Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Баа

**Баа моралдык** – коомдук чындыктын ар кандай көрүнүштөрүн жана адамдардын жүрүм-турумдарын алардын адеп-ахлактык мүнөзүнө карай кубаттоо же сындоо. Адамдарга белгилүү бир адеп-ахлактык жорук-жосундарды жасоону алдын ала аныктаган моралдык нормалардан айырмаланып, моралдык баа жорук-жосундардын адеп-ахлак талаптарына жооп берүүсүн же бербөөсүн тактайт. Жалпы моралдык баа жамандык жана жакшылык категорияларынын туундусу болуп саналат. Ал тарыхый мүнөзгө ээ жана коомдук түзүлүшкө, таптык күрөшкө ж. б. карай өзгөргөн адеп-ахлактуулуктун объективдүү критерийи болуп саналат. Моралдык баанын негизинде жорук-жосундардын социалдык маани-маңызын таанып билүү жатат. Ушул негизде моралдык баанын жардамы аркасында адамдардын жүрүм-турумун жөнгө салууга болот. Моралдык баалоодо адамдардын жорук-жосунунун мотивдерин гана эмес, алардын социалдык кесепеттерин да эске алуу зор мааниге ээ.

**Баа экономикалык** — товар наркынын акчалай туюнтмасы. Товар баасынын өлчөмү төмөнкүчө белгиленет: 1) товардын өздүк наркы; 2) акча материалынын (алтын) наркы; 3) суроо-талап менен сунуштун өз ара катышы;

Алтындын баасы канчалык жогору болсо, товарлардын баасы ошончолук төмөн болот. Талап сунуштан көп болсо, баа өлчөмү нарктан жогору болот, ал эми сунуш көбөйсө, баа нарктан төмөндөйт. Талап менен сунуш барабар болгон учурда тең салмактуу баа коюлат.

Баа базасында аймактар, тармактар жана ишканалар ортосунда товар алмашуу жүрөт. Баа өлчөмү экономикалык мыйзамдардын, биринчи кезекте нарк мыйзамынын таасири астында аныкталат. Баа макроэкономикалык пропорцияларды, өндүрүштүн натыйжалуулугун, продукциянын өндүрүүчүлөрү менен кардарларынын экономикалык кызыкчылыгынын баланстуулугун контролдоодо, пландоодо жана талдоодо пайдаланылат. Баа калктын жашоо деңгээлинин абалын жана динамикасын мүнөздөөчү маанилүү көрсөткүчтөрдүн бири болуп саналат.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
# Xbox One

Xbox One.
**Xbox One** — Microsoft тарабынан иштелип чыккан үй видео оюн консолунун сегизинчи муундагы чыгарылышы. 2013-жылдын май айында жарыялаган консол Xbox 360тын мураскери жана Xbox үй-бүлөсүндөгү үчүнчү консол болуп саналат. Ал биринчи жолу Түндүк Америкада, Европанын айрым бөлүктөрүндө, Австралияда жана Бразилияда 2013-жылы ноябрда чыкса, Жапонияда, Кытайда жана башка Европа өлкөлөрүндө 2014-жылдын сентябрында жарык көргөн. Ал Кытайда, өзгөчө Шанхай Эркин соода аймагында жарык көргөн биринчи Xbox оюн консолу болуп саналат. Microsoft түзмөктү "баары камтылган оюн-зоок системасы" катары пулдаган. Xbox One чыгарылышы негизинен Sony'нин PlayStation 4үнө, Nintendo'нун Wii U менен Switch'ине каршы атаандашат.

Өзүнөн мурдагы PowerPC'ге негизделген архитектурадан оолак болгон Xbox One түп нуска Xbox'то колдонулган x86 архитектурасына кайтып барган; ал x86-64 буйрук жыйындысынын айланасында курулган AMD Accelerated Processing Unit (APU) өзгөчөлүктөрүн камтыйт. Xbox One'дын башкаруучусу Xbox 360тагыдан айырмаланып, кебетеси кайра кооздолуп, санарип баскыч жана багыт сезгич болуп жасалып чыккан. Консол булут компүтиңге, коомдук желе өзгөчөлүктөрүнө чоң басым жасайт. Ошондой эле оюндан видео клиптерди же скриншотторду жаздырып алып бөлүшүү, же болбосо Mixer жана Twitch сыяктуу видео көрсөтүү кызматтарына түз көрсөтүү мүмкүнчүлүгүн берет. Оюндарды колдоого алынган Windows 10 түзмөктөрүндө жергиликтүү тармак аркылуу консолдон тышкары да ойногонго болот.

