Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Реформация

У. Цвингли (~ 1531).
**Реформация** (латынча reformation – өзгөртүү, кайра куруу, ондоо) – 16-кылымда Батыш жана Борбордук Европа өлкөлөрүндө кеңири жайылган коомдук кыймыл; негизинен феодалдык түзүлүштүн башкы идеологиялык таянычы болгон католик чиркөөсүнө каршы күрөшкөн. Феодалдык мамилелердин жикке бөлүнүшү, жаңы капиталисттик элементтердин пайда болушу, социалдык карама-каршылыктардын курчушу реформациянын чыгышына себеп болгон. Реформация идеялык жактан Кайра жаралуу доорунда даярдалып, анын маанилүү булагын орто кылымдагы ерестер (чиркөөнүн диний окуусунан четтеген агым) түзгөн. Реформациянын идеологдору католик чиркөөсүнүн, анын иерархиясы менен жалпы эле дин кызматчыларынын зарылдыгы жок деп эсептешкен. Реформация кыймылына католик чиркөөсүн ар түрдүү көз карашта сындаган таптар жана социалдык топтор катышкан. Реформациянын негизги багыттары: бюргердик-буржуазиялык (М. Лютер, У. Цвингли, Ж. Кальвин), бул багыт татаал чиркөөлүк шатыны, ыйыктарды, көп диний майрамдарды жоюуну, буржуазиянын мүдөөсүн жактаган «арзан чиркөөнү» талап кылган; элдик багыт (Т. Мюнцер) католик чиркөөлөрүн жоюу, феодалдык эзүүнү жок кылуу, социалдык теңдикти көздөгөн; королдук княздык багыт өз бийлигин чыңдоо жана чиркөөнүн жер байлыгын тартып алууну көздөгөн ак сөөк феодалдардын мүдөөсүн жактаган. Көп өлкөдө реформация кыймылы ири таптык салгылаштарга айланган. Реформация жеңген өлкөлөрдө жаңы протестанттык чиркөөлөр уюштурулуп, Батыш жана Түндүк Европада католицизмдин ролу начарлаган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Кирдөө

Демек, келечектеги билимдүү адисттердин астында турган маанилүү маселелердин бири айлана чөйрөбүздү сактап калуу менен бирге адамзаттын социалдык-экономикалык абалынын өсүшүн камыздоо.
Кирдөө (1905).
Австралиядагы көмүр заводу. Көмүрдүн күйүшү ар кандай өлчөмдөгү күкүрт кычкыл газы менен бирге көмүр кычкыл газын пайда кылат.
**Кирдөө** - бул процесс.

Мында сууга же топуракка мүнөздүү эмес, экосистемаларга зыян таасир этүүчү (түз жана кыйыр), компоненттерди (катуу, суюк, газ сымал, биотикалык же комплекстик) киргизүү.

Бул процесс табигый жана жасалма (техногендик, антропогендик) болушу мүмкүн.

*Зыяндуу* дегенди трактовкалоодо да бир топ талаш тартыштар бар.

Бул боюнча эки көз караш бар:

* Биринчисине ылайык, зыяндуу болуп экосистемада ар бир компонент боло алат (мисалы, табигый нормадан “ашыкча” суу кургактыктын экосистемасында кирдеткич боло алат).
* Экинчисине ылайык, экосистемага зыяндуу таасирди биотага токсикалык таасири бар компоненттер гана эсептеле алынат.

## Кирдеткич заттар же булгоочулар

* органикалык эмес
* органикалык
* радиоактивдик
* биоорганикалык

деп бөлүнүшөт.

## Дагы караңыз

* Булгануу

## Колдонулган адабияттар

* EKOLOJİ ÇEV-150. 5. Hafta: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Dr. Nurzat Totubayeva
# Прованс

Прованс.
Прованс.
**Прованс** (фр. *Provence*) – Франциянын түштүк-чыгышындагы тарыхый облус жана экономикалык район, Жер ортолук деңиздин жээгинде. Жогорку Альп, Буш дю-Рон, Вар, Жогорку Прованс Альп департаменти, ошондой эле Воклюз, Жээк Альпысынын бир аз бөлүктөрү жайгашкан. Аянты 21,6 миң км2. Башкы шаарлары: Экс-ан-Прованс, Марсель.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Биринчи Индокытай согушу

