Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму

**Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму** (БСУ) (Wold Trade Organisation, WTO) – 1955-жылга чейин Тарифтер жана соода боюнча генералдык макулдашуу (ТСГМ), 1986–94-ж. көп тараптуу соода сүйлөшүүлөрүнүн («Уругвай раунду») натыйжасында кабыл алынган БСУну уюштуруу тууралуу макулдашуунун негизинде 1995-ж. 1-январда түзүлгөн. Жайгашкан орду Женева. 2006-ж. мүчө өлкөлөрдүн саны 147 болгон. Кыргызстан 1994-жылдан мүчө. БСУнун негизги максаты соода байланыштарын жөнгө салуунун көп тараптуу механизмин, өндүрүштүн өсүшүн, товар жана кызмат көрсөтүү соодаларын, сырьё булактарын натыйжалуу пайдалануунун, айлана-чөйрөнү коргоонун негизинде Эл аралык сооданы эркин коё берүү болуп саналат. БСУнун жетекчи органдары министрлер конференциясы (БСУнун жогорку органы, ар бир эки жылда шайланат), генералдык кеңеш, талаш-тартыштарды жөнгө салуу боюнча комитет, соода саясаты боюнча комитет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Дуала

Дуала.
**Дуала** – Камерундагы шаар. Жээк провинциясынын административдик борбору. Калкы 1,2 млн (1992). Өлкөнүн башкы соода, өнөр жай борбору жана деңиз порту. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, текстиль, жыгаччылык, металл иштетүү өнөр жай иштейт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Шыкакчылык

**Шыкакчылык** – кылмыш жасоого кошо катышуунун таризи. Ш. аркыл ыкмалар менен жүзөгө ашырылуусу мүмкүн: көндүрүү, сатып алуу, коркутуу, жагалдануу, өтүнүү, мактоо, буйрук берүү, кылмыш жасалгандан кийин кандайдыр бир убай-жакшылыктарды убада кылуу ж. б. Ымдоо, жаңдоо аркылуу да ишке ашырылышы мүмкүн. Аткаруучу тарабынан кылмыш жасоо Ш-тын натыйжасы болуп саналат. Жашы жете электерди кылмыш жасоого шыкактоо (кылмышка кошо катышуудан башка, кылмыш жасоого тартуу) өзалдынча кылмыш курамын түзөт.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Абдулла Арипов

|  |
| --- |
| Абдулла Арипов **өзб. Abdulla Aripov** |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Желек | Өзбекстандын 4-чү премьер-министри | желек |

 |
|  2016-жылдын 14-декабрынан тарта |
| Президент: | Шавкат Мирзияев |
| Андан мурунку: | Шавкат Мирзияев |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Желек | Өзбекстандын премьер-министрлеринин орун басары | желек |

 |
| 14-сентябрь 2016 — 14-декабрь 2016 |
| Өкмөт башчысы: | Шавкат Мирзияев |
| Президент: | Шавкат Мирзияев (м.а) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Желек | Өзбекстандын премьер-министрлеринин орун басары | желек |

 |
| 30-май 2002 — 22-августь 2012 |
| Президент: | Ислам Каримов |
|   |
| Дини: | ислам |
| Туулган жылы: | 24 -май 1961(1961-05-24) (65 жаш) |
| Туулган жери: | Ташкент, Өзбек ССРи, СССР |
| Партиясы: | Өзбекстан Либерал Демократиялык Партиясы |
| Билими: | Ташкент маалымат технологиялык университети |
| Илимий даражасы: | Экономика илиминин кандидаты |
| Кесиби: | телекоммуникация инженери |
|   |
| Сыйлыктары: |

|  |  |
| --- | --- |
| Дустлик Орденинин кавалери |  |

 |
|

**Арипов Абдулла Нигматович** (өзб. Oripov Abdulla Nigʻmatovich) — 1961-жылы 24-майда Ташкент шаарында төрөлгөн, (Өзбек ССРи, СССР) — Өзбекстандын мамлекеттик ишмери, 2016-жылдын 14-декабрнан тарта, Өзбекстандын 4-чү премьер-министри.

## Өмүр баяны

## Сыйлыктары

## Жеке жашоосу

## Шилтемелер
# Драматург

Уильям Шекспир (1564-1616).
**Драматург** — драмалык чыгарманы жазган автор.