2016-жылы Microsoft Xbox One S деп аталган Xbox One'дын жаңыртылган моделин чыгарган; ал жакшыртылган дизайнга, 4K ойнотууга жана сапат жогорулатууга, HDR10 жогорку динамикалык диапазондук түскө ээ болгон. Xbox One X деп аталган эң кымбат модели 2017-жылдын июнь айында айтылгандай, ноябрда жарык көрмөкчү. Анда негизги жабдыгы жакшыртылып, оюндарды 4K чечилишине ылайыктоого багытталмакчы.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Одноклассники

Одноклассники|  |
|  |
| URL: | odnoklassniki.ru ok.ru |
| Коммерциялыкпы? | ооба |
| Сайттын түрү | Социалдык тармак |
| Катталуу | акысыз |
| Жеткиликтүү тилдер | 8 тил: орусча, кыргызча украинче, өзбекче, азербайжанча, армянча, грузинче, румынча (Молдовада), аңглисче |
| Ээси |  «Одноклассники» ЖЧК (компанияга  Nessly Holdings Limited (Mail.Ru Group) ээлик кылат) |
| Түзгөн | Попков, Альберт Михайлович |
| Ачылган күнү | 26-март 2006-жыл |
| Азыркы абалы | иштейт (активдүү) |

«**Однокла́ссники**» — классташтарды, курсташтарды, мурдагы бүтүрүүчүлөрдү, ошондой эле туугандарды жана жакын адамдарды издөөгө жана алар менен маектешүүгө арналган, көптилдүү социалдык тармак. Долбоор 2006-жылдын 4-мартында ишке киргизилген, анын автору орус веб-иштеп чыгуучу Альберт Попков.

## Компания

Компаниянын кеңсесинин дареги: Орусия, Москва шаары, Ленинград проспекти, 39-үй, 79-курулуш, «SkyLight» ББ.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Расмий сайты
* «Одноклассники» долбоорунун архитектурасы жана платформасы
* Одноклассники *Twitter* сайтында
# Эссе

**Эссе** (фр. *essai* – тажрыйба, иштелип бүтпөгөн чыгарма) – адабий жанр, очерктин өзгөчө бир түрү, анда жазуучунун турмуш көрүнүштөрүнөн жаралган ой жүгүртүүлөрү, кыялы берилет. Дүйнөлүк адабияттын тарыхында эссе жанр катары 12-кылымда Европада пайда болот, анын өзгөчө өнүккөн жери Англия болгон. Эссенин стили образдуулугу, сүйлөө речине жакындыгы жана курчтугу менен айырмаланат, философия, эстетика, адабий сын, көркөм публицистика аралаш келет. Ф. Франс, бир тууган Манндар, Б. Шоу ж. б. эссенин эң мыкты үлгүлөрүн жаратышкан. Кыргыз адабиятына эссе жаңыдан кире баштады. К. Жусуповдун “Ыр сабындагы өмүр”, «Жаз» повесттери эссеге мисал болот.

Эссенин негизги максаттары ― окурманды маалымдоо, ынандыруу жана көңүлүн ачуу, автордун өзүн билдирүүсү же бир же бир нече максаттардын айкалышы. Алардын ийгиликке жетиши автордун аудиториясын туура аныктай билүүсүнө жараша болот. Жакшы эссе оригиналдуу ой жүгүртүүсү, стилдик сезими жана натыйжалуу уюштуруу менен айырмаланат.

Кошмо Штаттарынын жана башка өлкөлөрдүн көпчүлүк университеттеринде студенттердин окуунун алгачкы жылдарындагы тиешелүү көндүмдөрүн жогорулатуу үчүн негизги окуу предмети болуп саналат. Окуунун жүрүшүндө студенттер дил баяндын жаралуу принциптерин жана негизги түрлөрүн үйрөнүшөт.

