inc компаниясына тиешелүү болуп чыгарылат, штаб-квартирасы Нью-Йорк шаарында жайгашкан. Басылма 1930-жылы Генри Лүс тарабынан негизделген. Журнал Forbes жана Bloomberg Businessweek (Блумберг Бизнес жумалыгы) менен атаандашат жана алардан узун, терең тематикалык макалалары менен айырмаланып турат. Журнал үзгүлтүксүз түрдө рангдардын тизмесин жарыялап турат, алардын ичинен эң белгилүүсү Fortune 500 эсептелет, ал 1955-жылдан баштап алган кирешесине жараша жыл сайын ишканалардын рейтингин жарыялап келет.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Чунцин

**Чунцин**, Юйчэн, Басянь - Кытайдын борбордук бөлүгүндөгү шаар.

Сычуань провинциясында. Янцзы д-нын боюнда жайгашкан. Калкы 4,8 млн (2010; шаар айланасы менен 7,8 млн). Шаардын айланасы борборго баш ийген өз алдынча адм.-айм-тын бирдикти (калкы 32 млн) түзөт. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Янцзы д-ндагы порточо Кытайдын ишкер бөлүгү. Машина куруу (мотоцикл, скутер, автомобиль) өнөр жайынын ири борбору. Кеме куруу, электроника (телевизор ж. б.), текстиль (жибек, кебезкездеме), тамак-аш, металлургия, химиялык, нефть ажыратуу өнөр жай ишканалары иштейт. Ири металлургия комбинаты аллюминий өндүрөт. Жогорку технологиялуу өндүрүшү (маалымат) өнүккөн. Университет бар. 1937-46-ж. Кытайдын убактылуу борбору болгон. «Хунъяньцунь» музейи, «Гэлэшань» мемориал комплекси, цитадель ж. б. тарыхый-маданий эстеликтер сакталган. Туризм өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Манжурлар

**Манжулар** - Түндүк-Чыгыш Кытайдын түптүү калкы. Өздөрүн «манчжу нялма», «манчжу жэн» деп аташат. Түндүк-манжу тилдеринин бир диалектисинде сүйлөгөн эл. Калктын учурдагы жалпы саны 10 млн. ашуун. Манжу тили айрым гана жерлерде (Хэйлунцзян провинциясы) сакталып калган. Манжулардын басымдуу бөлүгү кытайлашып кетишкен. Бул элдин этностук негизин сушэнь, шлоу, уцзи, мохэ жана башка уруулар түзгөн. Түрк-монгол элдеринин да тийгизген таасири зор. Уруулук-патриархалдык бөлүнүү сакталып калган. Санжыралык баяндарга маани беришет. Жазуусу (17-к.) монгол алфавитине негизделип иштелип чыккан. Диний ишеними -
буддизм карманышат. Даонун жолун колдоо менен бирге, байыркы салттуу диндеринин (шаманизм, тотемизм, фетишизм) элементтерин сактап калышкан. Материалдык жана руханий маданиятында кытайлардын күчтүү таасири байкалат. Байыркы жана орто кылымдар мезгилинде кыргыздар манжулар менен алакада болушкан.

## Колдонулган адабияттар

* О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
# Балдардын өлүмү

**Балдардын өлүмү** -бир жашка чейинки өлгөн балдардын бир жыл ичинде тирүү төрөлгөн балдарга карата саны.

Балдардын өлүмү - элдин табигый кыймылынын статистикалык көрсөткүч-төрүнүн бир түрү. Аны өлгөн балдардын санын жүз же миң тирүү төрөлгөндөргө карата эсептейт. Балдардын өлүмү элдин маданиятына, турмуш деңгээлине, медицина жактан тейлөөнүн сапатына байланыштуу.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
# Шицзячжуан

