Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аргайл

**Аргайл** — Австралиядагы алмаздын ири кени, Батыш Австралия штатында, Кунунарра шаарынан 120 км түндүк-чыгыш тарапта; запасы жана казып алуу көлөмү боюнча дүйнөдөгү ири кен. 1979-жылы ачылган (дүйнөдөгү кимберлит эмес типтеги түпкү кен), 1981-жылдан ачык түрүндө иштетилет. 2007-жылдан жерастынан казып алуу пландаштырылууда. Калган запасы 170,4 млн карат, кенташтагы алмаздын орточо өлчөмү 2,77 кар/ошондой Кен протерозойдун кыймылдуу зонасында жайгашып, соңку протерозой - алгачкы архей жиреп чыккан жана метаморфизмделген тоотектер оливиндүү лампроит түтүкчөсүндө жатат. Түтүкчөнүн узундугу 2 км, туурасы 500 м (250280 мден 100 мге чейинки тереңикте). Алмаздын сапаты төмөн: зергерлик 5%, субзергерлик 40%, калганы техникалык алмаз; орточо массасы 0,08 карат (ириси 28 карат), орточо баасы 9,5 доллар/карат. Өңү күрөң түстүү (80%ке чейин), калганы сары жана өңсүз (15-20%), сейрек кездешкени кызгылт түстүү (бриллиант массасы 0,95 карат, дүйнөлүк эң кымбат баада сатылган - 900 миң доллар/каратка).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Йозеф Гайдн

Гайдн (1792).
**Франц Йозеф Гайдн** (болжол менен 31. 3. 1732—31. 5. 1809) — австриялык композитор.

Вена классикалык мектебинин өкүлү, аспаптык музыкадагы классикалык стилге негиз салуучу. Оксфорд университетинин ардактуу доктору (1791). Алгачкы симфонияларын 50— 60-жылдары жазган. Гайдндын чыгармачылыгынын гүлдөп турган учуру 18-кылымдын 80—90-жылдарына туш келет. Ал жылдары белгилуу Париж, Лондон симфонияларын, бир нече оратория, месса ж. б. жаратат. Гайдндын музыкасы терен демократтык мүнөзгө ээ жана элдик чыгаомалар менен тыгыз байланыш­туу. Ал көп улуттуу Австриянын муз. фольклорун билгичтик менен пайдаланган. 1798-ж. «Дүйнөнүн жаралышы», 1801-ж. «Жыл мезгилдери» операларын жазган. Гайдн 24 опера, 3 оратория, 14 месса ж. б. диний чыгармалар, 104 симфония, 41 фортепьянолук трио, квартет, увертюралар, түрдүү муз. аспаптар үчүн концерт калтырган.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Чөл

Дюна
**Чөл** ― өсүмдүк өсүүгө шарты катаал аймактарда нымдын (кургакчыл чөл) же жылуулуктун жетишсиздигинен (суук чөл) пайда болгон ландшафттын тиби. Материктин ички бөлүгүндө жайгашкан континенттик чөлгө (мисалы: Гоби, Такла-Макан) жана материктердин батыш жээктеринде жайгашкан океан жээктик чөлгө (Атакама, Намиб) бөлүнөт. Субстратына жараша кумдуу, таштуу, чополуу, лёсстуу, шордуу ж.б. болуп ажыратылат. Рельефине тайпак тоолордун, дөбө дөңсөөлөрдүн, аралча тоолордун, структуралык дарыя өрөөндөрүнүн, көлдүн туюк ойдуңдарынын татаал айкалышы мүнөздүү. Климаты кескин континенттик, кургакчыл. Жаан-чачынын жылдык өлчөмү 100–200 мм жана андан да аз (бууланууга каайлана-тегереги, чети; мисалы: Ысык-Көл чөлкөмү, шаар чөлкөмү ж.б. Кээде ойдуң, өрөөн, край, аймак маанисинде да айтыла берет.

## Булактар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine ISBN 9967-14-006-2
# Психопатия

**Психопатия** (психо... жана ...патия), патологиялык мүнөз – психикалык оорулардын тобу. Психопатия менен «кадимки» мүнөздүн ортосунда ачык ажырым чек болбойт. Өзүнчө пайда боло турган ооруларга салыштырганда психопатия адамда өмүр бою туруктуу болот, бирок психикалык функциялардын кескин бузулушуна (жөөлүү, галлюцинация ж. б.) алып келбейт. Психопатияга тукум куугучтук, баланын төрөттө майып болушу, туура эмес тарбия, социалдык терс таасирлер себеп болушу мүмкүндүк психопатиянын астениялык (таасирге тез берилүү, ачуусу тез келүү, чечкинсиздик, кызганчаактык), психастениялык (курулай коркуу, өз оюнун жана кыймыл-аракетинин тууралыгына шектенүү ж. б.), бат козголуучу (өзүн өзү кармай албай, каарданып, ачуусу бат келип, бирөөгө кол салуудан кайра тартпайт), параноялык (кандайдыр жогорку идея издешет, башкаларга караганда өз идеясы артык, жогору тургансыйт) ж. б. түрлөрү болот. Психопатияны алдын алуу жана дарылоо үчүн оболу бала кезден туура тарбиялоо, үй-бүлөдө, мектепте, өндүрүштө туура мамиле жасоо зарыл.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Люминесценция лампасы

**Люминесценция лампасы** - разряддын улътракызгылт көк нурунун таасири менен люминофорлордун жарык чыгарышы аркылуу жарык агымы аныктала турган газ разряддуу жарык булагы.

* Кызытма лампага Караганда Люминесценция лампанын жарык чыгаруусу, иштөө мөөнөтү бир нече эсе көп болот, ошондуктан ал лампа зал, бөлмө, көчө ж. б. жерлерди жа­рык кылууда коп колдонулат.
* Мындай жарык булагынын көп таралган туру — сымаптуу Люминесценция лампасы Ал ички бетине люминофор сыйпалган туюк тунук айнек түтүктөн турат.
* Түтүктун бир жак учуна вольфрам зымынан спираль турундо электрод киргизилет.
* Иштөө жөндөмүн жогорулатуу учун электроддун бетине карбонаттан же жегич-жер металлынын ото кычкылынан даярдалган оксид суспензиясы сүйкөлөт.
* Сымап атомдорунун дүүлүгүү шартын жакшыртуу жанa лампанын иштөө мөөнөтүн узартуу максатында лампанын ичине бир тамчы сымап тамызылат жанa белгилүү санда инерт газдары (Ат, Ne ж. б.) толтурулат.
* Люминесценция лампасын өзгөрмө ток булагы менен бириктиргенде, электроддор ортосунда электр тогу пайда бо­луп, ал сымап атомдорун дүүлүктүрөт да, жарыкты пайда кылат.
* Ошол сымап буусунун басымы спектрдин ультракызгылт көк тармагынан интенсивдуу нур чыгарып, ал нур лам­панын люминофор катмарын жарык чыгартат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.