Драмалык чыгармаларды жазышкан К. Жантөшевди, К. Эшмамбетовду, Т. Абдумомуновду, М. Байжиевди, Б. Жакиевди, Б. Өмүралиевди, М. Тойбаевди, С. Сарыгуловду, К. Мамбетакуновду, М. Жакыповду, Ж. Кулмамбетовду, С. Раевди, Ж. Өзүбекованы ж.б. драматург дейбиз. Ошондой эле кээ бир сөз чеберлери бир эле мезгилде акын да, прозаик да, драматург да катары белгилүү. Алар: А. Токомбаев, К. Маликов, Ж. Турусбеков, Ж. Бөкөмбаев, М. Алыбаев, Р. Шүкүрбеков, З. Сооронбаева, Ж. Садыков, К. Акматов, Э. Эрматов ж. б.

Булак:  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Майкл Кейн

**Сэр Майкл Кейн, CBE** (англ. *Michael Caine*;/ keɪn /; төрөлгөндөгү аты - Морис Жосеф Миклуайт кичүүсү; 1933-жылдын 14-мартында туулган) - англис актеру жана жазуучу. Англис тилинин "Кокни" диалектисинде жакшы сүйлөгөндүгү менен белгилүү болгон М. Кейн 115тен ашуун тасмаларда ойноп, Улуу Британиянын чыныгы кино жылдызы катары таанымал болгон

Анын чыгармачылыгынын гүлдөп-өсүшү 1960-жылдарга туура келет. Актер "Зулустар (англ. Zulu (1964),"Ипкресс досьеси“ (англ. The Ipcress File, 1965), "Элфи" (англ. Alfie, 1966) британиялык тасмаларында ойногон. "Элфи" (англ. Alfie, 1966) тасмасындагы ролу үчүн "Оскар" сыйлыгына көрсөтүлгөн. Башка тасмалари- "Италиялыкча карактоо" (англ. The Italian Job, 1969) жана "Британия үчүн күрөш" (англ. Battle of Britain, 1969). Анын эсте калаарлык ролдору "Гартерди жоготуу" (англ. Get Carter, 1971), "Акыркы өрөөн" (The Last Valley, 1972) жана "Издөөчү" (англ. Sleuth 1972), "Падыша болгусу келген адам" (англ. The Man Who Would Be King, 1975) "Көпүрө өтө алыс" (англ. A Bridge Too Far, 1977) тасмаларында ишке ашкан. "Издөөчү" (англ. Sleuth 1972) тасмасындагы ролу үчүн экинчи жолу "Оскар"сыйлыгына көрсөтүлгөн. Ал 1980-жылдары дагы көптөгөн ийгиликтерди багындырган, "Ританы тарбиялоо" (англ. Educating Rita, 1983) тасмасындагы ролу үчүн Британия кино жана телекөрсөтүү академиясынын сыйлыгына жана "Алтын глобус" сыйлыгынын "Эң мыкты актер" номинациясына талапкер болгон. 1986-жылы Вуди Аллен тарткан "Ханна жана анын сиңдилери" (англ. Hannah and Her Sisters) кино тасмасындагы ролу үчүн "Экинчи пландагы эң мыкты актер" номинациясында "Оскар" сыйлыгын алган.

Кейн "Маппеттердин жаңы жыл жомогу" (англ. Маппет Christmas Carol, 1992) тасмасында ойногон. 1990-жылдары актер дээрлик чоң экранда иштебей калгандан соң, 1990-жылдардын акырында чыгармачылыгын жанданткан. "Акырын үн" (англ. Little Voice, 1998) тасмасындагы ролу үчүн "Алтын глобус" сыйлыгын алса, "Шарап жасоочулардын жашоосу (англ. The Cider House Rules, 1999) тасмасындагы ролу үчүн ал экинчи жолу "Экинчи пландагы эң мыкты актер" номинациясында "Оскар" сыйлыгына татыктуу болгон. Кейн "Остин Пауэрс: Голдмембер" (англ. Austin Powers in Goldmember)тасмасында Найжел Пауэрстин ролун аткарса, Кристофер Нолан тарткан "Кара рыцарь" (англ. The Dark Knight) боевик тасмасынде Альфред Пенниуорттун ролун аткарган. Актер К. Ноландын "Аброй" (англ. The Prestige, 2006), "Башталыш" (англ. Inception, 2010), "Жылдыздар арасында" (англ. Interstellar, 2014) тасмаларында ойногон. Ал ошондой эле "Адам балдары" (англ. Children of Men) жана "Унаа 2" (англ. Cars 2) тасмаларында дагы экинчи пландагы ролго тартылган.