Биринчи Индокытай согушу (1953).
**Биринчи Индокытай согушу** (1946 – 1954) - Экинчи дүйнөлүк согушта Япония капитуляциялангандан кийин, Хо Ши Мин жетектеген вьетнамдык коммунисттер 1945-ж. августта көз каранды эмес Вьетнам Демократиялык Республикасынын (ВДР) түзүлгөндүгүн жарыялашат. 1946-ж. Франциянын Вьетнамдын үстүнөн контролун кайра калыбына келтирүү аракети согуштун башталышына алып келип, ВДРдин жетекчилиги кеңири масштабдагы партизандык аракеттерди баштайт. 1949-ж. Кытайда коммунисттердин жеңип чыгышы менен, ВДР алардын кеңири колдоосуна ээ болот. 1953-ж. партизандар Дьен Бьен Фудагы аскердик базасын курчоого алышат. 1954-ж. Женевадагы Индокытай боюнча сүйлөшүүлөрдө согуштук аракеттерди токтотуу боюнча макулдашууга кол коюлуп, француздар аскерлерин чыгарып кетишет жана мамлекет 17-параллель боюнча экиге бөлүнөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Жакырчылыктын чеги

**Жакырчылыктын чеги** - Турмуш деңгээлинин көрсөткүчү катары Бүткүл дүйнөлүк банк калктын кирешелерин эмес, чыгашаларын пайдаланууга артыкчылык берип, муну кирешелер жөнүндөгү маалыматтар көп учурда төмөндөтүлүп көрсөтүлө тургандыгы менен түшүндүрөт, анткени рынок шартында кирешелердин жеке жана расмий эмес булактардан байкаларлык өсүшү болот.

Алсак, калктын турмуш деңгээлин 1996-жылдын жазында жана күзүндө Кыргыз Республикасынын улуттук статистика комитети тарабынан жүргүзүлгөн «Жакырчылык мониторинги» компоненти боюнча изилдөөнүн натыйжасын талдап чыкканда, жакырчылыктын деңгээлин кирешелер боюнча эсептеп чыккан учурда үй чарбаларынын 76,1%и же калктын 82,3%и жакырчылыктын чегинен төмөн турган болуп чыкты.

Ал эми эсептеп чыгуулар чыгашалар боюнча жасалган кезде, бул көрсөткүчтөр тиешелүү тартипте 62,1 жана 70,7%ке төмөндөдү. Жакырчылыктын чеги адам жашоо тиричилиги үчүн керектей турган калориялардын минимумунун учурунда ар бир адамга жалпы бир айлык чыгашалардын деңгээли катары аныкталган. Андан тышкары, өтө жакырчылыктын көрсөткүчү киргизилет, ал тамак аш азыктарына гана ар бир адамдын чыгашаларынын деңгээли катары аныкталат.

Өтө жакырдыктын чеги өзгөчө калктын көпчүлүк бөлүгү жарды болуп эсептелген кезде зарыл, анткени мында социалдык колдоого өтө муктаж болгон калктын өтө тар чөйрөсү аныкталат. Жакырдыктын бул чегин пайдалануу калктын эң аялуу катмарларын даректүү колдоо боюнча тиешелүү чечимдерди иштеп чыгууда жана кабыл алууда жардам көрсөтө алат. Эң жарды калкты аныктоо үчүн зарыл болгон өтө жакырдыктын чеги айына 221 сомду түздү жана бул категорияга үй чарбаларынын 18,2%и же калктын 20%ке жакыны камтылды.

## Колдонулган адабияттар

Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
# Мелүүн климат

Мелүүн алкактар.
**Мелүүн климат** – мелүүн алкактарга мүнөздүү климат. Жыл бою батыштан чыгышты карай соккон аба агымы үстөмдүк кылат. Ургаалдуу циклондук кыймыл менен айкалышып, океандан материктерге нымдын келишине жана кеңдиктер арасындагы жылуулуктун алмашуусуна шарт түзөт. Мелүүн климат үчүн уюлдук абанын басымдуу болушу, абанын температурасы кескин айырмаланган жыл мезгилдеринин алмашышы мүнөздүү; жайы мелүүн жылуу, эң жылуу айынын орточо температурасы 10–25°С. Кышы мелүүн суук же суук, эң суук айынын орточо температурасы дээрлик бардык жеринде 0°Сден төмөн. Евразиянын ички аймактарында январда айрым жерлеринде – 40°Сден төмөн болот. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү кургактыктын басымдуу бөлүгүндө 500– 800 мм, материктик чет-жакаларында 1000–2000 ммге чейин көбөйөт, ал эми континенттердин ички бөлүктөрүндө жана субтропиктерге жакындаган сайын 100–200 ммге чейин азаят. Мелүүн климат континенттик жана океандык (чыгыш жээги муссондук) климаттарга бөлүнөт. Тоолорго климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүү, анда тоону өрдөгөн сайын нымдуулук артып, абанын температурасы төмөндөйт; тоо аралык ойдуңдарда температуранын инверсиясы байкалат. Кыргызстандын Түндүк бөлүгү мелүүн климаттык алкакта жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Канн

