Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Дели

Дели.
**Дели** – Индиянын борбор шаары (1947-жылдан). Жамна дарысынын боюнда, Аравали тоосунун түндүк-чыгыш тармагында. Дели союздук аймагынын административдик борбору. Аскер кызматчылары жашаган Эски Делиге (же Шахжаханабад, шаардын тарыхый очогу) жана расмий мамлекеттик борбор болуп эсептелген Жаңы Делиге (Нью-Дели) бөлүнөт. Калкы 11,5 млн (2007). Жолдор тоому, эл аралык аэропорту бар. Түрдүү жеңил, химия, айнек-карапа, тамак-аш, курулуш материалдар, полиграфия, металл иштетүү, машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Көркөм кол өнөрчүлүк өнүккөн. Төрт университет, улуттук жана куурчак музейлери, улуттук заманбап галерея, М. Ганди, Ж. Неру жана башкалардын мемориалдык музейлери иштейт. Алгач Махабхарата эпосунда эскерилет. Байыркы убакта Индрапрастха аталган. 1206-ж. Дели султандыгынын, 1526-жылдан Могол империясынын борбору. 1803-ж. англистер басып алган. 1911–47-жана башкаританиялык Индиянын борбору. Темир колонна (5-кылымдын башы), Кутб Минар минарети (13-кылымдын башы), Кувватул-ислам, Жама Масжид мечиттери, Ыйык Жеймс англикан чиркөөсү (1836), Лотос храмы (1980–86), президент ак сарайы (аянты 132 га), Лал-Кила чеби («Кызыл форт», 17-к.), мавзолей жана башка сакталган. Жантар-Мантар обсерваториясы (1725) иштейт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстан:энциклопедия
# Мумбаи

Мумбаи
**Мумбаи** (1995-жылга чейин — **Бомбей**) — Индиянын батышындагы шаар. Араб деңизинин жээгинде, Соллет аралында жайгашкан. Административдик жактан эки бөлүктөн – Түштүк Мумбаи (Арал шаар аталат) жана Шаар айланасы округунан турат. Экөө биригип, Чоң Мумбаи шаар корпорациясын түзөт. Өлкөнүн негизги өнөр жай, соода-финансы, экономикалык жана маданий борборлорунун бири. Махараштра штатынын административдик борбору. Калкы 12,5 млн (2011; шаар айланасы менен 18,4 млн); калкынын саны боюнча Индиядагы 2 ири порт (жылына 54,5 млн тга жакын жүк ташылат) жана дүйнөдөгү эң ири шаарлардын бири.

Бомбей порту «Индиянын дарбазасы», ал аркылуу өлкөнүн сырткы деңиз соодасынын 1/ине жакыны, импорттун 1/и өтөт. Эл аралык аэропорту (Түштүк Азиядагы эң чоң; 24,3 млн жүргүнчү, 530,3 миң т жүк) бар. Дүйнөдөгү кебез-кездеме чыгаруучу Өнөр жайынын ири борборлорунун бири (жалпы Индия өндүрүшүнүн 1/ и). Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү түзөт. Өлкөнүн финансы-экономикалык борбору. Резерв банкы, монета сарайы (Индиядагы 4өөнүн бирөө), мамлекеттик жана жеке банктардын кеңселери, көптөгөн эл аралык компаниялардын өкүлчүлүктөрү, товар, фонд (1875; Азиядагы эң эски) жана пахта биржалары жайгашкан. Ар кыл машина, кеме, станок куруу, металл иштетүү, химия, текстиль, нефть-химия, полиграфия өнөр жайы өнүккөн жана күндөлүк керектелүүчү товарлардын бардык түрү чыгарылат. Неоготика стилинде салынган темир жол (карапа такталар колдонулган; 1878–76) жана Бомбей бухтасындагы Элефанта аралындагы үңкүр храмдар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Эки университет, институттар, Эл аралык индия киносу академиясы, музейлер, сүрөт галереясы иштейт. Кино өнөр жайы (Индиядан чыккан кинофильмдердин 2/сине жакыны) алдыңкы орунда. Мумбаинин качан негизделгени белгисиз.