**Шицзячжуан**, Шимэнь - Түндүк Кытайдагы шаар.

Хэбэй провинциясынын адм. борбору. Калкы 2,4 млн (2010; агломерациясы менен 3,1 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Ири фармацевтика, текстиль өнөр жай-нын жана сүт азыктарын дүң таратуунун борбору. Marnıma куруу (электроника приборлору, автомобиль, самолёт Ү-5, россиялык АН-2 самолётунун кытайлык версиясы), нефть ажыратуу, нефть-химиялык, химиялык (азот жер семирткичтери), тамак-аш (негизинен сүт азыктары), курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Маалымат технологиялары, фармацевтика жана медицина тармактарында илимий-изилдөө жана тажрыйба констриктивдик иштеп чыгуулар өнүгүүдө. Көптөгөн венчур (тобокелдүү) компаниялары иштейт.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Чанчунь

**Чанчунь** - Кытайдын түндүк-чыгышындагы шаар.

Цзилинь (Гирин) провинциясынын адм. борбору. Калкы 2,8 млн (2010; агломерациясы менен 3 млн). Жолдор тоому. Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Кытайдагы автомобиль кураштыруунун ири борбору. Трактор, т. ж. вагондору жана сүрөт тартуучу камераларды өндүрүүчү борбор. Жогорку технологиялуу өндүрүштөрү, медицина, фармацевтика, жаңы конструктордук материалдарды өздөштүрүү, илимий-изилдөө жана тажрыйба-конструктордук иштеп чыгууларды жүргүзүү өнүккөн. Машина куруу, химиялык, жыгаччылык, тамак-аш, электроника, биотехнолиялык, энергетика, медицина, текстиль ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт.

Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Кытай ИАнын филиалы, 50дөй ИИИ-лер, улуттук лабораториялар, ЖОЖдор (а. и.Чанчунь университети), музейлер (а. и. Маньчжоу-го император ак сарайы) бар. Будда монастыры, Ыйык Тереза католик собору, Ляо династиясына таандык пагода ж. б. сакталган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Опера

"Opera" менен адаштырбаңыз.

Опера.
**Опера** (ит.— жазма жумуш) — театр искусствосунун негизги жанрларынын бири. Мында негизги көңүл үнгө, музыкага бөлүнөт. Опера кыргыз элинде Октябрь революциясынан кийин пайда болуп, өнүгүп жатат. Мисалы: «Манас», «Айчүрөк» опералары.

Опера (итал. opera - жумуш, эмгек, иш; лат. opera - эмгектер, жасалга, чыгарма) - музыкалык - драматикалык чыгарма муунунан болуп, сценалаштырылган, музыка синтезине, сценалык аракеттерге жана сөзгө негизделген искусство түрү.

Драматикалык театрдан айырмаланып, атайын функцияны музыка аткарат, операда аракеттин жүрүшүнүн негизи болуп эсептелет. Операнын атайын негизи либретто.

Опера сөзү чыгармадагы маанисинен мурун жаралган. Ал эми чыгармада 1639-жж. пайдаланыла баштаган. Жалпы колдонууга XVIII жана XIX кк. тарала баштайт.

## Колдонулган адабияттар

*  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Легенда

**Легенда** (лат. legenda — окууга сунуш кылынуучу деген мааниде) — белгилүү тарыхый окуя же тарыхый адамдар жөнүндө кыскача баян. Легендаларда окуя апыртмалуу болот, бирок анда чындыктын үлүшү бар, анткени алар белгилүү тарыхый фактынын негизинде жаралат. Легендалар элдин өткөн замандагы турмушун, тарыхый окуяларын иликтөөдө бай маалымат берет. Кыргыздарда сараңдыгынан жер жуткан Карымбай, сынчы Толубай, ырчы Токтогул, уруу чабыштары, элдик баатырлар жөнүндө легендалар айтылат. Элдик уламыштардын негизинде жазылган А. Осмоновдун «Ысык-Көл», «Жыл талашуу» сыяктуу легендалары бар. Легендалар көркөм адабиятта кеңири пайдаланылат. Буга Ч. Айтматовдун «Гүлсарат» повестиндеги мергенчи жөнүндөгү, «Кылым карытар бир күндөгү» Маңкурт, Раймалы ырчы женүндөгү легендаларды көрсөтүүгө болот. Уламыштар тематикасына карай тарыхый, топонимикалык, диний, этникалык, антропонимикалык ж. б. мүнөздөрдө болот.

