# Кыргыз киносу

|  |
| --- |
|  |
| **Кыргыз керемети** |
|  |
| **Тасмалар: 1.Ысык-Көлдүн кызгалдактары
* 2. Биринчи мугалим
* 3. Уркуя
* 4. Саманчынын жолу
 |

1941-жылдын 17-ноябры кыргыз киносунун жаралган күнү деп эсептелет. Бул күнү Совет элдик комитети “Фрунзе шаарында кинохроникалык студия курулсун” деген буйрук чыгарган. Кыргыз киносунун тарыхы 1942-ж. түзүлгөн көркөм, документалдык жана анимациялык тасмаларды өндүрүүчү "Кыргызфильм" киностудиясы менен тыгыз байланышкан. 1955-ж.- «Кыргызфильм» улуттук киностудиясынын базасында "Мосфильм" киностудиясынын режиссёру В.Пронин «Салтанат» көркөм фильмин тарткан. 1964-ж. «Кыргызфильм» киностудиясынын өз режиссеру М. Убукеев кыргыз киносундагы алгачкы кинотасма болуп эсептелген "Тайгак кечүү" толук метраждуу көркөм фильмин тарткан.

1960—1970-жж. «Кыргызфильмде» Чыңгыз Айтматовдун көптөгөн чыгармалары экрандаштырылган. Айтматовдун чыгармаларын тасмада чагылдыруудан Лариса Шепитько («Аптап» («Зной»)), Андрей Кончаловский («Биринчи мугалим» («Первый учитель»)) сыяктуу режиссерлор эмгек таржымалын башташкан. Кийинчерээк бул студияда кыргыздын белгилуу режиссёрлору: Болотбек Шамшиев («Караш-Караш», «Ак-Кеме», «Фудзиямага көтөрүлүү») жана Төлөмүш Океев («Кызыл алма», «Ак илбирстин тукуму») эмгектенишкен. 1972-ж.Болот Шамшиев «Ысык-Көлдүн кызгалдактары» аттуу тасмасын жарыкка чыгарган. Бул тасма «истерн» үлгүсүндөгү тасмалардын бири болуп эсептелет.

## Киностудиянын тарыхынан

Ак-кеме тасмасы тартылып жаткан учурда
* 1916 г. - кинематографта кыргыз элине байланыштуу алгачкы эскерүү.
* 1920 г. - Кыргызстандын территориясындагы алгачкы кино тартуулар. Режиссёр А.Терскийдин этнографиялык сюжеттери.
* 1923 г. - бийик тоолуу жердеги алгачкы документалдуу сюжеттер. Профессор Н. Корженевскийдин экспедициясы.
* 1925 г. - Режиссёр В. Полевойдун «Чёрная смерть» алгачкы маданий фильми.
* 1926 г. - Кыргызстандагы алгачкы кино өндүрүү боюнча ири долбоор. Долбоордун автору - М.Рышков.
* 1927г.- Кыргызстандын территориясында тартылган алгачкы толук метраждуу көркөм фильм - «Крытый фургон», режиссёру О. Фрелих. Экранга биринчи жолу кыргыз актрисасы А.Тюменбаева чыккан.
* 1928 г. - Режиссёр В. Шнейдеровдун алгачкы илимий-экспедициялык «Подножие смерти» фильми.
* 1936 г. - Режиссёр Г. Сатарованын «Киргизстан» алгачкы документалдуу тасмасы.
* 1937 г. - Режиссёр Ю. Васильчиковдун «Ай-Гуль» аттуу алгачкы балдар окуялуу фильми.
* 1937 г. - Фрунзеде «Союзкинохрониканын» Ташкент бөлүмүнүн корпунктунун ачылышы.
* 1940 г. - «Советская Киргизия» туруктуу киножурналы.
* 1941 г. - алгачкы жолу фильмдерди кыргыз тилине дубляждоо - «Чапаев», «Ленин в Октябре», «Тринадцать».
* 1941 г. - Фрунзе кинохроника студиясынын ачылышы.
* 1945 г.- «Манас» эпосу боюнча тартылган алгачкы толук метраждуу көркөм фильм - «Семетей, сын Манаса», режиссёру Г.Раппапорт. Аягына чыккан эмес.

