# Вики

**Вики** ...

## Тарыхы

Сайтты сүрөттөөдө, эң биринчи жолу «уики» термини 1995-жылы, "Портленддик үлгүлөр сактоочусунун" негизи болуп 1995-жылдын 25 мартта түзүлгөн WikiWikiWeb аттуу эң биринчи уики-системинин түзүүчүсү Уорд Каннингем тарабынан колдонулган. Бул сөз гавай тилинен алынган, «тез» дегенди түшүндүрөт.

Каннингем биринчи башында "иштеши мүмкүн болгон эң жөнөкөй он-лайн берилимдер базасы" деп сүрөттөгөн.
Кийинчерээк, бул сөзгө тийиштүү кийинки англис бэкронимин ойлоп табышкан: *What I Know Is…*.

## Вики концепциясынын маңызы

Уорд Каннингем жана анын Бо Леуф аттуу авторлошу, биргелешип жазган The Wiki Way: Quick Collaboration on the Web деген китебинде Вики концепциясын кийинкидей сүрөттөшкөн:

* Вики, Вики-сайтта, кошумча кеңейтимдери жок эле кадимки веб-браузердин жардамы менен каалаган бетти оңдоого же жаратууга бардык колдонуучуларга мүмкүнчүлүк берет.
* Вики ар кандай беттер ортосунда, интуитивдик жол менен эле шилтемелерди колдонуп байланыш түзүүгө мүмкүнчүлүк берет, жана ошол беттер бар же жок экенин көрсөтөт.
* Вики кокусунан кирип калган колдонуучулар үчүн жакшылап түзүлгөн сайт эмес. Вики, тескерисинче кирүүчүлөрдү, сайттын түзүлүш-көрүнүшүн такай кубулжутуп турган үзгүлтүксүз жаратуу процессине катышууга чакырат.

## Негизги касиеттери

Викинин кийинкидей касиеттери бар:

* **Текстти бир нече ирет оңдоо мүмкүнчүлүгү.** Бул касиет вики-чөйрө (сайт) тарабынан камсыз кылынат, редактор тарабына эч кандай кошумча талаптар койулбайт.
	+ Викинин в**ики-белгилөө** деп аталган өзгөчө белгилөө тили бар. Ал, текст арасында түзүлүштүк элементтерди жана шилтемелерди тез эле белгилегенге, кээ бир элементтерди оңдоого жана тескөөгө жардам берет.
	+ Викинин **беттерди нускалоо тутуму** бар. Ал оңдоолор арасындагы өзгөрүүлөрдү байкоого, жана мурунку нускага кайтууга жардам берет.
* **Киргизилген өзгөрүүлөрдүн дароо көрүнүшү. Тексттин мазмунун аталыштар энчиленген беттерге бөлүү мүмкүнчүлүгү.
	+ **Шилтемелөө мүмкүнчүлүгү**: сайттын беттери жана уул бөлүмдөрү контексттик шилтемелер аркылуу байланышат.
* **Авторлоштук**. Кээ бир вики макалаларды сайттын бардык кирүүчүлөрү оңдой алат.

## Техникалык негизи

Вики-текстти MediaWikiде оңдоо.
Вики-чөйрө түзүү үчүн атайын ПӨ керек болот — *вики-кыймылдаткыч*. Бул сайтты башкаруу тутумунун өзгөчө түрү — түзүлүшү жана фунционалдуулугу жагынан абдан жөнөкөй, анткени аны түзүлүштүрүүнү жана анын мазмунун иштетип чыгууну колдонуучу "кол түрүндө" аткарат.
Википедия жана Викимедиа фондунун башка долбоорлору MediaWiki кыймылдаткычында куралган.

## Өзгөчөлүктөрү

Вики тилиндеги вики-беттерди байланыштыруучу шилтемелери HTML дегиге караганда көрсөтмөлүүрөөк жана коопсуздуураак, анткени JavaScript жана Катарланган Стилдер Жадыбалы чектелген түрдө колдонулат.

## Вандализм

Кээ бир викилерди ар бир каалоочу, катталбаган колдонуучу болсо деле, өзгөртө алат. Бейбаштар ар кандай үйлөрдүн дубалдарын, дарбазаларын граффитилеп кеткен сыяктуу, уики-макалаларын да атайылап бузуп, орунсуз маалымат жазган учурлар да болот. Бирок, бактыга жараша, үйлөрдүн дубалдарынан, дарбазаларынан айрымаланып, Википедияда макаланын мурунку нускасын кайтарып алса болот: **бузгандан оңдогон оңой**. Болбой эле баратса, бир нече жолу бейбаштык кылган колдонуучуга макалаларды өзгөртүүгө тыйуу салып койсо болот: IP-дарегин же колдонуучу атын кара тизмеге киргизип койсо болот.

## Шилтемелер

## Кошумча караңыз

* Кыргыз тилиндеги вики-сайттар
* Семантикалык вики
* Вики-хостинг
* Вики-кыймылдаткыч