Бомбей (1932)
1534-жылы аны португалиялыктар басып алган. 1661-жылы португалиялык хан кызы англис тилинде король Карл IIге турмушка чыкканда, жээктеги аралдар менен кошо сеп катары Англияга өткөн. 1668-жылы англис тилинде Ост-Индия компаниясына берилген. Мурун (1661жылдан) Мумбаи Британиянын Батыш Индиядагы башкы факториясы жана таяныч пункту болгон. 2008-жылы Мумбаиде бир нече жолу терракт (195 адам каза болуп, 300дөйү жабыркаган) болгон. Эки жылда бир кино, документ, кыска метраждуу, анимациялык фильмдердин фестивалы (1990жылдан) жана дерби (ат спорту, 1798-жылы алгачкы жарыш болгон; 2004-жылдан марафон) өткөрүлүп турат. Мумбаиге жакын жерде Тарапур АЭСи (кубаттуулугу 1400 МВт) курулган. Туризмдин (маданий-оюн-шоок, спорт, пляжда эс алуу) ири борбору. Ботаникалык бак уюштурулган.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Хинди тили

Хинди.
**Хинди** — бир инд-арий тили болуп саналат санскрит алынган жана индейлердин 70% га айтып, айрыкча түндүк, Борбордук жана Батыш Индия. Ал катуу Индус динине байланыштуу инд-арий үй-бүлөнүн бир диалектиси улантуу бир бөлүгү болуп саналат.

Алардын тили стандарттык хинди бир түрү деп эсептеген башка генеалогиялык хинди сүйлөгөндөрдөн гана эне тилинде катары кабыл алгандарга, ошондой эле эмес, окутат. А эл каттоо 2001-жылы ишке ашырылган хинди дүйнөдө бешинчи көпчүлүк сүйлөгөн тил кылат ашык 258 миллион түпкүлүктүү хинди, өз эне тилинде, ошондой эле карап, деп көрсөттү.
# Бакалавр

**Бакалавр** (лат. baccalaureus) – базалык жогорку билимдин академиялык даражасы. Бакалавр даражасын алгандар магистратурага тапшырууга же кесиптик ишмердүүлүккө киришүүгө укуктуу.

Илимий багытта бакалаврларды даярдоо программасы боюнча базалык жогорку билимге ээ болуунун негизги бөлүгү. Толук эмес жогорку билими барлар үчүн окуу мөөнөтү 2 жыл. Бул программаны өздөштүргөн адам бакалавр даражасын алат жана жалпысынан төмөндөгүдөй иштерди аткарууга даярдалат: конкреттүү кесиптик билим берүү программасы менен аныкталган ишмердикти аткаруу; мамл. билим берүү стандартында каралган деңгээлде изилдөө иши менен байланышкан маселелерди өз алдынча чечүү; тийиштүү багыт боюнча окуусун магистратурада улантуу.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
# Санскрит

**Санскрит** - инди-европа тил уясындагы байыркы инди жазма тилдеринин бири.

Б. з. ч. 1-кылымдан Түндүк Индияга тараган. Санскрит нормага салынган грамматикага, бир түргө келтирилген (унификацияланган) эрежелер системасына эгедер. Бул тилде көркөм чыгармалар, диний, философиялык ж. б. илимий адабияттар жазылган. Санскрит инди тилдерине (асыресе лексикасынын) жана санскрит, будда маданияты тараган элдердин тилинин өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.

Санскрит Индияда гуманитардык илимдердин, табынуу-сыйынуунун тили, тар чөйрөдө оозеки сүйлөшмө тил катары да пайдаланылат.