## Колдонулган адабияттар

* "Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004.
# Юникод тамгалар тутуму

**Юникод тамгалар тутуму** (Universal Character Set (UCS)) — Юникод стандартынын бөлүгү болуп эл аралык стандарт тамгалар тобунун тутуму. Учурдагы UCS тутумунун толугураагы болуп UCS-2 системи эсептелип, анда көпчүлүк дүйнөлүк тилдердин алфавитин коддоого тамганын 16 биттүү коду аныкталган.

## Колдонулган адабият

* Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. 2004-ж., ISBN 9967-14-014-3
# Генетика инженериясы

**Генетика инженериясы**, ген инженериясы — молекулярдык генетиканын бөлүмү; клетка ээсинде көбөйүп, керектүү заттарды (белокту) синтездөөгө жөндөмдүү, ген материалдын тирүү эмес шартта, максатка ылайык жаңы комбинацияларын алуу. Генетика инженериясы 1972-ж. Америкада П. Бергдин лабороториясында биринчи жолу рекомбинациялык ДНК (рекДНК) алынгандан баштап өнүгө баштаган. Организмден сырткары шартта рекДНКны түзүүдө ферменттердин (реструктазалар, лигазалар) мааниси чоң. Ал ферменттер алынгандан кийин гана жасалма генетикалык материалдарды техникалык жактан иш-аракетке киргизүү мүмкүн болду. рекДНКнын молекуласы шакекче формада болуп, максатка ылайык генди же гендерди жана рекДНКнын көбөйүшүн жана белок синтезин камсыз кылуучу ДНК бөлүгүн камтып турат. Көбүячө ичеги таякчасы жана башка бактериялардан алынган вектор рекДНКга функциялык касиетти берет, анткени анда репликацияны (рекДНКнын көбөйүшүн камсыз кылуучу), гендердин транскрипциясын жана трансляциясын башкаруучу бөлүктөр бар. Генетика инженериясынын жетишкендиктерине байланыштуу көп гендердин клондору алынды.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Металл

**Металл** (гр. Mettallon — жерден казып алам) — кадимки шартта электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгү жогору, согуп иштетүүгө ийкемдүү «металлдык» жалтырактыкка жана башка касиеттерге ээ болгон жөнөкөй зат.

Мисалы, мындай касиеттерге ээ болушу алардын кристаллдык торчосунда кыймылдуу эркин электронунун болушуна байланыштуу. Элементтер мезгилдик тутумундагыэлементтердин 80 % ашыгы металлдык касиетке ээ. Биринчи группанын башкы тобунун подгруппасынын М. щелочтуу М., экинчи группанын башкы подгруппасынын М. (Ве башкасы) — щелочтуу жер металлдары деп аталат. Башкы группанын М. валенттик электрондору ирээти менен S, P деңгээлчелерине, кошумча подгруппанын М. d деңгээлчелерине, ал эми лантаноиддер *менен*  актиноиддердики f деңгээлчелерине жайгашат. М. химимялык касиеттери валенттик электрондун атом ядросу менен начар байланышта болушуна шартталган. Алар оң иондорду жеңил пайда кылышат. Окистенүү даражалары оң мааниге ээ. Калыңдыгы 10 -4 *мм* Аg, Аu жука баракчалары көгүлтүр жашыл түстө болот. М. эн майда күкүмү кара же каралжын. Айрым М. (In, Sd, Bi) бөлмө темп-расында морт, ал эми ысытканда ийилгич. Кадимки шартта типтүү М. бардыгына металлдык касиет мүнөздүү (мисалы, Си, Аg, Аu, Fе). Өтө жогорку басымда М. касиеттери кескин өзгөрөт. Куймалар касиеттери боюнча металлга өтө жакын болгондуктан металл катары каралат. М. жана анын куймалары өнөр жайда кеңири колдонулат.

Металлдар электрондорун жоготуу аркылуу катиондорду түзүүгө көбүрөөк жакын болушат. Көпчүлүк металлдар кычкылтек менен реакцияга кирип оксиддерди пайда кылат.