## Документалдык тасмалар

Кыргыз киносу документалдык тасмалары менен да өтө таанымал. Альгимантас Видугирис, атактуу кыргыз документалисти, ошондой Динара Асанова Кыргызстанда гана эмес чет мамлекетте да өз тасмалары менен белгилүү болушкан.
- экрандаштырылган .

## Кыргыз режиссерлору

**Болот Шамшиев "**
Үч белгилүү ири кинорежиссёрлорду (Океев, Шамшиев, Видугирис) «Кыргызфильм» киностудиясынын өркүндөп өскөн убагы - «кыргыз керемети» феномени байланыштырып келет. Ошондой эле, кыргыз киноматографиясына Мелис Убукеев, Геннадий Базаров, Дооронбек Садырбаев,жаш муундардан: Актан Арым Кубатев, Эрнис Абдыжапаров, Нур Эген ж.б. да салымдарын кошкон.

## Кыргыз актрисалары

**Төкөлдөштүн төрт кыздарынын бири-Бакен Кыдыкеева "**

| Белгилүү актёрлор |
| --- |
| Аты-жөнү | Ойногон тасмалар |
| Сабира Күмүшалиева | «Ак-кеме»,«Уркуя» |
| Таттыбүбү Турсунбаева | «Кызыл алма», «Уркуя»,«Мөөр» ж.б. |
| Бакен Кыдыкеева | «Саманчынын жолу»,«Муз жүрөк тууралуу уламыш» ж.б. |
| Дааркүл Күйүкова | «Ак-кеме»,«"Биринчи мугалим"» |
| Жамал Сейдакматова | «Улан», «Караш-Караш» |

## Кыргыз актёрлору

**Муратбек Рыскулов "**

| Белгилүү актерлор |
| --- |
| Аты-жөнү | Ойногон тасмалар |
| Муратбек Рыскулов | «Бакйдын жайыты», «Муз жүрөк тууралуу уламыш» |
| Сүймөнкул Чокморов | «Караш-Караш», «Кызыл алма», «Көк серек» ж.б. |
| Советбек Жумадылов | «Караш-Караш», «Акжолтой», «Акбара менен Ташчайнар» |
| Болотбек Бейшеналиев | «Ак-Мөөр»,«Биринчи мугалим» |
| Дүйшөнбек Байдөбөтөв | «Ильяс менен Асель», «Каныбек»«» |

## Кызыктуу фактылар

Режиссёрлор көп убакта өз балдарын тасмаларга тартып келишкен. Мисалы, Б.Шамшиев «Ак-кемеде», «Ак-зынданда» сууда аккан ымыркай баланын жана кичинекй баланын ролдорун уулу аткарган. Сүймөнкул Чокморов тасмалардагы бардык кинотрюктарды өзү аткарган. Т.Океевдин «Махабат дастаны» Дүйшөмбү, Дамаск, Хива шаарларында жана Ысык-Көлдүн жээгинде тартылган.

