Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Элвис Пресли

|  |
| --- |
|
 Элвис Пресли  |
| Файл:Elvis Presley 1973 RCA Records and Tapes publicity 2 - cropped.png и Elvis Presley Publicity Photo for The Trouble with Girls 1968.jpg |
| Негизги маалымат |
| Төрөлгөндөгү ысымы | Маалыматтардын маңызы белгисиз. |
| Автографы |  |

**Элвис Арон Пресли** (Elvis Aaron Presley) (8. 1. 1935, Тьюпело – 16. 8. 1977, Мемфис) – америкалык эстрада ырчысы жана актёр. Пресли 1950-жылдардан Америкада «Рок-н-роллдун атасы» катары таанылып, эркин аткаруу стилинин өзгөчөлүгү менен рок музыканын өнүгүшүнө зор таасир тийгизген. «Good rockin' tonight» (1954), «Milkcow blues boogie» (1955), «I forgot to forget» (1955), «Мени назданып сүйчү» (1956), «Сени сүйүү» жана «Түрмөдөгү тагдыр» (1957), «Кинг Креол» (1958) ж. б. чыгармаларды жараткан. америкалык хит-параддарда анын аткаруусундагы 39 ыр мыкты 10 ырдын катарына кирген, 28 алтын диски чыккан. 1956-жылдан киного тартылган (33 роль): «Солдаттык блюз», «Көгүлтүр Гавайи» (1961), «Мүнөздүн өзгөрүлүшү» (1969) ж. б. 1958–60-жылдары АКШ армиясында кызмат өтөгөн. 1969–77-жылдары Улуу Британия, Гавайи аралында ж. б. өлкөлөрдө гастролдор болгон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Жапон киноакадемиясынын сыйлыгы

**Жапон киноакадемиясынын сыйлыгы** (жап.|日本アカデミー賞 Nippon Akademī-shō, анг. The Japan Academy Prize) - 1978-ж. бери Жапон киноакадемиясы тарабынан жыл сайын мыкты жапон тасмаларына ыйгарылып келе жаткан кино сыйлыктардын сериясы. Сыйлыктардын категориясы Оскар сыйлыгынын категорияларына окшош.

## Сыйлык номинациялары

* Мыкты фильм
* Мыкты режиссер
* Мыкты сценарий
* Мыкты актер
* Мыкты актриса
* Экинчи пландагы мыкты актер
* Экинчи пландагы мыкты актиса
* Мыкты анимациялык тасма
* Музыкадагы мыкты жетишкендик
* Кинематографиядагы мыкты жетишкендик
* Мыкты жарыктандыруу
* Көркөм коюудагы мыкты жетишкендик
* Үн жаздыруудагы мыкты жетишкендик
* Монтаждагы мыкты жетишкендик
* Чет тилдеги мыкты тасма
* Жылдын мыкты ачылышы
* Популярдуулук сыйлыгы
* Ассоциациянын ардактуу сыйлыгы
* Калыстар тобунун төрагасынын атайын сыйлыгы
* Ассоциациянын атайын сыйлыгы

"Чет тилдеги мыкты тасма" номинацияларында Стивен Спилбергдин, Роман Поланскинин, Жеймс Кэмерондун, Клинт Иствуддун, Сержио Леоненин, Бернардо Бертолуччинин, Том Хупердин жана башкалар тасмалары сыйлыкка ээ болгон.
# Жерде-сууда жашоочу

|  |
| --- |
| Земноводные, или Амфибии |
| Маанисин көрсөткөн функциянын жолу туура эмес. |
| Илимий классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттор |

|  |  |
| --- | --- |
| Дүйнөсү:  | Жаныбарлар |

|  |  |
| --- | --- |
| Дүйнө алды:  | Эуметазойлор |

|  |  |
| --- | --- |
| Баскычсыз:  | Эки жактуу-симметриялдуу |

|  |  |
| --- | --- |
| Баскычсыз:  | Экинчилик ооздуулар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тиби:  | Хордалуулар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип алды:  | Омурткалуулар |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфратип:  | Жаак ооздуулар |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс үстү:  | Төртбуттуулар |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс:  | **Земноводные, или Амфибии** |

 |
| Эл аралык илимий аталышы |
| Amphibia Linnaeus, 1758 |
| Подклассы и отряды |
| * Ихтиостеги (*Ichthyostegalia*)