М. Кейн 1960-жылдан 2000-жылга чейин ар бир он жылдыкта "Оскар" сыйлыгына көрсөтүлуп турган эки актердун бири болуп саналат. 2000-жылы М. Кейн киного кошкон салымы үчүн Британия канышасы Елизавета Экинчи тарабынан рыцарлыкка көрсөтүлгөн.

## Өмүр таржымалы

## Жеке жашоосу

## Тартылган тасмалары

## Шилтемелер
# Alibaba Group

|  |
| --- |
| Alibaba Group 阿里巴巴集团 |
| Ханчжоудагы Alibaba Штаб-квартирасы |
| Түрү |
Коомдук компания
 |
| Листинг биржада | NYSE: **BABA** |
| Негизделген жылы |
Ханчжоу , Кытай (1999)
 |
| Негиздөөчүлөрү |
Джек Ма Пэн Лэй
 |
| Жайгашкан жери |
Ханчжоу  Кытай
 |
| Маанилүү фигуралар |
Джек Ма (президент) Джонатан Люй (CEO) Иосиф Цай (вице-президент)
 |
| Өндүрүшү |
Интернет-сатуу, электрондук коммерция
 |
| Киреше айлануусу | ▲ CN¥ 76.2 млрд (2015)
 |
| Капиталдаштыруу |
266 миллиард доллар
 |
| Жумушчуларынын саны |
35000 (2015)
 |
| Сайт | alibaba.com |

**Alibaba Group** (кыт. 阿里巴巴集团控股有限公司; пинйин: Ālǐbābā Jítuán Kònggǔ Yǒuxiàn Gōngsī) -- желе порталдары аркылуу керектөөчүдөн-керектөөчүгө, бизнестен-керектөөчүгө жана бизнестен-бизнеске сатуу кызматтарын көрсөткөн кытай электрондук соода компаниясы. Ал электрондук төлөм кызматтарын, соода-сатык издөө системасын жана маалыматка багытталган булут эсептөө кызматтарын көрсөтөт. Топ Жек Ма 1999-жылы Alibaba.com сайтын негиздегенде пайда болгон. Ал чет өлкөлүк сатып алуучулар менен кытайлык өндүрүүчүлөрдү байланыштыруу үчүн бизнестен-бизнеске порталы болгон. Alibaba'нын порталдарынын экөөсү 2012-жылы 1.1 триллион юанды ($170 млрд) колго алган. Башка өлкөлөрдүн товар камсыздоочулары (Кытай компанияларына караганда алда канча катуу текшерүүлөр менен) колдоого алынган, бирок компания негизинен Кытай Эл Республикасынын (КЭР) ичинде иш алып барат. Баштапкы коомдук сунуштоо (БКС) күнүндөгү аяктап аткан убакыт учурунда, 2014-жылы 19-сентябрда, Alibaba'нын базар баасы 231 млрд АКШ долларын түзгөн. Бирок, биржа түшүп кетип, базар капиталы 2015-жылдын декабрында болжол менен 212 млрд АКШ долларын түзгөн.

2017-жылдын августуна карата, Alibaba өзүнүн платформаларында ай сайын 529 миллиондон ашуун мобилдик колдонуучуга ээ болгон.

2017-жылдын май айында Alibaba'нын базар капиталы 305 млрд АКШ долларына чыгып, Tencent'тен кийинки орунга жайгашкан. Ошол эле мезгилде Alibaba дүйнөнүн эң алдыңкы 10 баалуу компаниянын бири болуп калган. Alibaba'нын базар капиталы 2017-жылдын 8-июнунда 360 млрд АКШ долларына өскөн. Ошондой эле компания соода-сатыктын өсүшү тууралуу кабарлап, бул ар бир эле аналитиктин божомолунда алдыңкы орунда турган. Ал эми ошол эле учурда Tencent'тен озуп өтүп, Азиянын эң кымбат компаниясы болуп калган.