**С.Чокморов, "Караш-Караш "Белгилүү тасмалардын кадрлары "'*
## Кыргыз кино казынасы

| Кыргыз кино казынасы |
| --- |
| Жыл | Тасма | Режиссеру |
| 1955 | Салтанат (Мосфильм менен бирдикте) |  |
| 1958 | Муз жүрөк тууралуу уламыш (Мосфильм менен бирдикте) |  |
| 1957 | Менин жаңылыштыгым |  |
| 1958 | Алыскы толоордо |  |
| 1959 | Чолпон-Таңкы жылдыз (Ленфильм менен бирдикте) |  |
| 1960 | Тянь-Шандын кызы |  |
| 1960 | Салиманын ыры |  |
| 1960 | Токтогул |  |
| 1961 | Ашуу |  |
| 1961 | Аптап (Зной) | Лариса Щепитько |
| 1963 | Космонавттардын көчөсү |  |
| 1964 | Жоро |  |
| 1964 | Сыйынуу |  |
| 1964 | Тайгак кечүү (Трудная переправа) | М.Убукеев |
| 1965 | Биринчи мугалим | А.Кончаловский |
| 1965 | У каждого своя дорога |  |
| 1966 | Бакайдын жайыты (Небо нашего детства) | Т.Океев |
| 1966 | Эң тилалчаак (Самая послушная) |  |
| 1967 | Саманчынын жолу (Материнское поле) | Г.Базаров |
| 1968 | Жамиля | Ирина Поплавская |
| 1969 | Ак-Мөөр | М.Убукеев |
| 1969 | Караш-караш (Выстрел на перевале Караш) | Б.Шамшиев |
| 1969 | Буктурма (Засада) |  |
| 1969 | Квартирант |  |
| 1970 | Бактылуу адамдын жоруктары (Это не беда) |  |
| 1972 | Ысык-Көлдүн кызгалдактары (Алые маки Иссык-Куля) | Б.Шамшиев |
| 1972 | Уркуя (Отко таазим/Поклонись огню) | Т.Океев| |
| 1972 | Көчө | Г.Базаров |
| 1973 | Бурма |  |
| 1973 | Шаркыратма (Водопад) |  |
| 1973 | Көк серек (Лютый) | Т.Океев |
| 1974 | Ташка баткан элестер (Улыбка на камне) |  |
| 1974 | Сүйүү жаңырыгы(Эхо любви) | Б.Шамшиев |
| 1975 | Ак кеме (Белый пароход) | Б.Шамшиев |
| 1975 | Кара-Кийикке жол (Дорога в Кара-Кийик) |  |
| 1975 | Кызыл алма (Красное яблоко) | Т.Океев |
| 1976 | Айсулуунун талаасы (Поле Айсулуу) |  |
| 1977 | Каныбек |  |
| 1977 | Катачылык (Ошибка) |  |
| 1977 | Улан | Т.Океев |
| 1978 | Квартет |  |
| 1979 | Анамат |  |
| 1979 | Процесс | Жали Сооданбек |
| 1979 | Эрте жазда келген турналар (Ранние журавли) | Б.Шамшиев |
| 1980 | Жазгы каникулдар (Весенние каникулы) |  |
| 1980 | Алтын күз (Золотая осень) | Т.Океев |
| 1981 | Элеттик роман (Провинциальный роман) | М.Убукеев |
| 1981 | Жылмаю (Улыбка) |  |
| 1982 | Лестница в доме с лифтом | А.Камчыбеков |
| 1982 | Устакана (Мастерская) |  |
| 1982 | 13-ү небере (Тринадцатый внук) |  |
| 1983 | Бөрү зындан (Волчья яма) | Б.Шамшиев |
| 1984 | Ак илбирстин тукуму (Потомок белого барса) | Т.Океев |
| 1986 | Махабат дастаны (Миражи любви) | Т.Океев |
| 1987 | Сошлись дороги | А.Сүйүндуков |
| 1988 | Куугунтук (Преследование) | Т.Океев |
| 1989 | Акыркы манасчы (Последний манасчы) | М.Убукеев |
| 1989
  | Токтогул.( Кербез. Неистовый беглец) |  |
| 1989
  | Ногдаун |  |
| 1990 | Деңиз бойлоп жорткон ала дөбөт (Пегий пес, бегущий краем моря) | Т.Океев |
| 1991
  | Аномалия |  |
| 1991
  | Ботокөз булак .(Буранный полустанок) |  |
| 1991
  | Кошокчу |  |
| 1991
  | Мен мындай жашагым келбейт.( Я не хочу так больше жить) |  |
| 1993
  | Жамиля |  |
| 1995
  | Манас Ааламы ( Вселенная Манаса) |  |
| 1998
  | Бешкемпир | Актан Арым Кубат |
| 2001
  | Маймыл | Актан Арым Кубат |
| 2002
  | Айыл өкмөтү | Эрнест Абдыжапаров |
| 2003
  | Маңкурт |  |
| 2004
  | Булут (Облако) |  |
| 2005
  | Окуя |  |
| 2006
  | Сүт |  |
| 2006
  | Чек ара (Граница) |  |
| 2006
  | Кышында (Зимой) |  |
| 2006
  | Ата |  |
| 2007
  | Петрарканы окуу (Чтение Петрарки) |  |
| 2007
  | Боз Салкын | Э.Абдыжапаров |  |
| 2008
  | Белгисиз маршрут (Неизвестный маршрут) | Темир Бирназаров - |
| 2009
  | Бешик | - |
| 2009
  | Уурунун махабаты | Эрнест Абдыжапаров |

## Кошумча маалыматтар

* Төлөмүш Океев
* Болотбек Шамшиев
* Мелис Убукеев
* Дооронбек Садырбаев

## Шилтемелер

*

## Колдонулган адабияттар