## Булактар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
* Mortimer, Charles E. (1975). *Chemistry: A Conceptual Approach* (3rd ed.). New York:: D. Van Nostrad Company.
# Чикаго Университети

Чикаго Университети.
**Чикаго Университети** (англ. *University of Chicago*) - Иллинойс штатындагы Чикагодо жайгашкан жеке изилдөө окуу жайы болуп саналат. Ал көптөгөн улуттук, эл аралык рейтингдерде жана өлчөмдөрдө жогорку орундарда турат.

Бул университет 1890-жылы түзүлгөн, ал беш академиялык изилдөө бөлүмдөрүнөн, жети кесиптик окуу уюшулган колледждеринен, ар кандай магистратуралык жана ич аралык комитеттерден турат. Көркөм өнөрдөн жана илимден тышкары, Pritzker School of Medicine, Booth School of Business, Law School, School of Social Service Administration, Harris School of Public Policy Studies, Divinity School жана Graham School of Continuing Liberal and Professional Studies мектептери менен да белгилүү. Азыркы учурда университеттин колледжинде 5,700 студент , ал эми окуучулардын жалпы саны болжол менен 15000ге барабар.

Чикаго университетинде көптөгөн белгилүү бүтүрүүчүлөрү бар. Окуучулар, мугалимдер жана кызматкерлер арасында 92 Нобель сыйлыгын алып, дүйнөдөгу мекемелердин арасынан төртүнчүсү болуп эсептелинет. Ал эми MacArthur “Genius Grant” сыйлыгын 34 мугалим, 16 бүтүрүүчүлөр алышкан. Андан тышкары бүтүрүүчүлөрдүн арасында 51 Rhodes Scholars мүчөлөрү, 23 Marshall Scholars мүчөлөрү, 9 Fields медалисттери , 20 National Humanities медалисттери, 13 миллиардери, Америка Кошмо Штаттарынын Конгрессинин мүчөлөрү жана дүйнөнүн бардык өлкөлөрүнүн мамлекет башчылары бар.

## Тарыхы

## Кампустары

## Жетекчилиги

## Шилтемелер
# Помпей

**Помпей** – Италиянын түштүгүндөгү шаар. Кампания областында Неополь булуңунун жээгиндеги Везувий жанар тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 25 миң (2010). Негизинен калкы туристтерди тейлешет. Геофизикалык обсерватория бар. Шаарга жакын байыркы Помпей шаарынын урандылары жайгашкан. Ал биздин замандын 79-жылы Везувий жанар тоосунун атылышынан 7–9 м калыңдыктагы күл астында калган. Казуу иштери 18-кылымдын ортосунан, кийин 1940–50-жылдарда жүргүзүлүп, шаардын көп бөлүгү, шаар дарбазасынын жанындагы көрүстөн жана анын четиндеги кооз жайлар ачылган. Помпей капысынан кыйрагандыктан, анда храмдардын, театрдын, ошондой эле скульптура, мозаика менен кооздолгон көптөгөн турак үйлөрдүн калдыктары жакшы сакталып калган. Помпей – биздин замандын 1-кылымындагы Рим империясынын чарбасы, турмушу, маданиятты жана искусствосунан маалымат берүүчү маанилүү булак. 1997-жылы Шаардын археологиялык зонасы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Граффити

**Граффити** (итал. graffiti — чийилген) — имарат дубал жана идиш беттерине чийип, оюп түшүрүлгөн жазуу, сүрөт.

Граффитинин байыркы жана орто кылымдагы элдердин жашоо-тиричилигин, үрп-адатын изилдоодо чоң мааниси бар.

Граффити байыркы Рустун убагында салынган имараттардын баарында дээрлик учурайт (мисалы, Киев, Новгороддогу соборлор ж. б.).

Тарых илиминде бул термин илгертен бери колдонулуп келген, бирок тар мааниде. Байыркы эпиграфиялык эстеликтер жөнүндө сөз болгондо, "граффити" жана "дипинти"түшүнүктөрү бөлүнөт. Эгер акыркысы боек менен жазууну билдирсе, анда" граффити "чийилген жазуулар болуп саналат (терминдин өзү түздөн — түз италиялык этиштен келип чыккан — "тырмоо"). Классикалык искусство тарыхында, айрыкча Италиянын Ренессанс доорунда-сграффито (Италия. же граффито (итал. жана жасалгалоо түрү, ал негизге, мисалы, кирпич дубалга же керамикалык буюмдун бетине, түсү боюнча эки же андан көп түрдүү жабуучу материалдын катмарын (цемент, гипс, ангоба) кийин берилген сүрөт боюнча жарым-жартылай чийүү менен коюудан турат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Артур Миллер