2017-жылы июлда Alibaba 400 млрд АКШ доллар упай белгисинен өткөн Азиянын биринчи компаниясы болуп калган, ал эми 2017-жылдын аягына чейин анын базар капиталы 420 млрд АКШ долларын түзгөн.

## Тарыхы

Alibaba Group 1999 - жылы Джек Ма тарабынан негизделген Кытайдан чыккан гигант технология жана электрондук коммерция компаниясы. Бул компания кичинекей стартаптан дүйнөдөгү эң ири электрондук коммерция жана технология гиганттарынын бирине чейин тездик менен өстү.

Alibaba өзүнүн инновацияларынын жана агрессивдүү бизнес стратегиясынын аркасында чакан стартаптан глобалдык электрондук коммерция жана технология гигантына чейин өстү. Адаптациялоону жана инновацияларды киргизүүнү улантуу менен, Alibaba санариптик дүйнөдө өзүнүн үстөмдүгүн сактап калуу мүмкүнчүлүгүнө ээ.

## Шилтемелер

* Alibaba Group (расмий сайт)

* Alibaba Group (Introducation)
* Alibaba Group (азыр)
# Мектеп

Мектеп
**Мектеп** - (араб тилинин «мактаб» деген сөзүнөн алынган) жаш муундарды окутуп-тарбиялоого чакырылган билим берүү мекемеси. Мектептин пайда болушу адамзат коомунун жаралышы, андагы өндүрүштүк мамилелердин татаалданышы жана эмгектин коомдогу бөлүштүрүлүшү менен түздөн-түз байланыштуу, башкача айткада эң алгачкы коомдордо эле адамдар балдарды тарбиялоо ишин атайын бул ишке жооптуу кишилерге тапшырышкан. Байыркы Грецияда Мектеп деп философтордун өз окуучулары менен эркин темадагы баарлашуусун түшүнүшкөн. Байыркы Римде болсо Мектеп деген сөз азыркы маанисине жакын колдонулуп, билим-тарбия берүүчү мекемени түшүндүргөн. Кыргызстандын Мектептик билим берүүсү да өз тарыхына эгедер.

Кокон хандыгынын тушунда Кыргызстанда ислам дининин негиздерин окутууга багытталган: Мектептер (башталгыч билим берүүчү) жана медреселер (орто жана жогорку билим берүүчү) болгон. Кыргызстан Россия падышачылыгынын карамагына өткөндөн тартып, көчүп келгендер тарабынан негизделген шаар-кыштактарда орус-тузем башталгыч Мектептери, бирин-экин гимназиялар ачылып, аларда жергиликтүү элдин балдарынын арасынан да тилмечтерди, катчыларды даярдоо иши колго алынган. Кыргызстандын азыркы Мектептик билим берүү системасы негизинен совет бийлигинин тушунда түзүлүп, жетилген. Кыргызстан өз эгемендүүлүгүнө ээ болгон күндөн бери (1991, 31-август) Мектептик билим берүү жаатында чоң өзгөрүүлөр болуп өттү. Билим берүүнүн көп түрдүүлүгүн камсыз кылган, айрым предметтерди тереңдетип окутуучу мектеп-гимназиялар, лицейлер, автордук, жеке менчик Мектептер пайда болду. Азыркы Мектептик билим берүү рынок мамилелеринин мезгилиндеги инсандын билимге болгон керектөөсүн толук канааттандырууга багытталган. Кыргыз Республикасынын Мектептик билим берүүсү төмөнкү үч баскычты: –

* башталгыч жалпы (1–4 класстар),
* негизги жалпы (5–9 класстар),
* орто жалпы (10–11 класстар)

билим берүүчү М-терди өз ичине камтыйт.
Мектептик окутуу 6–7 жаштан тартып башталат. Кыргыз Республикасынын «Билим берүү жөнүндөгү» мыйзамына ылайык башталгыч жана негизги жалпы мектепте окуу жалпыга бирдей милдеттүү түрдө ишке ашырылат жана мамлекеттик жана муниципалдык окуу жайларда окутуу акысыз жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
# Шива