Санскрит эпикалык, классикалык, веда санскрити, будда аргын санскрити жана жайн санскрити деп бир нече топко бөлүнөт. Жазуусу брахми системасында (кхароштхи, кушан жазуусу, гупта, нагари, деванагари ж. б.). Санскриттин өзүнө таандык фонологиялык, морфонологиялык өзгөчөлүктөрү бар. Синтаксиси тексттин мүнөзүнө жараша курулат: биринде флексиялама форма көп болсо, экинчисинде татаал сөз, аналитикалык форма басымдуу. Лексикасы бай жана стилистикалык жактан ар кыл. Европада санскрит 18-кылымдын аягынан тартып изилдене баштап, 19-кылымдын башында салыштырма тарыхый тил илиминин пайда болушунда чечүүчү мааниге ээ болгон.

## Колдонулган адабияттар

* Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Ория тили

|  |  |
| --- | --- |
| Расмий аталышы: | Ория тили |
| Айтылышы: |
ଓଡ଼ିଆ
 |
| Өлкөлөр: |  Индия
 |
| Аймактар: |
Орисса штаты
 |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
31 млн.
 |
| **Классификациясы** |
| Түрмөгү: |
Евразия тилдери
 |
|
Инди-европа тилдери
Инди-иран бутагы
Инди-арий тобу
Чыгыш тилдер топчосу
Ория тили |
| Жазылышы: |
Ория жазуусу
 |
| **Тилдер коду** |
| ISO 639-1: |
or
 |
| ISO 639-2: |
ori
 |
| ISO 639-3: |
ori
 |

**Ория** же **Одия тили** (ଓଡ଼ିଆ, угуу) — Индиянын Орисса штатында 35 миллионго жакын адам сүйлөгөн индо-европа тили. Бул Индиянын расмий таанылган 23 тилинин бири жана өзүнүн жазуусу бар.

Жаңы индия тилдеринин тобуна кирет.

Таркалышы: Индиянын Орисса штаты жана Мадрас, Мадхья-Прадеш жана Бихар штаттарынын чектеш райондору.

Одия тилинин жазуусу брахми жазуусунан келип чыккан.

Эң байыркы адабий эстеликтер б. з. XIII кылымына таандык. Алардын бири Сараладас тарабынан Махабхаратанын экспозициясы. Азыркы адабий тил Факирмохан Сенапатаку чыгармачылык доорунан башталат.

Орияда 568 мезгилдүү басылмалар чыгат, анын ичинде 56 күн сайын, 104 жума сайын, 237 ай сайын (1998-жылга карата) . Бул тилде жазган жазуучулардын арасында Кайлаш Паттанайк да бар .

## Фонетикасы

Ория тилинде 28 үнсүз жана 6 үндүү.

**Үндүү тыбыштар**|  | алдыңкы катар | арткы катар |
| --- | --- | --- |
| Жогорку көтөрүлүү | i | u |
| Орточо көтөрүлүү | e | o |
| төмөн көтөрүлүү | a | ɔ |

**Үнсүз тыбыштар**|  | Лабиалдык | стоматологиялык | Альвеолярдык | Retroflex | Палатал | Velar | Глоттал |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Дүлөй токтойт | p pʰ | t̪ t̪ʰ |  | ʈ ʈʰ | ʧ ʧʰ | k kʰ |  |
| Үндүү токтойт | b bʱ | d̪ d̪ʱ |  | ɖ ɖʱ | ʤ ʤʱ | ɡ ɡʱ |  |
| Үнсүз фрикативдер |  |  | s |  |  |  | h |
| мурун | m |  | n | ɳ |  |  |  |
| Жылмакай |  |  | l, r | ɭ |  |  |  |

