Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Глобалистика

**Глобалистика** (лат. globi – шар) – макросоциалдык системалар, алардын динамикасы, глобалдык маселелерди чечүүнүн мүмкүнчүлүгүн изилдеген илимий багыт.

Глобалистика саясий, социологиялык, социал-философиялык ыкмалардын жыйындысы катары чыгып, төмөнкү ынанымга таянат:

1) адам, табият, коомду бир бүтүндүк деп карап, алардын өз ара мамилесине түзүлүш мамиле кылуу;

2) жашап турган системаны кризисте деп кароо, анткени дайыма ар кандай чатак маселелердин изилдөө алкагында болушу күтүлөт;

3) кризисти башкарууга мүмкүн болгон проблематиканы иштеп чыгуу.

Ушулардын негизинде, Батышта глобалдуу-менеджериалдык схематизм (3. Бзежинский, К. Боулдинг, Д. Дракер, Б. Жувенель ж. б.) келип чыгат. Булар саясаттын объект жана субъектине мамиле жасоо, саясий ишмердүүлүктүн максатын, натыйжасын аныктай билүүгө чакырышат.

Саясат адамдын турмушуна таасир бере турган түрдүү чыр-чатакты жөнгө сала турган чөйрө болуп калуусу керек. Саясий үгүт – койгон максатка жетишүү үчүн сценарий түзүүдө башталат да, керектүү маалыматты коммуникация каражаты аркылуу таратып жибере алат.

Глобалистика көп учурда массанын жөнөкөй, теоретикалык эмес көз караштарынан, жүрүм-турумунан көз каранды. Глобалистикалык маселелер илимий-техникалык революция шартында өндүргүч күчтөрдүн абдан өсүп, өндүрүштүн кеңейиши, андан коом менен жаратылыштын ортосунда баланстын бузулушунан келип чыккан кыйынчылыктар катары каралат. Адамзат цивилизациянын тагдырына байланышкан бул маселелерди биргелешип, эл аралык масштабда чечүү керек.

Глобалистиканын өнүгүшү илимий багыт катары үч этапка бөлүнөт:

1-этап – 60-ж. өндүрүштүн масштабы жаратылыштын антропогендик таасирлерди толуктоо мүмкүнчүлүгүнө коркунуч туудурган деңгээлге жеткенде, ушул этапта адамзатты жок кыла ала турган каражаттар түзүлөт. 1972-ж. Рим клубу «Өсүүнүн чеги» аттуу китебин чыгарат, анда өлкөлөр, эгер табиятка мамилесин өзгөртпөсө, боло турган кырсыктар жөнүндө эскертилет.

2-этап – 70-ж. Батышта көптөгөн структуралык кризистер глобалистиканын изилдөө маселеси болуп калды. А. Гоффлер, Э. Ласло, С. Менловиц сыяктуу окумуштуулар негиздеген.

З-этап – 80-ж. эгерде мурдагы эки этап батыш-чыгыш, таптык, таптык эмес көз караштар болсо, бул маселеге объективдүү илимий көз караш калыптанган. Глобалистикалык маселелер менен катар аймактык маселелер да бар, аларды туура чечүү маанилүү.

## Колдонулган адабияттар

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
# Америка искусство жана илимдер академиясы

**Америка искусство жана илимдер академиясы** - Америка Кошмо Штаттарындагы эски илимий коомдордун бири. Ал күнүбүздөгү негизги коомдук, илимий жана интеллектуалдык маселелерди жакшыртуу менен изилдөөгө арналган.

Өзүнүн конференциялары жана симпозиумдарды аркылуу бул коом изилдөөчүлөрдүн жаңы муунуна укук берген саясатты, демилгени жаратууга аракет кылат. Ал илимий идеялар менен перспективалардын эркин алмашуусун илгерилетет.