**Шива** - индуизмдеги эң байыркы жана негизги кудайлардын бири.

Шиваизмдин башы Инд өрөөнүндө жашаган элдин дини менен мифологиясындагы аң уулоо менен дыйканчылыктын кудайына барып такалат. Кийинчерээк ал кудай Шива деген атка ээ болуп, брахмаизмдин башкы кудайына айланат. Адетте Шива мойнуна жылан оролгон, бийлеп жаткан төрт колдуу адам катары сүрөттөлөт. Ишеним боюнча Шива дүйнөнү бийлеп жатып, жараткан имиш.

## Колдонулган адабияттар

Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
# Жайнычылык

**Жайнычылык** – биздин заманга чейин 6–5-кылымдарда буддизм менен бир мезгилде брахманизмдин касталык, ак сөөктүк туюк системасына каршы чыгуу менен Веда адабиятынын кадыр-баркын четке каккан жана калктын бардык катмарлары үчүн ачык болуп саналган индиялык диний-философиялык окуу. Анын негиздөөчүсү – дүйнө кезген кечил Вардхамана. Кийинчиреек ага Махавира (санскриптчеден “Улуу баатыр”) жана жина (“Жеңүүчү”) деген эпитеттер ыйгарылган (бул эпитеттер ойчулдун ысымы катары да колдонулат). “жина” эпитетинен Жайнизм окуусунун аталышы пайда болгон. Жайнизм философиясы толугу менен Кудайларды четке кагат жана курчап турган дүйнөнүн чындык экендигин ырастайт. Жайнизм салтуу традициялуу диний системага тап-такыр окшошпойт жана Индиядагы диний системалардан айырмаланып, рационализмге ашкере сугарылган.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Вивекананда

Вивекананда|  |
| Толук аты-жөнү | Свами Вивекананда |
| Төрөлгөн | 12.01.1863 Калькутта, Индия |
| Көз жумган | 4.07.1902 Калькуттага жакын Белур чиркөөсү, Индия |

**Свами Вивекананда** (бенг. স্বামী বিবেকানন্দ, хинди स्वामी विवेकानन्द; төрөлгөндө берилген аты — Нарендрана́тх Да́тта; 12 январь 1863, Калькутта, Бенгалия—4 июль 1902, Калькуттага жакын Белур чиркөөсү) – Индияда гана эмес, Америка, Азия жана Европа өлкөлөрүндө индиузмдин реформаланган формасын пропагандалоого активдүү катышкан ойчул, диний реформатор жана коомдук ишмер.

Рамакришнанын активдүү тарапкери катарында, ал 1897-ж. «Рамакришнанын миссиясы» деп аталган диний-реформатордук коомду уюштуруп, аны Индияда динди жандандыруунун борборуна айландырган. Вивекананда адамзатты «куткаруунун» жалгыз каражаты катарында коомдун, өткөндүн рухий-диний тажрыйбасына кайрылуу деп эсептеген. Ал айрыкча Индия элинин улуттук үрп-адатына, салт-санаасына чоң маани берген.

Вивекананда индиузмдин философиялык негизи болуп веданта деп эсептеп, аны Европалык философияга жакындаштырууга аракеттенген. Азыркы коом, Вивекананданын ою боюнча – «вайшьевдин» өкүмчүлүгү, ал эми келечеги болсо «шудранын өкүмчүлүгү» болуп, сословиелерди элдештирүүсүн үгүттөгөн