**Миллер Артур** (17. 10. 1915, Нью-Йорк – 10. 2005, Конектикут штаты, Роксбери) – америкалык. драматург. «Коммивояжёрдун өлүмү» (1949) трагедиясында «кичине адамдын» үмүт, ишеним жана моралдык норма катары туткан «ийгилигинин» кыйрашын чагылдырат. «Катаал сыноо» (1953) аттуу элдик тарыхый хрониканын автору. Экзистенциалисттик маанайдагы интеллектуалдык драмасында («Бул Вишиде болгон», 1965) дүйнөдөгү терс көрүнүштөр үчүн ар бир адамдын жоопкерчилиги көрсөтүлөт. «Дүйнөнүн жаралышы жана башка иштер» (1972) аттуу комедиясында адамдын күнөөлүүлүгү жана анын адеп-ахлакты тутууга кылгaн аракетинин ортосундагы ирониялык коллизия берилген. «Америкалык хронограф» (1980) ж. б. пьесалары бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Федерико Гарсиа Лорка

**Гарсиа Лорка Федерико** (1898—19. 8. 1936) — испан акыны, дра­матург.

Гранада университетин бүтүргөн 1929—30-ж АКШ менен Кубада болуп, капит. дүйнөдөгү терс көрүнүштөрдү «Акын Нью-Йоркто» ыр жыйнагында (1940) көрсөткөн.

Драмалык чыгармаларында («Мариана Пинеда», 1925) сүйүүнү даңктап, өлүмдү жектейт, зулумдукту ишкерелейт. «Кан төгүлгөн той» (1933), «Иерма» (1934), «Бернарда Альбанын үйү» (1936) аттуу белгилүү драмалык чыгармалардын автору. Гарсиа Лорканын каармандары эскиликке карты аёосуз күрөшөт. Испа­ния республика болуп жарыяланганда (1931), өз өлкөсүнүн алдыңкы жазуучуларынын тобуна кошулган.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Доу Джонстун өнөр жай индекси

**Доу Джонстун өнөр жай индекси** (англ. Dow Jones Industrial Average, кыск. DJIA; NYSE: DJI) — болгон америкалык рыноктук индекстердин эң эскиси. Индекс Wall Street Journal газетасынын редактору Чарльз Доу тарабынан 1884-жылы америкалык фонддук рыноктордун өнөр жайлык курамынын өнүгүүсүнө көз салуу үчүн түзүлгөн. Баштапкы өнөр жай ишканалардын бирөөсү да индексте калган эмес.
DJIA акцияларынын индексинин эң эски жана кыйла белгилүү индекстеринин бири болуп эсептелсе да, көптөгөн кесипкөйлөр, Dow Jones АКШ жалпы фондулук рыногун, S&P 500 же Russell 2000 индекси сыяктуу кыйла кеңири рыноктук индекстерге салыштырмалуу адекваттуу эмес чагылдырат деп эсептешет.

Индекстин эң чоң төмөндөөсү 1987-жылы “кара дүйшөмбү” күнү болгон, анда Dow Jones 22,6% жоготкон.

## Тандоо эсеби жана критерийлери

Индекс АКШнын 30 ири компаниясын камтыйт. "Индустриалдык" деген аныктама тарыхка болгон урматтоодон артык эмес: азыр бул компаниялардын көбү бул тармакка тиешелүү эмес.

Алгач, индекс камтылган компаниялардын акцияларынын баасынын орточо арифметикалык көрсөткүчү катары эсептелген. Азыр, бардык 30 акциянын бааларынын суммасын эсептөө үчүн Dow Jones коэффициентине бөлүшөт. 2021-жылдын 4-ноябрынан баштап Доу Джонс коэффициенти 0,15172752595384 түзөт. Уюмдаштыруучу компания акциялардын бөлүнүшүнө дуушар болгондо коэффициенти өзгөрүп турат, андыктан акциялардын бөлүнүшү индекстин маанисине таасир этпейт.