Беспанцирные (*Lissamphibia*)
* Бесхвостые (*Anura*)
* Безногие (*Gymnophiona*)
* Хвостатые земноводные (*Urodela*)

Калып:Вымер Батрахозавры/Рептилиоморфы
* Сеймуриаморфы(Seymouriamorpha)
* Антракозавры (*Anthracosauria*)

Калып:Вымер Лабиринтодонты (*Labyrinthodontia*)
* Темноспондильные (*Temnospondyli*)

Калып:Вымер Тонкопозвонковые (*Lepospondyli*)
* *Acherontiscidae*
* *Adelospondyli*
* *Aïstopoda*
* *Lysorophia*
* *Microsauria*
* *Nectridea*
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематика Уикитүрлөрдө |  Сүрөт сүрөт издөө |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 173420 |
| NCBI   | 8292 |
| EOL   | 1552 |

 |

 |

**Амфибиялар** (лат. Amphibia) — жерде —сууда жашоочу айбандардын бир классы, булардын үч түркүмү бар: (лат. Apoda) — бутсуз амфибиялар, (лат. Anura) — куйруксуз амфибиялар, (лат. Urodela) — куйруктуу амфибиялар.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Калып:Bio-stub
# Карма

**Карма** – (санскритче karma — иш) — инди дининде (индуизм, буддизм, брахманизм, жайнизм) ж-а философиясында негизги түшүнүктөрдүн бири, сансара түшүнүгүн толуктайт. Кеңири мааниде — ар кандай эле тирүү жандык жасаган кылыкжоруктардын ж-а алардын натыйжаларынын суммасы, о. эле тирүү жандын жаңыдан төрөлүү ж-а бөлөк түргө өтүү мүнөзүн аныктайт. Тар мааниде — жасаган иш-аракеттердин учурдагы ж-а
андан кийинки жашоонун мүнөзүнө тийгизген таасири.

Кыргыз тилиндеги адамдын кармасы тууралуу ой толгогон чыгармалардын катарына К. Акматовдун ""Архат" чыгармасы кирет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия:4 -том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. ISBN 978-9967-14-104-9
# Тотулар

коксары аара (*Ara ararauna*).
**Тотулар** (лат. Psittaciformes) - куштар дын бир түркүмү.

Уз. 9,5 смден 1 мге жетет. Тотулардын денеси чымыр келип, өңү ар кандай ачык түстө (Кызыл, көк, жашыл). Тумшугужоон, жазы, күчтүү жана учу илмекей келип, даракка чыкканга көмөк берет. Канаттары күчтүү жана кыска. Буту кыска, 4 манжасынын экөө артын, экөө алдын карайт. Кээ бири учпайт. Тотулар 1 тукумга бириккен 316 түрдөн турат. Эң көп түрү тропик менен субтропикте кездешет. Уяларын даракка же аскаларга салып, 2-5, кээде 8ге чейин ак жумуртка тууйт, 18-30 күнчө басат. Тотулар ар кыл өсүмдүк даны, уругу, мөмөсү менен азыктанат, кай бири курт-кумурска жейт. Тотулардын кээ бир түрү үйдө (тордо) кооздук үчүн асыралат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Валторна

Валторна.
**Валторна** (немисче Waldhorn токой кернейи) байыркы мүштөктүү үйлөмө музыкалык аспап. 17-кылымда пайда болгон. Түпкү теги мергенчилердин мүйүздөн жасалган кернейинен таралган. Өркүндөтүлгөн жез үйлөмө музыкалык аспаптардын оркестрлик тобуна кирет. Валторна үчүн композиторлор К. М. фон Вебер, Ф. Мендельсон, М. И. Глинка, Г. Берлиоз чыгармалар жаратышкан. 20-кылымдан жеке жана ансамблде ойнолот.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Лилия

