Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Зекет

|  |
| --- |
| **Ислам**

Islam
**Ислам тарыхы** |
| **Ыйман** |
|
Келме • Периштелер • Ыйык китептер •
Пайгамбарлар • Акырет • Тагдыр |
| **Ислам негиздери** |
|
Келме • Намаз • Орозо • Ажылык • Зекет |
| **Китептери жана мыйзамдары** |
|
Куран • Сүннөт • Хадис Сира Шарият • Мазхаб |
| **Тарых жана ислам өкүлдөрү** |
|
Мухаммед пайгамбар
Адил халифтер Сахабалар |
| **Мусулман түшүнүктөрү** |
|
Азан • Бата • Даарат • Парз • Даават • Талак • Гусул • Жин |
| **Коомдогу орду** |
|
Ислам таануу • Илим Өнөр • Мечит • Жыл санак • Майрамдар • Аялзатынын орду • Жыхад |
| **Кошумча караңыз** |
|
Ислам порталы
Калып: Көрүү • Талкуулоо • Оңдоо |

**Зекет** (арабча “закаат” – “тазалык”, “кайыр-зекет”, “ондон бир үлүш”) – 1) феодалдык мусулман мамлекеттеринде калктан жылына жыйналуучу салык. Ар бир түтүндүн каражатынын 40тан бир бөлүгү төлөнгөн. 2) Куранда ж-а шарыятта айтылган мусулмандарга салынуучу атайын салык; ал пайгамбарга ж-а анын үй-бүлөсүнө багышталып, ошондой эле кайырчылар, саякатчылар ж-а “ыйык казатка” аттанган мусулмандар үчүн чогултулган. 3) Кокон, Бухара хандыктарынын тушунда казына үчүн алынган малдын же мүлктүн 40тан бир бөлүгү.

## Пайдаланылган адабияттар:

1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2

2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

## Шилтемелер
# Технология

**Технология** (грекче techne – өнөр, устаттык, билгичтик жана ...логия) – ар кыл өндүрүш тармагында, курулушта ж. б. сырьё, материал же буюм алуу, иштетүү жолдору менен ыкмалардын жалпы аты; ал жолдорду жана ыкмаларды иштеп чыгуучу жана өнүктүрүүчү илимий тармак. Толук аталышы - «технологиялык процесс» өндүрүштү техникалык текшерүү өндүрүш процессинин баяндамасы, түшүндүрмө эреже, инструкция, карта, графиктер да Технология түшүнүгүнө кирет. Өндүрүштө машина куруу Технологиясы, тоо иштери Технологиясы ж. б.; материалдарды иштетүүдө металлдар Технологиясы, кездемелер Технологиясы, тамак-аш Технологиясы ж. б. болуп айтылат. Технология процессинин техникалык-экономикалык натыйжалуулугу сырьё менен энергиянын салыштырма сарпталышына, буюмдун саны жана сапатына, иштин өндүрүмдүүлүгүнө, буюмдун өздүк наркына карата бааланат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Космос аппараты