## Инвестициялоо методдору

Доу Джонс индексине инвестициялоо индекстик фонддор аркылуу, ошондой эле опциондор жана фьючерстик келишимдер сыяктуу туунду аспаптар аркылуу мүмкүн болот.

Опциондордун Чикаго биржасы Board Options Exchange DJX тамыр белгиси аркылуу Dowга опцион контракттарын чыгарат.

Индекстин көрсөткүчтөрүн кайталаган ETF, State Street Corporation тарабынан чыгарылат.

## Шилтемелер
# Рембрандт

**Рембрандт Харменс ван Рейн** (1606, Лейден – 1669, Амстердам) – голландиялык живописчиси, графикчи Лейден университетинде (1620) азыраак окуп, Я. ван Сваненбюрхтан (1620–23-ж. ченде), Амстердамда П. Ластмандан (1623) таалим алган. Р. 1625-ж. Лейденде өнөркана ачкан. 1631–32-ж. Амстердамда жашаган. Р. портреттеринде адамдын ыраңын, кийимин, асыл буюмдарды так берген. Тышкы патетика, барокконун динамикалуулугунан башка драматизмге жана демократия толгон образдарды чагылдырган реалисттик сүрөттөрдү (“Даная”, 1636, Эрмитаж, Ленинград), пейзаждарды (“Таш көпүрөлүү пейзаж”, 1638, Рейксмюсеум, Амстердам), гравюраларды (беретчен автопортрети, 1639) жараткан. 1642-ж. “Түнкү күзөт” деген голланд элинин эркиндик күрөшүн эске салган композициясынан улам Р-тын искусствосу менен демократиялык салттарын жоготкон буржуазиялык коомдун ортосунда келишпөөчүлүк пайда болот. Ушундан улам ага заказ берүү токтолот. 1640-жылдары анын чыгармаларындагы көтөрүңкү маанай жоголот. 1656-ж. чабал сүрөтчү катары бааланып, 1657–58-ж. бардык мүлкү аукцион аркылуу сатылат. Өзү өмүрүнүн акыркы жылдарын Амстердамдын еврей кварталында өткөрөт. Кийинки мезгилдеги сүрөттөрүндө (“Ассур, Аман жана Эсфирь”, 1660, А. С. Пушкин атындагы сүрөт музейи, Москва) изденүүлөрүнүн синтези чагылган жана анын кеңири, эркин живописи тереңдикке ээ болуп, жарык шаңы коллизияларды ачууну күчөтүүчү курал катары кызмат өтөйт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Ганг

Ганг.
**Ганг**, **Ганга** — Индия менен Бангладештеги дарыя. Узундугу 2700 км, алабынын аянты 2200 миң км2. Гималаи тоолорунан башталат. Инд-ганг түздүгүнүн чыгыш бөлүгү аркылуу агып, Инди океанынан Бенгал булуңуна куярда Брахмапутра жана Мегхна дарыялары кошулуп жалпы дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары Жамна, Сон, Дамодар (оң), Гомати, Гхагхра, Гандак, Коси (сол). Режими муссондук, жайында деңгээли 15 мге чейин көтөрүлүп, ташкындайт. Орто чыгымы 13 миң м3/сек; чатынан 300 кмге чейин деңиз ташкыны таасир тийгизет. 1450 кмге (Гималайдын этегине) чейин кеме жүрөт. Ганг жана анын куймалары сугатка кеңири пайдаланылат. Боюнда Аллахабад, Варанаси, Патна шаары, дельтасында Калькутта (Индия) деңиз порту жайгашкан. Ганг индустардын ыйык дарыясы катары эсептелет, жээктеринде зыярат жайлары бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Калып:River-stub
# Өлүм жазасы

**Өлүм жазасы** – адам өмүрүнө колсалуу менен байланышкан өзгөчө оор кылмыштар үчүн гана берилүүчү өзгөчө жаза чарасы. Ө. ж. ырайым кылуу иретинде 30 жылга эркиндигинен ажыратуу менен алмаштырылышы мүмкүн. Ө. ж. боорукердик максаттарда аял-затына жана жашы жете элек кезинде кылмыш жасаган адамга карата колдонулбайт.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Полиомиелит

Полиомиелит оорусунун вирусунун электрондук микросүрөтү
**Полиомиелит** (байыркы грек тилинен πολιός — боз и µυελός — жүлүн) — көбүнчө балдардын катуу кармаган жугуштуу оорусу.