Канн.
**Канн**, Канны – Франциядагы шаар. Прованс–Альпы–Күнөстүү Жээк регионунда, Жер Ортолук деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 108,0 миң (2008). Франциядагы Парижден кийинки 2-туристтик борбор. Жолдор тоому. Порт (соода жана сейил кемелерин кабыл алат). Аэропорту (өлкөдөгү эң ири) бар. Деңиз климаттык курорт (Күнөстүү Жээк курортунун курамына кирет). Алгач 10-кылымдан эскерилет. Курорт катары 9-кылымдын башынан белгилүү. 20-кылымдан туризмдин борбору катары өнүгүүдө. Климаты жер ортолук деңиздик субтропиктик, кышы жумшак, күнөстүү (январдын орточо температурасы 9оC), жайы кургак, жылуу (июлдуку 23оC). Жылдык жаанчачыны 600 мм. Жыттуу эссенция чыгаруу өндүрүшү иштейт. Шаардын эски бөлүгүндө сепилдер (12-кылым), чеп дубалдардын калдыктары (14-кылым), кароол мунарасы, собор, храм сакталган. Музейлер (этнология, деңиз) бар. Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү түзөт. Канда көптөгөн көргөзмөлөр, симпозиумдар, конгресстер жана башка иш-чаралар, жыл сайын үн жазуунун жана музыкалык чыгармалардын эл аралык көргөзмөлөрү жана кинофестивалдар (1946-жылдан) өткөрүлүп турат. Гүл өстүрүүчүлүк өнүккөн.

## Байланыштуу макалалар

* Канн кинофестивалы

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Саратов облусу

**Саратов облусу** — Россия Федерациясынын субъекттеринин бири, Волга федералдык округунда жайгашкан облус. Административдик борбору — Саратов шаары.

Түштүгүнөн Волгоград облусу, батышынан Воронеж облусу, түндүк-батышынан Тамбов облусу, түндүгүнөн Пенза, Самара жана Ульяновск облустары, ал эми түштүк-чыгышынан Казакстан менен чектешет. Чек араларынын жалпы узундугу 3500 кмден ашат.

1934-жылы 10-январда Төмөнкү Волга крайын бөлүү менен Саратов крайы, ал эми 1936-жылы 5-декабрда СССР Конституциясына ылайык Саратов облусу катары түзүлгөн. Облус 1780-жылы түзүлгөн Саратов губерниясынын тарыхый аймагында жайгашкан.

## Географиясы

Саратовская обласу Орусиянын Европадагы бөлүгүндө, Төмөнкү Волга аймагында жайгашкан. Облус аймагынын жалпы аянты — 101 200 км². Аймагы чыгыштан батышка 576 км, түндүктөн түштүккө 335 км чейин созулуп жайгашкан. Аймагынын түштүгүндө талаалар, түндүгүндө токойлор кездешет. Волга дарыясы облус аркылуу өтүп, аймакты экиге бөлөт: оң жээк жана сол жээк. Оң жээги сол жээгине салыштырмалуу рельфинин бийитиги менен мүнөздөлөт (бийиктиги 369 м чейин жетет).

### Климаты

Облустун климаты континенталдуу болуп, жайкысын кургак жана ысык, кышында муздак аба ырайы менен мүнөздөлөт. Жамгыр аз жаайт жана көп учурда кургакчылык орун алат. Башкы суу булагы болуп Волга дарыясы жана анын куймалары эсептелет.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Саратов облусунун өкмөтү
# Александр Пушкин

|  |
| --- |
| Александр Сергеевич Пушкин |
|  |
| Туулган датасы: | 6 -июнь 1799(1799-06-06) |
| Туулган жери: |
Маскөө
 |
| Өлгөн датасы: | 10 -февраль 1837(1837-02-10) (37 жаш)
 |

**Александр Сергеевич Пушкин** (06.06.1799-10.2.1837) орус акын, драматург жана жазуучу Романтикалык доордун өкүлү. Аны көпчүлүк орус поэзиясынын эң улуусу катары баалашат, ошондой эле азыркы орус адабиятынын негиздөөчүсү.