*Lilium japonicum*.
**Саран** же **лилия** (лат. Lilium, L. 1753) – өсүмдүктөрдүн лилиялар тукумундагы уруусу. Пияз түптүү көп жылдык чөп. Жалбырагы сабагына тегерете же кезектешип жайгашкан. Гүлү түрдүү түстө, түтүктөй же коңгуроодой түзүлүштө, диаметри 13–15 см. Көпөлөк аркылуу жана өзүн-өзү чаңдаштырат. Айрымдарынын жалбырак колтугунда вегетациялык көбөйүү милдетин аткаруучу бүчүр калыптанат. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. Түндүк жарым шардын мелүүн алкагында, көбүнчө токойлуу жана ачык тоо капталдарында 90дон ашык түрү өсөт. КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө, Кавказда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта 21 түрү таралган. Кыргызстанда жапайы түрү кездешпейт. Лилиянын бардык түрү – кооз өсүмдүк. 2000ден ашык сорту өстүрүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# И Цзин

**И Цзин** («Өзгөрүүлөр китеби») – кытай маданиятынын эң байыркы жазма эстеликтеринин бири. Кытайдагы салттык историография «И цзинди» «Ши цзинди» («Ырлар китеби»), «Шу цзинди» («Тарых китеби») жана конфуцийчиликтин байыркы тексттерин классикалык китептеринин катарына киргизет. Китептин аталышы дүйнөдө болуп жаткан тынымсыз өзгөрүүлөр менен байланышкан. “И” иероглифинин пиктограммасынын эң байыркы мааниси түсүн өзгөрткөн хамелеондун образы болгон. Акырындык менен бул иероглиф татаалданып, өзгөргүчтүктүн жана туруктуу кыймылдын идеясына чейин өсүп жеткен. Бул төлгө китепте жарык жана караңгы башталыштарда болуп жаткан өзгөрүүлөр изилденген, жакшы же жаман окуялар тууралуу төлгөлөр салынган. Байыркы кытайлар ар кандай төлгөлөргө, тагдырдын алдын-ала айтууларына зор маани беришкен. “Өзгөрүүлөрдүн китеби” мистикалык мүнөздөгү чыгарма болсо дагы, мында кытай философиясынын түшүнүк аппараты иштелип чыккан. Китеп ошонусу менен баалуу. “Өзгөрүүлөрдүн китеби” – Кытайдагы философиялык ой жүгүртүүнүн өнүгүшүнүн негизги принциптерине жол салган эң башкы булактардын бири. Аныны тексттери биздин заманга чейин 12–6-кылымдан аралыгында ар түрдүү тарыхий мезгилдерде түзүлгөн. Ошондуктан китеп составы жана келип чыгышы боюнча өтө татаал чыгарма. Айрым авторлор “Өзгөрүүлөрдүн китебин” мантикалык (гр. mantika – төлгө салуу, алдын-ала айтуу өнөрү) китеп деп гана болжошсо, экинчилери андан философиялык ой толгоону табышат, үчүнчүлөрү аны логика боюнча окуу китеби деп эсептешет. Бул китеп төлгөлөрдүн тегерегиндеги текст катары пайда болуп,кийин философиялык ой толгоого негиз болгон деген пикир бар. Китеп байыркы жана түшүнүксүз тилде жазылган. Түзүлүшү боюнча ал төмөнкүдөй эки бөлүктөн турат: Негизги текст (цзин) – төлгө практикасы. “Ши-и”– “Он канат” – булар төлгө текстине берилген комментарий болуп эсептелет. Китептин биринчи бөлүгү, б.а. негизги текст алтымыш төрт гексограммадан (люшисы гуа) турат. (Гр. hex – алты жана gramma – жазуу дегенди билдирет). Демек, гексограмма деп алты сызыктын ар кандай айкалыштарынан турган төлгөнү аташкан. Ар бир гексограмма чындыктын белгилүү бир абалын, кандайдыр бир турмуштук кырдаалды чагылдырат жана алар “Он канат” деп аталган китептин экинчи бөлүгү тарабынан чечмеленишет. “Өзгөрүүлөрдүн китебинин“ теориясы боюнча бүтүндөй дүйнөлүк процесс жарык жана караңгы, чыңалуу жана бошоо күчтөрүнүн өз ара аракеттенишүүсүнөн пайда болгон кырдаалдардын мыйзам ченемдүү кезектешүүсү болуп саналат. “И цзиндин” негизине 8 триграмма (ба гуа) гексограммалардын жарым компоненти болуп эсептелген үч сызыктын айкалышуусу коюлган.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,
# Каламбур