Мисалы, сентябрдын башында болсо, кышында кар күзүндө бир топ менен күн күркүрөп бар, ал эми күзүндө жылуу болот.

## Жазуулар

## Шилтеме

 Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Де-факто

**Де-факто** (лат. de facto — «чындыгында», «чынында») — реалдуу абалды, актуалдуулукту билдирет. Мамлекетти же өкмөттү расмий таануунун формаларынын бири.

## Терминди колдонуу

Юридикалык аспектилерге карата де-юреге (юридикалык) карама-каршы катары колдонулат.  Бул контекстте де-факто – белгиленген тартипти, укуктук нормаларга же укуктук умтулууларга карабастан пайда болгон кырдаалды билдирет. Мисалы, экономика тармагында расмий түрдө бекитилгендей экономиканын белгилүү бир тармагында колдонулуучу белгилүү (де-факто) стандарттар болушу мүмкүн, бирок юридикалык жактан андай эмес.

Саясат таануу де-факто реалдуу саясий кырдаалды сүрөттөйт. Көбүнчө мамлекет же өкмөт тарабынан фактынын юридикалык жактан туура экендигин тактабастан, убактылуу, шарттуу түрдө таанууну билдирет.  Чет мамлекеттер тарабынан таанылбаганы менен мамлекеттик төңкөрүш болгондон кийин де-факто өкмөт же режим түзүлүшү мүмкүн. Таануунун бул формасы менен эл аралык мамилелерди сактоого, келишимдерди түзүүгө жана өкүлчүлүктүү сапарларды жасоого болот. Эгерде де-факто мамлекет гана таанылса, мындай мамлекет менен дипломатиялык мамиле атайын өкүлдөр аркылуу жүргүзүлөт.

## Дагы караңыз

* Статус-кво
* Де-юре
* Де-факто стандарт

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Хакан тили

**Караханид-уйгур тили** (хакан - "падыша", термини Махмуд Кашгари, Караханид, Буграхан - Жусуп Баласагунинин термини) - байыркы уйгур тилине жакын адабий тил.

Хакан тили – 10-к. – 13-к-дын башында азыркы Кыргызстанда (Теңир-Тоодо), түштүк Казакстанда, Чыгыш Түркстанда ж-а Мавераннахрда түрк элдери үчүн орток жазма адабий тил.

Бул термин Махмуд Кашгаридин “Диванынан” кезигет.

Жусуп Баласагуни аны “Буура хандык тил” деп белгилеген. “Х.Т.” чигил тилинин негизинде пайда болгон деп бир катар изилдөөчүлөр божомолдошот.

“Х. т.” кийинки кыргыз, казак, өзбек, уйгур, каракалпак тилдеринин башаты болуп саналат.

## Пайдаланылган адабияттар:

1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2

2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

## Шилтемелер
# Эвенк тили

**Эвенк тили**, тунгус тили - эвенктердин тили.

Россияда негизинен Чыгыш Сибирь аймагына - Енисейдин сол жээгинен Сахалин аралдарына чейин, Түндүк Кыхайга (Ички Монголия, Шинжаң-Уйгур автоном району) жана Монголияга хараган. Тунгус-манжур тилдеринин түндүк тобуна кирет.

Түндүк, түштүк жана чыгыш деп үч диалектиге бөлүнөт. Лексикасынан эвенк тили якух, бурят тилдери менен тыгыз байланышта өөрчүгөнү байкалат; анда орус тилинен кирген сөздөр да учурайт. Жазмасы адегенде (1931) латын графикасынын негизинде түзүлгөн, кийин (1937-жылдан) орус алфавитинин негизиндеги жазууга өттү.