Академияга мүчө болуп кирүү кылдат петиция, карап чыгуу жана тандоо жараяны аркылуу ишке ашат. Ал Америка көтөрүлүшү учурунда Жон Адамс, Жон Ханкок, Жэймс Боудоин жана башка замандаштары тарабынан негизделгенден берки Америкадагы эң жогорку илимий жана коомдук жетишкендик катары кабыл алынып келет. Аталган инсандар жаңы мамлекеттин, анын өкмөтүнүн жана АКШнын баш мыйзамынын түптөлүшүнө эбегейсиз салым кошушкан.

Бүгүнкү күндө академиянын эки функциясы бар: илимий, ишкердик, коомдук иштер, көркөм өнөр тармагынан ар бир муундагы алдыңкы инсандарды мүчөлүккө кабыл алуу жана коомдун муктаждыктарына жооп берүү үчүн изилдөө иштерин жүргүзүү. Академиянын негизги долбоорлору учурда жогорку билим берүүгө, изилдөөгө, гуманитардык, маданий изилдөөгө, илимий-техникалык жетишкендиктерге, саясатка, калк жана айлана-чөйрөгө, балдардын жыргалчылыгына басым жасайт. Академиянын жылына төрт жолу чыккан Dædalus аттуу журналы дүйнөдөгү алдыңкы илимий журналдардын бири деп эсептелет.

Академия Массачусетс штатындагы Кембриж жергесинде жайгашкан.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Иврит тили

|  |
| --- |
|  |
| Расмий аталышы: | עִבְרִית |
| Өлкөлөр: |
Израиль
 |
| Расмий статусу: |  Израиль
 |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
8-9 млн
 |
| **Классификациясы** |
| Түрмөгү: |
Евразия тилдери
 |
|
Еврей алфавиты (Израиль)
 |
| **Тилдер коду** |
| ISO 639-1: |
he
 |
| ISO 639-2: |
heb
 |
| ISO 639-3: |
heb
 |

**Байыркы еврей тили** - семит тилдеринин бири. Библия (Эски осуят, б. з. ч. 12-3-к.) жана Палестинадагы жазмалар (б. з. ч. 8-2-к.) аркылуу белгилүү. Б. з. ч. оозеки түрдө өнүккөн. Байыркы еврей тилинде илгери ханакей, кийин мишнаит (Талмуддун алгачкы үлгүлөрү) тилдери деп аталган. Байыркы еврей тилинде диний, философия-илимдери жана көркөм адабий чыгармалар жаралган. Бул тил кийин көп өзгөрүүлөргө учураган. Анын «мураскору» иврит тилинин лексикасында семит элементтери басымдуу.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Үңкүр

Үңкүр.
**Үңкүр** - жер кыртышынын үстүнкү катмарындагы ири көңдөйлөр.

Жер бетине бир же бир нече тешик (Үңкүрлөрдүн оозу) аркылуу чыгат. Негизинен сууда жеңил эрүүчү тоо тектердин (акиташ теги, доломит, гипс ж. б.) жуулуп кетишинен пайда болот. Ири Үңкүрлөр карст үңкүрлөрү деп аталат. Айрымдарынын көңдөйлөрү көп айрыктарга бөлүнүп, жалпы узундугу ондогон кмге жетет. Карст Үңкүрлөрүндө кооз стпалакmum жана сталагмипг, агын суулар, көлдөр кездешет. Муз кристаллдары менен мамычалары кездешкен Үңкүрлөр - муз үңкүрлөрү деп аталат (мис., Урал өндүрүндөгү Кунгур Үңкүрлөрү ж. б.).