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Неолит

Неолит.
**Неолит**, жаңы таш доору – таш доорунун башы аягы; б.з.ч. 6-миң жылдыктын аягынан башталып, түрдүү аймактарда ар кандай мезгилде аяктаган. Неолит ташты иштетүүнүн жаңы ыкмалары (жылмалоо, бургулоо, тешүү), эмгек куралдарынын жаңы түрлөрү (балта, көзөөч, кетмен, жаргылчак, орок), чоподон жасалган идиштин, токуучулуктун, унаанын, ыйгаруучу чарбадан өндүрүүчү чарбага өтүүсү (аңчылыктан, жыйноочулуктан мал чарбалыкка жана жер иштетүүгө) менен мүнөздөлөт. Дыйканчылык менен мал чарбачылыгынын пайда болушун окумуштуулар адамзат коомундагы чоң төңкөрүш катары карап «неолит революциясы» деп аташкан. Бул мезгилде аңчылар-дан, жыйноочулардан жана балык уулоочулардан алгачкы коомдун мал багуучулары, жер иштетүүчүлөрү бөлүнүп чыгат. Эмгектин жаңы бөлүнүшү байыркы элдердин ортосунда үзгүлтүксүз товар алмашууга шарт түзөт. Неолит доорунда социалдык жана экон. жактан энелик укукка негизделген уруулар калыптанат. Бир уруу кыйла өнүгүп алдыга озсо, кээ бирлери үчүн өнүгүү өтө узак мезгилди талап кылат. Археол. маалыматтарга таянып, Неолит доорундагы урууларга мүнөздүү эмгек, согуш куралдары, кооздуктары, карапа идишке түшүрүлгөн оюулары, турак-жайлары, каада-салттары, диний ишенимдери болгондугун далилдөөгө болот. Орто Азиядагы неолит дооруна тиешелүү эстеликтерге Жейтун, Жебель, Келтеминар, Гиссар археологиялык маданияттары кирет. Кыргызстанда неолит дооруна таандык, обишир жана гиссар маданияттарына кирген Обишир, Ташкөмүр, Акчуңкур үңкүрлөрү, Терек, Кочкоракжол, Үччат өңдүү археологиялык эстеликтер ачылган.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Күмүш

Күмүш.
Күмүш.
**Күмүш** же **мөңгүн** (Ag, лат. argentum) ― Д.И. Менделеев мезгилдик тутумунун IВ подгруппасынын элементи. К.н. 47; ат. м. 107,870; асыл металлдарга кирет. Жаратылыштагы К. массалык сандары: 107 (51,35 %) жана 109 (48,65 %) болгон эки туруктуу изотоптун аралашмасынан турат. К. радиоактивдүү изотоптору практикалык жактан маанилүүсү ¹¹⁰Ag (Т½ =253 күн). Таза К. мындан 3 миң жыл мурун Египетте, Персияда, Кытайда белгилүү болгон. К. алтынга салыштырганда активдүү, жер кыртышында алтынга караганда 1,5 эсе көп, эркин абалда аз кездешүүчү элемент. Байыркы Египетте К. алтынга салыштырмалуу жогору бааланып келген (2,5:1 катышында болгон). К. саны жер кыртышынын 6•10-6 % (массасы б-ча) түзөт. К. жаратылышта: Ag2S – аргентит (күмүш жалтырагы), Ag2SbS3 – пираргирит, Ag3AsS3 – прустит минералдары түрүндө, айрыкча алтын, жез, коргошун кендери менен бирге кездешет. К. кендери Орто Азияда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта; чет өлкөлөрдө – Мексикада, АКШ, Австралияда, Канадада кездешет. Таза К. – өтө жумшак, ак түстөгү металл; жылуулукту жана электр тогун башка металлдарга караганда жакшы өткөрөт; тыгызд. 10,5 *г*/*см³* ; ат. радиусу 1,44; кайноо темп-расы 2212 °С; эрүү темп-расы 960,5 °С. Бирикмелерде I валенттүү; II жана III валенттүү К. бирикмелери да белгилүү. Хлор менен нымдуу чөйрөдө 80 °С, ал эми кургак хлор менен 300 °С реакцияга кирет; фтор менен жогорку темп-рада аракеттенет. Кадимки темп-рада окистендиргич катышпаса HCl, HBr, HI күмүшкө таасир этпейт. Суутек жана азот менен К. түздөн-түз бирикпейт. Ag2O аммиактуу эритмесине ацетонду жана спиртти таасир эткенде нитрид Ag3N пайда болот. AgNO3 эритмесине гидразинди таасир этүүдөн азиди – AgN3 алынат. Бөлмө темп-расында К. күкүмүнө же К. туздары эритмесине ацетиленди таасир этүүдөн Ag2C2 – карбиди алынат. Өтө жогорку темп-рада К. фосфор менен Ag3P пайда кылат. К. орг. к-талар жана щелочтор таасир этпейт. Нитрат, сульфат, тиосульфат жана металлдар хлориддери күмүш менен эриген (балкыган) абалында гана реакцияга кирет. К. нитраты, фториди, перхлораттан башка туздары түссүз жана уулуу. К. ысык конц. күкүрт к-тасында К. сульфатын жана күкүрттүү ангидридди пайда кылуу менен эрийт. Муздак, суюлтулган азот к-тасы менен бөлмө температурасында нитрат жана азот оксиддерин пайда кылуу менен аракеттенет. К. негизинен куйма түрүндө колдонулат. К. куймасы зергердик жана турмуш-тиричиликте колдонулуучу буюм, тыйын, лаб. идиштерди жасоодо, металлды жана радиодеталды каптоодо, К. басымдуу бөлүгү күмүш-цинк аккумуляторун жасоодо пайдаланылат. Күмүш ошондой эле өнөр жай пайдаланууну күн панелдеринде табат. К. орг. эмес жана орг. синтезде катализатор катары да колдонулат. К. иону бактерияларды жок кылат. Анын өтө кичине концентрациясы ичүүчү сууну тазалайт. Рубль жана тыйын деген сөздөр пайда болуусу күмүш менен байланышкан. XVIII-к. Киевдик орустарда рубль катары массасы 200 *г* болгон К. куймасы пайдаланылган. Ошол куйманы майда бөлүктөргө бөлгөндө тыйын келип чыккан. Алгачкы тыйын 1534-ж. Россияда даярдалган.