**Космос аппараты** – космос мейкиндигине учуп чыгуучу же мейкиндикте учуп жүрүүчү жабдуулардын (ракета алып жүргүч, космос ракетасы жана кемеси, автоматтык жана экипаждуу станциялар – Жер орбиталык жана планета аралык жасалма жандоочтор ж. б.) жалпы аталышы. Космос аппараты жерге жакын, орбиталык жана планета аралык; автоматтык жана учкуч башкаруучу Космоско учуучу аппарат болуп бөлүнөт. Атайын илимий-изилдөө аппаратура менен жабдылган Космос аппараты ар кандай багытта изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн космоско чыгарылат. «Спутник» деп аталган алгачкы Космос аппараты 1957-ж. 4-октябрда Советтер Союзунда учурулган. Кийин Космос аппараты Жер орбитасына, Айга, планеталарга учурулган. 1957-ж. ноябрда «Спутник-2» Космос аппаратында Лайка аттуу ит учурулган. 1961-ж. 12апрелде Ю. Гагарин «Восток» космос кемесинде учкан. Космос аппаратынын негизги өзгөчөлүктөрү – космоско учканда узак убакыт бою иштеши жана ошону менен бортундагы (борт аппараты) белгилүү жылуулук режиминин негизинде энергия алып, Жер менен радиобайланышын камсыз кылат. Экипажы бар Космос аппаратында космонавттардын жашоо тиричилигине, иштешине шарт түзүлгөн. Космос аппаратынын учуусу эки бөлүктөн турат: берилген багыт боюнча белгилүү ылдамдыкка жеткирүүчү бөлүк, чыгаруу бөлүгү жана орбиталык бөлүк. Космос аппаратына 8 км/секга жакын ылдамдык берүү үчүн көп баскычтуу ракеталар пайдаланылат. Жердин жасалма жандоочусунун ылдамдыгы биринчи космос ылдамдыгына барабар же ашыгыраак; планета аралык Космос аппараты экинчи космос ылдамдыгына ээ болот; ал эми үчүнчү космос ылдамдыгына ээ болсо – Күн системасынан чыгып кетет. Космос аппаратын Жерге ж. б. асман телолоруна кондурууда космостук ылдамдыкты нөлгө чейин төмөндөтүү – космоско учуу проблемаларынын эң татаалы. Космос аппаратын токтотуу эки түрдө болот: тормоздоочу реактивдүү күч аркылуу (Айга кондурууда); аппарат атмосферага киргенде пайда болуучу аэродинамикалык күчтүн жардамы менен (Жерге кондурууда). Космос аппараты атмосферада түшүп келе жатканда аэродинамикалык ысуу болот. Ошондуктан ысыкка чыдамдуу, жылуулукту начар өткөрүүчү материалдар (керамикалык негиздеги органикалык материалдар ж. б.) менен капталат. Ошондой эле Жерге жакындаганда кыймыл ылдамдыгын азайтуу үчүн парашют системасы колдонулат. Космос аппаратынын борт жабдуу комплексине: энергия булагы, жылуулук жөнгө салгыч, радиобайланыш жана радиотелеметрия, кыймылды багыттоо жана башкаруу, тиричилик камсыздоо, кондуруучу ж. б. системалар кирет. Биринчи Космос аппараты 1957-ж. 4октябрда учурулган. Космос аппаратынын аракет кылуу узактыгы 5–7 жыл жана байланыш аралыгы жүздөгөн млн км. 2000-жылдан тартып долбоорлонуп, «Союз» сериясындагы космос кемелерин «Клипер» Космос аппаратына алмаштырууга арналган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Программалоо

**Программалоо** – компьютер программаларын түзүү процесси. Tap мааниде программалоо конкреттүү программалоо тилинде (көбүнчө мурда болгон алгоритм – коюлган милдетти чечүү планы, методу боюнча) программаларды жазуу. Ушул ишти аткаргандар программисттер, ал алгоритмди иштеп чыгуучулар алгоритмисттер, предметтик жагдайдагы адистер математиктер деп аталат. Кеңири мааниде программалоо деп программаларды түзүү жана аларды жумушчу абалда кармоо – ЭЭМди программалык камсыздоо менен байланышкан иштердин бүтүндөй спектри аталат. Муну «программалык инженерия» деп да аташат. Буга маселени талдоо жана коюу, программаларды долбоорлоо, алгоритмдерди түзүү, маалыматтар түзүмүн иштеп чыгуу, программалардын тексттерин жазуу, программаларды сыноо, документтештирүү ж. б. кирет. ЭЭМ үчүн программалоодо программалоо тилдери колдонулат. Программа түшүнүктүү болушу жана ЭЭМде аткарылышы үчүн атайын аспап – транслятор талап кылынат. Азыркы учурда иштеп чыгуунун интеграцияланган чөйрөсү активдүү колдонулат, ал өзүнүн курамына программалардын тексттерин чыгаруу жана редакциялоо үчүн редакторду, каталарды издөө жана табуу үчүн кызматкерди, программалоонун ар кандай тилдеринен трансляторду, бир нече модулдан программаны жана башка кызматчы модулдарды жыйноо үчүн компоновкалоочуну камтыйт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