## Булактар
# Растрелли, Варфоломей Варфоломеевич

**Растрелли, Варфоломей Варфоломеевич** (Бартоломео Франческо) [1700, Париж (?) – 1771, Петербург] – орус архитектору. Орус барокко архитектурасынын (XVIII к.) ири өкүлү. Теги жагынан италиялык, Франциядан Россияга чакырылып келген скульптор Б. К. Растреллинин уулу. 1730–63-ж. падыша дворецинин архитектору. Ал 1747–52-ж. Петергофту (азыр Петродворец) кайра куруп, Чоң дворецти кеңейтип, калыбына келтирген. Царское Селодо (азыр Пушкин ш.) Екатерина дворецин аябай кооздолгон фасад жана флигелдүү зор имаратка айландырган. Андан тышкары Смольный монастырын (1748–54), Кышкы дворецти (1754–62) курган. Р-нин чыгармачылыгына архитектуралык формалардын ачык-айкындыгы, скульптуралык жасалгалардын арбындыгы, түстөрдү чебер пайдалануу мүнөздүү.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Ухань

Ухань
**Ухань** - Кытайдын чыгышындагы шаар, Хубэй провинциясынын административдик борбору. Ханьшуй д-нын Янцзыга куя беришинде жайгашкан.

1953-ж. Ханькоу, Ханьян жана Учан шаарынын биригишинен пайда болгон. Калкы 4,3 млн (2013; агломерациясы менен 4,7 млн). Янцзы д-ндагы порточо Т. ж. түйүнү. Өлкөнүн ири өнөр жай борбору. Машина, кеме жана станок куруу, металлургия, химиялык, текстиль, тиричилик электр приборлору, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Кытай Илимдер Академиясынын филиалы, ЖОЖ, музей, китепканалар бар. Баота пагодасы (13-к.), мунара ж. б. сакталган. Шаар курулуштары Саньго мезгилинде эле (б. з. 220-280) салына баштаган. У. суу каптоодон бир нече ирет жапа чеккен.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Диктатура

**Диктатура** (лат. dictatura — чексиз бийлик) ― мамлекетте бийликти демократиялык эмес жол менен ишке ашыруу.
Диктатура байыркы Римде чексиз укук же диктатор бийликти башкарган мезгилинде пайда болгон. Диктатурада бийлик бир кишинин – диктатордун, же бир нече кишинин колуна топтолуп, мамлекет бийликтин институтары тарабынан чектелбейт жана саясат куралдуу зомбулук, террор жолу менен жүргүзүлөт. Бул учурда диктатура диктатордук бийликтин чексиздиги, көзөмөлдөнбөстүгү менен башмыйзамда жарыяланган демократиялык укуктарга, эркиндиктерге каршы келип, өкүлдүк органдардын укуктарын чектөө жана башкалар менен мүнөздөлөт.

Тарыхта диктатордук режимдин орнотулушу саясий күрөштөрдүн кескин күчөшү, социалдык-экономикалык кризистердин курчушу, башкаруучу режимдин социалдык базасы тарыган же бийликке күч менен келген мезгилине туура келет.
Мисалы: Испаниядагы Франко диктатура, Германиядагы фашисттик диктатура.

Диктатура бийлик жүргүзүүнүн жолу катары демократиялык режимдин альтернативасы болуп саналат. Диктатура авторитардык, тоталитардык, согуштук жана реакциячылык ж. б. бөлүнөт.

Диктатура түшүнүгү марксизмде өзгөчө аныктамага ээ болгон. Ал боюнча, ар кандай мамлекет белгилүү таптын диктатурасы болот, үстөмдүк кылуучу тап өз бийлигин күч менен ишке ашырат, ал эч нерсе менен чектелбей турган эч кандай мыйзамдар, абсолюттук эч кандай эрежелер менен кысым жасалбай турган, тикеден-тике зордукка сүйөнүүчү бийлик дегенден башканы билбейт.