## Колдонулган адабияттар

Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Кыш

Кыш мезгили (декабрь айы)
**Кыш** — Жердин Түндүк жарым шарында кышкы чилденин түшкөн учурунан (21-же 22-декабрдан) жазгы күн-түн теңелүүгө чейинки (20- же 21-март) жыл мезгили. Адатта декабрь, январь, февраль айлары кыш мезгили деп аталат. Түштүк жарым шарда бул мезгилде жай болот. Топоним катары да кездешет, мисалы, Кыш-Абад ж. б.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Яндекс

|  |
| --- |
| Yandex N. V. |
|  |
| Түрү |
Коомдук компания
 |
| Негизделген жылы |
23 Сентябрь 1997 жыл
 |
| Негиздөөчүлөрү |
Аркадий Волож, Илья Сегалович
 |
| Жайгашкан жери |  Орусия, Москва
 |
| Маанилүү фигуралар |
Аркадий Волож (CEO), Александр Шульгин
 |
| Өндүрүшү |
Интернет
 |
| Киреше айлануусу | ▲ 50,9 млрд. руб. (2014 жыл, GAAP)
 |
| Операциондук киреше | ▲ 15,3 млрд. руб. (2014 жыл, GAAP)
 |
| Таза киреше | ▲ 17 млрд.руб. (2014 жыл, GAAP)
 |
| Жумушчуларынын саны |
4,5 миң (2012)
 |
| Бөлүмдөрү |
Маалымат издөөчү система, Интернет-портал
 |
| Урааны |
«Баары табылат»
 |
| Сайт | yandex.ru/company |

**«Яндекс»** – дүйнө жүзүндөгү эң чоң маалымат издөөчү түзүлүштөрдүн жетинчиси деп саналат. Башкы кеңсеси Москва шаарында орун алган. Мындан тышкары Санкт-Петербург, Екатеринбург, Новосибирск, Одесса, Симферополь жана Киев шаарларында атайын кеңселери бар. 2008-жылы АКШ­нын Калифорния штатына «**Yandex Labs**» деген аталышта филиал ачышкан.

* 10-октябрьда 2017-жылы яндекстен Алиса деген жардамчы ассистент чыккан Алиса кадимки адамдай эле сүйлөшүп жана жоопторду берет жана ар кандай оюндарды ойноп пица ж.б заказ берсе болот такси чакырса да болот азырынча орус тилинде гана иштейт Яндекс Акылдуу жардамчысы Акылдуу үйдү башкара алат

* КЫЗМАТТАР\*

1. ЯНДЕКС карталар

1. ЯНДЕКС такси

1. ЯНДЕКС метро

1. ЯНДЕКС жол көрсөткүч(навигатор)

1. яндекс авиарейсы

1. яндекс диск

1. яндекс брузер

1. яндекс погода

1. яндекс акча(деньги)

1. яндекс которгуч

1. яндекс музыка

1. яндекс почта

ж.б калгандарын плей маркеттен көрсө болот

## Тарыхы

Сайтты ачуу идеясы башкы директор Аркадий Воложго таандык. Идея 1993-жылы жаралган. Бирок материалдык жактан аксап, ишке ашыра албай келген.1997-жылы каражат табылып долбоорун кылдаттык менен иштеп чыгып, расмий түрдө ачык деп жарыялаган. Сайттын негизги өзгөчөлүгү – андагы маалыматтар изилденип, тастыкталып, анан киргизилгени.
«Яндекс» деген аталышка ар кандай түшүндүрмө берсе болот. Мисалы, «Yet another indexer» («Дагы бир индексатор») же «Языковой iNDEX» («Тил индекси»).

## Статистикасы

2009-жылдын жыйынтыгы боюнча, компания 278 миллион доллар таза киреше ала алган. Бир жылдан бери сайт 30 түрдүү тейлөө кызматын сунуштап келет. Алардын эң популярдуусу делип, «Сүрөттөр», «Почта», «Аба ырайы», «Жаңылыктар» бөлүмдөрү саналат.Учурда «Яндекс» компаниясынын 4,5 миңден ашуун кызматкери «Баары табылат!» («Найдётся всё!») деген ураан менен эмгектенишет

## Негиздөөчүсү тууралуу

Аркадий Юрьевич Волож 1964-жылы 11-февралда, Казакстандын Атырау шаарында туулган. Кесиби боюнча математика мугалими.

## Шилтемелер

* www.yandex.ru официалдуу сайты