## Булактар
# Келишим

**Келишим** — жарандык укукта эки же андан көп тараптын жарандык укук жана милдеттерди өзгөртүү же токтотуу, аныктоо жөнүндөгү макулдашуусу; бүтүмдүн бир түрү. Келишимден келип чыккан жарандык укуктук мамилелер жана жазуу түрүндө түзүлгөн келишимдин мазмууну чагылдырылган документ.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Англичандар

**Англичандар** (өздөрүн инглиш деп аташат) - эл, Улуу Британиянын негизги калкы. Жалпы саны 49,14 млн киши (2004), анын 44700 миңи Улуу Британияда. Канада, Австралия, АКШ, ТАР, Индия, Жаңы Зеландия жана башка жерлерде жашашат. Англис тилинде сүйлөшөт. Көпчүлүгү протестант-англикандар, ошондой эле католиктер да бар. Англичандардын этностук негизин биздин замандын 1миң жылдыгында Британ аралына келип, ал жерде жашаган байыркы кельт уруулары менен ассимиляцияланган жана кийин аларды Шотландия, Уэльс, Корнуолланын тоолуу аймактарына сүрүп чыккан англ, сакс, ют жана фриздер сыяктуу герман уруулары түзөт. 1066-жылы Англияны нормандардын жеңип алышы - англичандардын этностук тарыхындагы маанилүү окуялардын бири. Өлкөдө нормандар менен француздар үстөмдүк кылышып, калктын англис тилинде сүйлөгөнүнө карабастан, башкаруучулар-барондор француз тилинде сүйлөшкөн. 12-13-кылымда Англия мамлекетинин борборлоштурулушу, англосаксондордун француз тилинде сүйлөгөн нормандар менен этностук консолидация-биригиши менен коштолгон. 16-17-кылым жаңы англис тили калыптанган. 17-кылымда англиялык буржуазиялык революциянын натыйжасында, англичан улутунун калыптануу процесси аяктаган. 1719-кылымда Англиянын колониялык саясатынын жүрүшүндө Англичандар Түндүк Америкага, Австралияга, Жаңы Зеландияга, Түштүк Африкага жер которушуп, ал жердеги жергиликтүү элдер жана эмигранттар менен аралашып, англис тилдүү жаңы элдер - АКШнын америкалыктары, англоканадалыктар, австралиялыктар, жаңы зеландиялыктар жана башкалар пайда болгон. 20-кылымда англичандардын кайрадан мекенине кайтуу процесси башталган. Учурда англичандардын көпчүлүгү шаарда турушат (90 %тен ашыгы). Англичандар кеңири пайдаланган англис костюму (кийин европалыктарга кеңири тараган) бул жерде 19-кылымда пайда болгон. Бүгүнкү күндө королдук гвардиянын, парламенттин, соттун айрым өкүлдөрүнүн кийимдеринде орто кылымдардагы кийимдердин айрым элементтери кездешет. Негизинен эт азыктары: ростбиф, бифштекс, бекон жана башка, ошондой эле балыктан жасалган тамактар кеңири тараган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Дхарма

**Дхарма**, **Дхамма** (Дхарма арий сөзүнүн dhr уңгусунан алынган – «тутуу», «колдоо», «коргоо», «бекемдөө») – Бурканчылык философиясынын негизги түшүнүктөрүнүн бири.

Ал байыркы индия мифологиясы менен брахманизмдин эң алгачкы системаларында да кеңири пайдаланылган. Алгач мифологиялык дхарма ыйык акылман катары кабылданса, кийинчерээк акыйкаттын кудайын түшүндүргөн. Дхарма «мыйзам», «ыйманы таза», «ырайымдуу» түшүнүктөрүн камтыйт. Улам кийин Дхарма термини кыйла чачырап кеткендиктен, анын мааниси колдонулуп жаткан контекстке байланыштуу гана туюлуп, ал «система», «доктрина», «дин», «гармониялуу иреттүүлүк», «милдет», «үлгү» ж. б. деген маанилерди да камтыган.