Дүйнөдөгү эң ири Үңкүрлөр: Флинт - Мамонт (АКШ) узундугу 587 км; Хёллох (Швецария) 135 км; Оптимисттик (Украина) 157 км ж. б. Кыргызстандын ири Үңкүрлөрүнө Канигут (Баткен облусунда, жалпы узундугу 3200 м), Победный, Чил-Устун, Чилмайрам ж. б. кирет. Көптөгөн Үңкүрлөрдү палеолит доорунан баштап адамдар пайдаланып (тургун жай ж. б.) келген. Үңкүрлөр - спелеология жана археологиянын негизги изилдөө объектиси.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Флюгер

**Флюгер** (нем. Fliiger - канат) - шамалдын ылдамдыгын жана багытын аныктоочу прибор.

Шамалдын багыты 2 жалпак темирден жана тең салмактагычтан турган 2 канаттуу флюгарканын абалы боюнча аныкталат. Флюгарка металл түтүкчөгө бекитилген болот өзөктө эркин айланат. Өзөккө румбдун багытына ылайыкталган штифтери бар муфта кийгизилет. Азыркы Ф-лерде энкодер деп аталган электрондук прибордун жардамы аркылуу шамалдын багыты аныкталат. Шамалдын ылдамдыгы горизонталь окко тике асылган металл тактанын жардамы менен өлчөнөт. Шамалдын ылдамдыгына жараша Флюгердин тактасы тик абалынан тигил же бул бурчка кыйшаят. Ал бурч жаа боюнча эсептелет. Ф. жерден 10-12 м бийик мамыга орнотулат.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Электр тогу

Электр тогунун багыты катары шарттуу түрдө оң заряддалган бөлүкчөлөрдүн кыймыл багыты алынган. Эгер токту терс заряддалган бөлүкчөлөр (электрондор) түзсө, анда токтун багыты бөлүкчөлөрдүн кыймыл багытына каршы деп эсептелет. Электр тогу туруктуу жана өзгөрмөлүү болуп бөлүнөт. Туруктуу Электр тогунун багыты жана чоңдугу убакыттын өтүшү менен өзгөрбөйт. Өзгөрмөлүү Электр тогунун чоңдугу, багыты үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Бирдик убакыттагы (секундада) толук термелүүлөрдүн саны өзгөрмөлүү Электр тогунун жыштыгы деп аталып, ал герц менен өлчөнөт. Электр тогунун чени — ток күчү жана ток тыгыздыгы. Ток күчү - скалярдык чоңдук; ток тыгыздыгы - вектордук чоңдук.

## Булактар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
# Эвристика

**Эвристика** (гр. heurisko – иликтөө, ачуу) – ойлоп табуу өнөрү; методикалык жол менен жаңы нерсени табуу өңүтү. Эвристикалык жаңыны ойлоп табууга, ачууга, эле жаңылыкты (жаңы идеяларды, жаңы фактыларды) атоого байланышкан түшүнүк; изилдөө үчүн жардамчы каражат катары алып гипотезалар маанилүү Эвристикалык дөөлөттөр болуп саналат. Илимий баяндоодогу Эвристикалык метод системалык баяндоого карама-каршы келүү менен, илимий натыйжаларды табууга алып келген жолдору баяндоону билдирет.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
# Эстетизм

**Эстетизм**, эстеттүүлүк – начарлаган, ындыны өчкөн буржуазиялык маданиятка мүнөздүү, көркөм өнөргө, кылдат сибариттик ырахаттануу предмети сыяктуу мамиле жасоо. Э. мазмундан жасалма ажыратылган форманы сактанып кароого негизделген; ал көркөм искусствонун тарбиялык жана таанып билүүчүлүк ролунан алагды кылат жана аны өзүнүн бир эле боёктору, линиялары жана добушунун көркөм айкалышы менен ырахат алып келүүчү кооз, арзыбаган жасалга катары баалайт. Э. – империалисттик буржуазиянын руханий жактан жакырдыгы жана реалдуу чындык алдындагы коркоктугу. Э-дин кээ бир элементтери абдан бай жана эч иш кылбай сайрандаган таптарга мүнөздүү жана бул айрыкча алардын деградацияга учураган, начарлаган мезгилинде байкалат (мисалы, XVIII кылымда кылыктанган назик стиль *рококону* жайылткан француз аристократиясы болгон).