## Булактар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Неоимпрессионизм

**Неоимпрессионизм** – 1885-жылга жакын Францияда пайда болгон (негизги өкүлдөрү Ж. Сёра жана П. Синьяк) жана Бельгияга (Т. ван Рейселберге), Италияга (Ж. Сегантини) тараган живопистеги агым. Н-дин өкүлдөрү оптикадагы жаңы ачылыштарды пайдаланып, татаал тондордун ачык түстөргө таралыш ыктарына табигый закон ченемди берүүгө умтулган, натыйжада композициядагы жасалмалуулуктан жана фрагменттүүлүктөн кутулушса да сүрөттөрү бир беткей, декоративдүү чечмеленүүгө дуушарланган.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Конструктивизм

**Конструктивизм** (латынча consruction – курулуш) – биринчи дүйнөлүк согуштан кийин пайда болгон буржуазиялык көркөм искусство агымдарынын бири. К. теориясы көркөм искусствону көркөм искусство катары кабыл албайт, танат, аны «техникалык конструкциялар» менен алмаштырууга умтулат. К-дин негизинде техникалык фетишизациялоо жатат жана «техникалык буюм» түшүнүгү жылаңач абстракцияга айланып, практикада мазмундан ажыратылган «техникалык» формалардын предметсиз, маанисиз, иретсиз топтолушуна алып келет. Эгерде курулуш техникасынын жаңы жетишкендиктерин колдонуу менен архитектурада кээ бир рационалдуу (туура) элементтерди киргизсе, живописте К. өзүн предметсиз көркөм искусство деп атаган, эң четки формаларда көрсөтө алды жана станоктук көркөм искусствону дээрлик жок кылган, картон, жыгач, калай, темирден турган маанисиз «конструкцияларга» алып келди.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Бомарше Пьер Огюстен Карон де

**Бомарше Пьер Огюстен Карон де** (24. 1. 1732, Париж 18. 5. 1799, ошол эле жер) француз драматургу. «Евгения» (1767), «Эки дос» (1770) драмаларында өз заманындагы коомдук теңсиздикти чагылдырган. Анын «Мемуарлары» (177374) ошол кездеги сот ишин жүргүзүүдөгү адилетсиздикти аёосуз ашкерелеген сатиралык памфлет. Бомаршенин драмалык чыгармаларынын туу чокусу «Севильялык чачтарач» (1775), «Фигаронун үйлөнүшү» (1784) аттуу комедиялары. Бомарше «Айыптуу эне» (1792) аттуу пьесасында өткүр сатирадан мелодрамага өткөн. «Севильялык чачтарач» комедиясына Ж. Россини (1816), «Фигаронун үйлөнүшү» комедиясына В. А. Моцарт (1786) опера жазып, дүйнөлүк театр сахналарында коюлууда.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4