Дхарманын маанисинин маңызы өз табияты боюнча руханий тазалыкты камтыган белгилүү бир шайкештикти туюндуруп калды.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Бул не
# Бангалор

Бангалор.
**Бангалор шаары**, Бангалур, Бенгалуру - Индиянын түштүгүндөгү шаар. Карнатака штатынын администрациялык борбору. Калкы 4,9 млн (2005; шаар айланасы менен 6,1 млн). Калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар. Декан бөксө тоосунда, 900 м бийиктикте жайгашкаи. Жолдор тоому. Аэропорту бар. 1537-ж. негизделген. Шаарда Гави Гандхарешвара жана Басаваи аска бетине салынган храмдар (16-к.), Ыйык Мария (1875-82), Ыйык Андрей (1867), Ыйык Франциско Ксаверия (1911) чиркөөлөрү сакталган. Бангалор түштүк. Индиядагы кришнаиттер кыймылынын (Кришна храмы, 1997) чордону. Өлкөнүн ири өнөржай, илим жана маданий, 1969-жылдан космосту изилдөөнүн индустриялык борбору. Илим-изилдөө институттары, университет (1964), айыл чарба ун-ти (1964), Индия илимий институту (так жана техника илимдери; 1909), борбордук китепкана (1914), мамлекеттик музей (1866) бар. Эларалык авиакосмос техникасы көргөзмөсү (2 жылда 1 жолу) өткөрүлүп турат. Станок жана авиа куруу заводдору, электр-техника, фармацевтика, тамак-аш, текстиль (жибек, кебез-кездеме өнөржайынын борбору), жыгаччылык өнөржайлары бар.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Нагпур

Нагпур.
**Нагпур** – Индиянын борбордук бөлүгүндөгү шаар. Махараштра штатында. Наг дарыясынын боюнда. Калкы 2,4 миллион (2010). Кебез-кездеме өнөр жайынын жана пахтачылык аймагындагы ири соода-транспорт борбору. Машина куруу, тамак-аш, айнек-карапа, тактай-кагаз жана полиграфия ишканалары иштейт. Кустардык жол менен кездеме токулат жана көркөм буюмдар жасалат. Ситабалди форту (1818) сакталган. Университет, археологиялык музей бар. Нагпурга жакын жерде марганец казылып алынат. Апельсин өстүрүлөт. Зоопарк уюштурулган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Тил

"Тил (анатомия)" менен адаштырбаңыз.

Тил
**Тил** – адамдардын байланыш каражаты катары кызмат кылган белгилердин системасы. Тилдин жардамы менен дүйнөнү таанып билүү ишке ашырылат. Тил табигый жана жасалма болушу мүмкүн. Күндөлүк турмушта пайдаланылчу **тил** табигый тил деп, ал эми кандайдыр бир өзгөчөлүү маселелерди түшүндүрүүчү, тар чөйрөдө колдонулчу тилди жасалма тил деп аташат. Мисалы, математикалык символиканын тили, физикалык теориялардын тили ж. б. тил - социалдык кубулуш. Ой-жүгүртүүнүн жашаш формасы катарында көрүнүү менен, тил ошону менен катар аң-сезимдин калыптанышында чоң роль ойнойтил тил топтолгон билимдерди сактоонун жана аларды кийинки муундарга өткөрүп берүүнүн каражаты болуп кызмат кылатил тилдин жардамы менен конкретүү ой жүгүртүү ишке ашырылат. Кийинки мезгилдерде тил жалаң гана лингвистиканын эмес, ошондой эле логиканын жана семиотиканын да изилдөө объектиси болуп жатат. Ушуга байланыштуу азыркы замандын неопозитивизми философиялык изилдөөлөрдүн бүткүл проблематикасын тилди логикалык талдоо ишине ыйгарып салууну көздөшөт.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
# Кушан падышалыгы

|  |
| --- |
| **Кушан падышалыгы**  падышалык |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | I кылым — III кылым

  |  |

 |
|  Кушан падышалыгы каранды аймактары менен, Канишкинин башкарган мезгилинде |
| **Борбору** | Бактра |
| Өтүүчүлүк |
| ← Грек-бактрия падышалыгы  Батыш Кшатраптар → |