## Булактар

## Шилтемелер
# Моноспектакль

Моноспектакль(грекче monos — бир, жалгыз). «Манас» жана башкалар эпостор бир гана аткаруучу тарабынан аткарылып, анын окуялары, образдары да айтуучу аркылуу гана көрсөтүлгөндүктөн, аны камералык М. деп аныктоого болот. «Манас» — эпикалык, башкача айтканда баяндоочу театр. Бир гана аткаруучу, манасчы тарабынан баяндалат. «Манас» айтуу камералык спектакль катары биринчи иретте көрүүчү-угуучуларынын саны аркылуу мүнөздөлөт. Акустиканын мыйзамдарына ылайык «Манас» камералык чөйрөдө он-он беш, жыйырма-отуз, ашып кетсе кырк-элүү кишиге гана аткарылган. Анткени, андан ашык көрүүчү-угуучуларга аткаруу мүмкүн эмес. Манас айтуу үчүн атайын имарат же аянт талап кылынган эмес. Манасчы эл чогулган жерде — боз үйдүн ичинде, сыртта деле «Манас» айта берген. Эгерде боз үйдө аткарылса манасчы төргө отуруп, эл анын эки тарабына кыркаар тарта үй мүйүз болуп жайгашкан. Боз үйгө батпай калган эл боз үйдүн үзүк-туурдугун сыйрып жиберип, тегерете курчап отуруп, кулак төшөшкөн. Мындай учурда боз үйдүн керегелери манасчы үчүн декорациянын милдетин өтөгөн. Манасчы эч качан атайлап кийим алмаштырып кийген эмес. Кийип жүргөн кийими менен эле Манасты айта берген. Ал эми сыртта аткарган учурда манасчы дөңчөдөн же айдөш, көрүнө жерден орун алып, эл аны эки тарабынан курчай олтурган. Ордодо үй мүйүздөнгөн ачык аянт калган. Манасчынын тамагы каткан учурда ага жигиттер, бала-бакыра, келин-кыздар кымыз же башка суусундук сунуп турушкан, к. Айтуучу, Манасчы, Семетейчи.

## Колдонулган адабияттар

* "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
# Трагикомедия

Трагедия ... Комедия.
**Трагикомедия** — өз ичине трагедия менен комедиянын белгилерин камтуучу драмалык чыгармалар.

## Колдонулган адабияттар

*  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# «Лайли-Мажнун» дастаны

**«Лайли-Мажнун» дастаны** – Азия элдеринин орто кылымдагы адабий эстелиги жана фольклордук дастаны . Анын негизин жаш акындын кайгылуу сүйүүсү жөнүндөгү байыркы араб легендалары түзөт. Уламышка караганда, 7-кылымдын аягында көчмөн араб уруусунун акыны Кайс ибн Мунада Лайли деген кызга ашык болуп, ошондон улам Мажнун (санаага алдырган) атка конот. Бирок Лайлини атасы бай күйөөгө бергендиктен, Кайс талаа кезип, тентип кетет, муңдуу махабатын ырга айландырат. Кийинчерээк бул уламыш Низами Гянжевинин, А. Навоинин аты уйкаш дастандарынын жаралышына негиз болгон. « Лайли- Мажнунду» биринчи жолу Низами Гянжеви 1188-ж. иштеп чыккан. А. Навоинин «Лайли- Мажнуну» кыргызчага которулган (1948).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# Судья

**Судья** — сот акыйкаттыгын жүзөгө ашырууга жана өз милдетин кесипкөйлүк негизде аткарууга конституциялык негизде ыйгарым укук берилген жак.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Анaнд Вишванатан

**Анaнд Вишванатан** (11.12.1962-жылы туулган, Мадрас) индиялык шахматчы, эл аралык гроссмейстер (1988). ФИДЕнин дүйнөлүк чемпиону (2000), жаштар арасындагы мелдештин жеңүүчүсү (1987). 1991-жылдан дүйнөлүк мелдештердин катышуучусу. 1995-жылы Г. Каспаровго утулган (Нью-Йорк). Көптөгөн Эл аралык мелдештердин [Реджо-нель-Эшилия (1991-92), Линарес (1992 жана 1998) жана башкалар] жеңүүчүсү. Дүйнө кубогунун (Кытай, 2000) жана эң мыкты шахматчыга ыйгарылуучу «Оскар» сыйлыгынын (1997, 1998, 2003 жана 2004) ээси. Москва (1994), Монако (1994), Женева (1996) жана башка шаарларда өткөн тез ойнолуучу шахмат боюнча мелдештердин жеңүүчүсү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1