Буржуазиялык коомдо мамлекеттер ар түрдүү болгону менен алардын маңызы бир, акыры сөзсүз буржуазиянын диктатурасы болуп эсептелет.

Капитализмден социализмге өтүүдө пролетариаттын диктатурасы башка айтканда эзүүчү азчылыктын үстүнөн эмгекчил көпчүлүктүн диктатурасы зарыл, ал диктатура социализмди куруунун куралы болот дешкен. Бул идеянын утопия жана коркунучтуу экендигин тарых далилдеди. Иш жүзүндө өзүн пролетариаттын диктатурасы деп атаган өлкөлөрдүн биринде да мындай болгон жок, тескерисинче, жол башчынын, жогорку партиялык-мамлекеттик жетекчиликтин, жалпысынан номенклатуралык катмардын гана диктатурасы болуп калды.

Пролетариаттын диктатурасы идеясы коммунисттик режимге каршыларга жана башкача ойлогондорго каршы репрессия иштемин аткарган. Азыркы мезгилде, өзгөчө коммунисттик режим кулагандан кийин, дүйнөдөгү диктатурадын саны кескин кыскарды.

## Булактар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
# Орто Европа түздүгү

**Орто Европа түздүгү** — Польша; Германия, Франция жана Даниянын аймагында.

Түндүгүнөн Түндүк жана Балтика деңиздери, түштүгүнөн Герцин Европанын тоолору жана дөңсөөлөрү менен чектешет. Батыштан чыгышты карай 600 кмге созулуп жатат. Туурасы 200—500 км. Басымдуу бийикт. 50—100 м (айрым морена жалчалары 300 .идеи ашат).

Климаты мелүүн; январдын орт. темп-расы —1° ... —4°С, иголдуку 17—19°С. Жылдык жаан-чачыны 500—800 мм.

Дарыялары (Одра, Эльба, Везер, Рейт ж. б-лардын адаптеры) менен мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр өтө көп.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Рихард Штраус

**Рихард Штраус** (1864, Мюнхен -1949, Гармиш-Партенкирхен) - He-Men композитору жана дирижёр.

* Музыкант үй-бүлөдөн. Композиция жана теория боюнча Ф. В. Мейерден сабак алган.

Дирижёр катары (негизинен өз чыгармалары менен ) көп өлкөлөрдө гастролдо болгон (Россияга 1-жолу 1896-ж. келген).

* 1898-1918-ж. Берлин операсынын башкы дирижёру, фашисттик төңкөрүштөн кийин Империя музыкалык палатасына президент (1935-жылга чейин).
* Штраустун музыкалык мурасында программалуу симфония, симфониялык поэма жана опера басымдуу.
* Классикалык адабияттын мазмунуна «Мак-бет» (1886), «Дон Жуан» (1888), «ДонКихот» (1897), «Өлүм жана шоола»(1889), «Заратустра ушундай деген»(1896) ж. б. симфониялык поэмаларды жазган.
* Вагнердин таасиринде туңгуч «Гунтрам» (1894), «Огсуз» (1901) опералары жаралган.

«Саломея»(1905), «Наксостогу Ариадна» (1912)операларында мифтик опера-серианын салттарын колдонгон.

* Тарыхый-окуянын негизинде «Елена Египетская» (1928), «Данаянын сүйүүсү»(1952) ж. б. операларын жазган.
* Штраус чыгармачылыгы 20-кылымдагы европалык музыка өнөрүнүн өнүгүшүнө зор таасир тийгизген.
* Гейдельберг жана Мюнхен университеттеринин (1902) ардактуу доктору, Берлиндеги искусство академиясынын мүчөсү (1909).

## Колдонулган адабияттар

Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
# Карл Фридрих Гаусс

Гаусс.
**Иоганн Карл Фридрих Гаусс** - (30.04.1777, Брауншвайг - 23.02.1855, Гёттинген) немис математиги, астрономия жана геодезияга негиз салуучулардын бири. 1807-ж. Гёттинген университетинин профессор жана Гёттинген астрономия обсерваториясынын директору. Гаусстун эмгектери жогорку алгебраны, сандар теориясын, дифференциалдык геометрияны, тартылыш теориясын, электр жана магнетизмдин классикалык теориясын, геодезияны, теор. астрономиянын бир катар тармактарын өркүндөтүүгө зор таасирин тийгизген. Анын алгачкы эң көлөмдүү эмгеги сандар теориясы менен жогорку алгебрага арналган. Астрономияда Грусстун (1800-20) эмгектери кичине планеталардын орбиталарын аныктоо проблемаларын чечүүгө жана алардын козголушун изилдөөгө байланыштуу болгон. Немис илимпозу В. Вебер менен бирдикте электр-магниттик телеграфты ойлоп чыгарган. Ал Евклиддик эмес геометрияны (1818) түзгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Апартеид