I Канишки император жана Будданын сүрөтү жана грек тамгалары менен «БОДДО» деп жазылган Кушан монетасы
Калып:Афганистан тарыхы
**Кушан падышалыгы** (кыт. 貴霜王朝, Гуйшуан, I — III века н. э.) — азыркы древнее государство на территории современной Орто Азиянын, Афганистандын, Пакистандын, Түндүк Индиянын аймагында болгон байыркы мамлеккет, гүлдөгөн мезгили 105—250-жылдарга туура келет. Теориялардын бирөөсү боюнча, Кушан падышалыгы, азыркы кытай втоном району Шинжаң жайгашкан аймактан келген көчмөн индоиран эли тохарлар (кыт. юэчжи) тарабынан негизделген. Бул мамлекет Рим, Персия жана Кытай менен дипломатиялык алакада болгон.

Кушан падышалыгын мурда Грек Бактрия аймагында 5 уруу болуп жашаган көчмөндөр түзгөн. Аларга кушан уруусу жетекчилик кылган. Падышалар Кужула Кадфиз, анын уулу Вима Кадфиз жана эң атактуу Канишканын тушунда кушандар зор аймакты багындырышкан. Падышалыктын гүлдөп өнүккөн доору Канишка менен анын уулу Хувишканын падышалык кылган мезгилине туура келет. 3–кылымдын ортосунда Васудев башкарган мезгилден тартып начарлай баштаган. 4–кылымда Кушан падышалыгы майда бөлүктөргө бөлүнөт. Кушан падышалыгынын тушунда көптөгөн курулуш иштери жүргүзүлөт, шаарлар өсүп, сугат системасы жана кол өнөрчүлүк бир кыйла өнүгөт, Улуу жибек жолу аркылуу Кытай, Парфия жана Рим менен кеңири соода жүргүзүлөт. Бул мезгилде Индиядан Орто Азияга жана Ыраакы Чыгышка буддизм дини таратылат.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
# Махараштра

**Махараштра** - Индиядагы штат. Индостан жарым аралынын түндүк-батышында. Аянты 308 миң км2. Калкы 50,3 млн (1971). Административдик борбору — Бомбей шаары. Махараштра— Индиядагы өнөр жайы өнуккен штат. Анын үлүшүнө Индиядагы фабрика өнөр жай чарбасына келет. Калктын 60%тен ашыгы айыл чарбада иштейт.

|  Махараштра штаты |
| --- |
|  |  |

 Индиянын картасында жайгашкан Махараштра штаты.
Махаращтра өлкөдө пахта жанa арахис жыйноо боюнчча 1-орунда. Май өсүмдүктөрү, бал камыш, дан эгиндери — таруу, буудай, шалы ж. б. өстүрүлөт. Негизги өнөр жай тармагы — кебезден кездеме токуу (борбору Бомбей); жасалма жибек жанa жүндөн кездеме то­куу өнүккөн. Тамак-аш (кант, май, ун тартуу ж. б.), машина куруу (ста­нок, электр машиналарын, автомо­биль куруу ж. б.), химия (боёк, жасалма була, дары-дармек ж. б.), нефть-химия өнөр жайлары бар. Чоң Бомбейде өлкөдөгү 1-атом реактору курулган. Махараштранын чыгышында (Впдарбхи) тоо-кен өнөр жайы өнүккөн : марганец, көмүр казылат). Тарапуреде АЭС бар.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.