**Каламбур** (фр.— сөз оюну) — маанилери жагынан башка-башка, бирок айтылышы жана жазылышы боюнча бирдей эле же жакын турган сөздөрдүн, сөз айкалыштарынын тыбыштык окшоштугуна, үндөштүгүнө негизделип курулуучу стилдик ыкма. Каламбур өнөрү түрк элдеринин (мисалы, өзбек, уйгур, түркмөн, азербайжан) оозеки, айрыкча классикалык жазма поэзиясында кеңири тараган. Кыргыз поэзиясында айрым учурларда гана (көбүнчө балдар фольклорунда) кездешет. Мисалы, «төлдүн башы куба кой, жаныбарым тура кой»
(А. Осмонов «Кой төлдөтүү»). Бул каламбурлук же омонимдик рифма деп аталат. Каламбур көркөм текстте күлкү туудуруу, куудулдануу, тууроо жана башка максаттарда да пайдаланылат.

## Колдонулган адабияттар

*  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Хор

**Хор** (лат.— оюн үчүн ылайыкталган жер ушундайча аталган) — Байыркы Грецияда комедиялык жана трагедиялык чыгармалардын кээ бир жерлеринде ырлар жана бийлер менен чыгуучу актерлор тобу. Кийин 12 адамдан көп ырчылар коллективи хор деп аталып кеткен. Ж. Турусбековдун «Ажал ордуна», Ж. Бөкөнбаевдин «Алтын Кыз» музыкалуу драмаларында жана башка көптөгөн атайын жазылган музыкалык чыгармаларда хор катышат.

## Колдонулган адабияттар

*  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Дипломатия

Ger van Elk, *Symmetry of Diplomacy*, 1975, Groninger Museum.
**Дипломатия** – белгилүү бир мамлекеттин тышкы саясатына байланышкан милдеттерин, максатын жүзөгө ашыруу үчүн өкмөт башчысы же атайын органдар жүргүзгөн саясат. Адатта Д-ны кээде «тышкы мамилелер жөнүндөгү илим», «сүйлөшүү өнөрү» деп да аныкташкан. Д. термини Байыркы Грекияда чет өлкөлөргө жиберилүүчү атайын адамдардын өкүлдүгүн көрсөтө турган ишеним грамотасы – «диплома» деген бүктөлмө тактайдын атынан чыккан. Д. негизинен мамлекет жаралгандан кийин пайда болгон. Д-нын жолдору жана иш- аракети дайыма өзгөрүп турган. 15-кылымда чет өлкөлөрдө туруктуу өкүлдөр пайда болуп, Д-лык иммунитет, даражалар (Д-лык рангдар) келип чыгат. 17-кылымдан тартып эл аралык конференция, кон-гресстер чакырыла баштайт. Д-лык иштерди атайын элчиликтер, миссиялар же ишенимдүү адамдар жүргүзүшөт.

Алар Д-лык мыйзамдардын артыкчылыктарынан пайдаланат. Эл аралык укук Д-лык өкүлдөрдүн өздөрү иштеп турган мамлекетин ички иштерине кийлигишүүсүнө жол бербейт. Д-лык иштердин негизги түрлөрү: дипломатиялык өз ара сүйлөшүү, келишим (договор) түзүү, конференция, конгресс өткөрүү, эл аралык уюмдардын иштерине катышуу. 20-кылымда Улуттар Лигасы, Бириккен Улуттар Уюму сыяктуу ири эл аралык уюмдар түзүлгөн. Кыргыз Респ-сы суверендүү эркин мамл-ке айлангандан бери анын тышкы мамлекетер менен болгон Д-лык байланыштары күч алды. Кыргыз Д-сынын учурдагы максаты – өлкөнүн түпкү таламдарын чечкиндүү коргоо, эл аралык аренада, респ-да коомду жакшыртууга зарыл болгон бардык шарттарды түзүү, кыргыз элинин улуттук эркиндиги менен көз карандысыздыгын колдоо, башка мамлекетердин чоң-кичинелигин ылгабай суверенитетин урматтоо жана алардан да ошондой калыс мамилени талап кылуу. Кыргыз Д-сынын багыттарын, мазмунун жана методдорун иштеп чыгуу менен, ийкемдүүлүгүнө, бийиктигине умтулуу жана келечегине кам көрүү.

## Маалыматтын булагы

* Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек, 2003(жеткиликсиз шилтеме)