"ак раса тобунун мүчөлөрү тарабынан гана пайдалануу үчүн" - деп жазылып турат
**Апартеид** (африк. apartheid – бөлөк жашоо) – расалык дискриминациянын ашынган, катаал формасы. Калктын бир тобунун саясий, социалдык-экономикалык жана граждандык укуктардан ажырагандыгын жана алардын өтө чектелгендигин көрсөтөт, аларды резервацияга бөлүп коёт. Түштүк-Африка Республикасы 1994 жылга чейин апартеид саясатын жүргүзүп келген. Дүйнөлүк коомчулуктун таасири астында апартеидден баш тарткан.

## Кошумча караңыз

* Расизм

## Колдонулган адабияттар

* "Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
# Туунун мамлекети

**Туунун мамлекети** — желеги алдында ошол кеме мыйзамдуу сүзүп жүрүүчү мамлекет. Туунун мамлекети кемеге өз желегин берүү менен анын улуттук таандыктыгын аныктайт. Ар бир мамлекет кемелерге өз желеги алдында сүзүп жүрүү укугун берүү тартибин өзү аныктайт, ошондой эле аларга андай укукту күбөлөндүрүүчү документтерди берет. Туунун мамлекети өз желеги алдында сүзүп жүргөн кемелерге көзөмөл жүргүзүүнүн жана административдик, техникалык жана социалдык маселелерде өз юрисдикциясын натыйжалуу ишке ашырууга, ошондой эле деңиз коопсуздугун камсыз кылуунун жалпы кабылданган эл аралык эрежелерин камсыз кылуу чараларын көрүүгө тийиш.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Электр тармагы

**Электр тармагы** - электр энергиясын анын булагынан керектөөчүлөргө берүү жана бөлүштүрүү үчүн колдонулуучу курулмалардын жыйындысы.

Керектөөчүлөрдү камсыздандыруу сапаты Электр тармагынын иштешине көз каранды. Электр тармагы чоң энергетикалык бирикмелерди (энергия системаларын) түзүү, электр энергиясын алыс аралыкка берүү максатында да колдонулат. Өндүрүлүүчү электр энергиясынын 98% и аба линиясы жана кабель аркылуу берилет. Электр тармагынын түрү, чыңалуусу, токтун теги, аткаруу милдети ж. б. боюнча айырмаланат. Электр тармагы ички, алардан тышкары курулган тармактар тышкы деп аталат. Ошондой эле шаардык, айылдык жана электр системалык Электр тармагы болуп бөлүнөт. Кыргызстанда Электр тармагын куруу абдан өнүккөн, Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрү, Нарын облусунун бардык райондору Электр тармагы менен бириктирилген. Ош облусунун Электр тармагы Талас өрөөнү менен, Бишкек энергия системасы, Алматы энергия системалары менен байланыштырылган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Иравади

Иравади.
**Иравади**, Ирравади – Мьянмадагы суусу мол дарыя (башаты Кытайда). Узундугу 2150 км, алабынын аянты 430 миң км2. Гималай тоолорунун чыгыш тармактарынан башталып, түштүктө Шань тайпак тоосун кеспп өтүп, Иравади түздүгү аркылуу агат. Андаман деңизпне куярда дельтаны (аянты 30 миң км2дей) пайда кылат. Негизги куймасы Чиндуин (оң). Орто чыгымы 13-14 миң м3/сек, режими муссондук, жайында кирет (айрым жерлерде суунун деңгээлп 811 мге чейин көтөрүлөт). Алаамат суу каптоо болуп турат. Төмөнкү агымында деңиз ташкынынын таасиринен толкундун бийиктиги 4-4,5 мге жетет. Чатынан 1100 км аралыкка кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат; жогорку агымында сал агызылат. Боюнда Мандалай шаары, дельтасында Янгон (мурдагы Рангун) деңиз порту жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5