## Оору түрлөрү

Нерв системасы жабыркап, көбүнчө *шал* болот. Анын *шал кылбоочу* (жеңил) түрү да бар. Ал байыркы мезгилден бери эле белгилүү болуп, кеңири таралган. Полиомиелит вирусун жасалма жол менен өстүрүп көбөйтүү жана андан вакцина жасоо — балдарды массалык түрдө эмдөөгө мүмкүнчүлүк берди. Мунун негизинде аны кыска мөөнөттүн ичинде азайтууга, айрым өлкөлөрдө жок кылууга мүмкүн болду. Полиомиелит азыркы мезгилде биздин өлкөдө өтө сейрек учуроочу жана жеңил өтүүчү дарт болуп калды.

## Вирустары тууралуу

Аны вирустар козгойт. Козгогуч төмөнкү температурага өтө туруктуу. Тоңдурулган түрдө вирус бир топ жылдап, сууда жана тамак азыктарында бир нече жумага чейин сакталат. Ошону менен катар ультракызгылткөк нурлардын таасирине, жогорку температурага туруксуз. Ал хлорлуу акиташтын эритмеси, суутек өтө кычкылы, марганцовкага өтө сезгич келет. Ооруну оорулуу киши жана вирус алып жүрүүчү жугузат. Вирус дени соо кишиге ичеги-карын жолдору (ооз) аркылуу козгогуч менен булганган тамак-азыктарды, жашылча-жемишти, чийки сүттү, кайнатылбаган сууну ичкенде жугат. Айрым учурларда оорунун алгачкы 3—5 күнүндө вирус алкым былжыр челинде да болушу мүмкүн.

## Оорунун жүрүшү

Сыркоологон киши сүйлөгөндө, жөтөлгөндө, чүчкүргөндө шилекейи менен сыртка бөлүнүп, абаны булгайт. Козгогуч дени соо кишинин организмине ошол булганган аба менен дем алганда жугушу мүмкүн. Ошондой эле булганган үй тиричилик буюмдары (оюнчук, идиш-аяк жана башкалар) менен да жугат. Оору капысынан катуу кармайт. Дене ысыйт (38—39°ка чейин). Сыркоологон киши жөтөлүп, чүчкүрүп, тамагы ооруйт, айрым учурда ичи өтөт. Оорунун мындай белгилери 4—5 күндөн кийин басаңдайт, бирок бир жумадан кийин дене кайрадан ысып, буттун булчуңдары ооруп, кыймыл начарлап, шал болот. Бул оорудан кийин ооруган буттун же колдун кыймылы толук күчкө келбей, дененин соо жагына караганда начар өсүп, шал болот. Дарылоо комплекстүү жүргүзүлүп, массаж, дарылоо физкультурасы, атайын ортопедиялык аппараттар колдонулат. Ошондой эле санаторий- курорттук дарылануу сунуш кылынат. Оорунун жеңил түрүндө узакка созулган талыкпаган дарылоонун натыйжасында шал болгон кол, буттун иштөөсү жакшырып, калыбына келиши мүмкүн. Полиомиелиттин шал кылбаган формасы жеңил түрдө, сасык тумоо же ич өткөк оорусу сыяктуу өтөт. Ооруну ооруканада гана дарылоо керек. Оорулуу кишини төшөккө тынч жаткыруу зарыл. Оорулуу жаткан бөлмөдө же ооруканада дезинфекция жасалат. Алдын алууда ооруга каршы эмдөө жүргүзүлөт.

## Алдын алуу

Эмчектеги балдардан баштап 16—17 жашка чейинки балдар эмделет. Бул ооруга каршы эмдетүү сөзсүз белгиленген мөөнөттө жана көрсөтүлгөн жашта жүргүзүлүүгө тийиш. Ошондой эле колду тамак ичээрдин астында жана дааратканадан кийин таза жууп, жашылча-жемиштерди жууп пайдалануу, сууну же сүттү кайнатып ичүү, үйдө, айрыкча балдар бакчаларында тазалыкты сактоо чоң мааниге ээ.

## Колдонулган адабият

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8