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Гиперреализм

**Гиперреализм** (англисче hyperrealism) – 1960-ж. ортосунда АКШда пайда болгон жана башка өлкөлөргө 1970-ж. кеңири тараган живопись менен скульпторлуктагы (скульптура) багыт. Фотографияны деталына чейин көчүрмөлөп, аны чоң полотнонун көлөмүнө чейин чоңойтуу бул ыкманын негизин түзөт. Фотосүрөттөлүштүн бардык өзгөчөлүктөрүн сактап калуу менен өзүмдүк көрө билүү, колдун жеке таандык (индивидуалдык) кыймыл таасирин жокко чыгаруу үчүн, гиперреалисттер көчүрүүнүн механикалык ыкмалары – диапроекция, масштабдык торчо, жебилге ордуна аэрографияны, даяр картинанын үстүнкү бетин жылмалоону (шлифовка) колдонушкан. Натыйжада фотография инфраструктурасынын толук кайталанышы келип чыккан. Дүкөндөр, ресторандар, бензин куюучу станциялар, стандарттык турак жай имараттары, тейлөө автоматтарынын көрүнүшү, башкача айтканда, урбанисттик курчоодогу дүйнө – гиперреалисттердин типтүү (мүнөздүү) сюжеттерин түзөт. Муну менен бирдикте жалтыраган, үстүнкү бетти чагылдырган айнек, жылма пластика, целлофан, автомобилдердин жалтырак кузовдоруна лак менен сырдалган жабдууларга жылмаланган, гранитке өзгөчө көңүл бурулат. Мындай үстүнкү беттердеги кылдаттык менен калыбына келтирилген чагылышуу оюндапы мейкиндик зоналарынын өз ара сиңип кетүү таасирин, пландардын өз ара катыштарынын чаташып калышып түзөт жана муну менен механикалык так сүрөттөө көрүүчүнү адаштырып, иррационалдык мүнөзгө өтөт. Живопистеги Г-дин америкалык ири өкүлдөрүнө: Дон Эдди, Ричард Эстес, Ральф Гоингс, Роберт Коттингем, Бен Шонцайт, Малколм Морли жана портретист Чак Клоуз кирет. Г. скульпторлору (Джон де Андреа, Дуэйн Хэнсон) тирүү фигуралардан муляж жасашкан, натурага окшош кылып боёшкон жана даяр кийим кийгизишкен. Г-дин өзгөчө варианты 70-жылдары Эстонияда (Андо Кесккюла, Рейн Таммик, Хейти Полли) Латвияда (Миэрвалдис Полис), Россияда (А. А. Волков, А. И. Петров, Е. И. Амаспюр), Украинада (С. А. Гета, С. А. Базильев) калыптанган. Алардагы жалпылыктар заманбап турмушка болгон көз караштын күтүлбөгөн образдуу эффектин (натыйжалуулугун) батыш Г. техникасы менен айкалыштыруу жана бул максаттар үчүн живопистик жана графикалык каражаттарды пайдалануу болгон. Г. мындан сырткары фотореализм, муздак реализм, кескин фокустук реализм, радикалдык реализм деп да аталат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
# Иллюстрация

**Иллюстрация** (латынча illustratio – көрсөтмөлүү кылып сүрөттөө, сүрөттөр жазуу) – негизинен көркөм графикада текстти көркөм түшүндүрүүчү, кээ бир учурда толуктап туруучу көркөм өнөрдүн бир түрү. Адабий чыгарманын маанилүү өзгөчөлүктөрү менен мазмунунун шартталышын аныктап, газета, журнал, китепти көркөм кооздоодо тикеден-тике катышы И-нын өзгөчө касиеттерине кирет. Өткөн замандын көрүнүктүү сүрөткерлери (мисалы, Г. Гольбейн-кичүүсү, А. Дюрер, П. Рубенс, Э. Делакруа, А. Менцель, И. Репин) И. менен иштөөгө көп көңүл бурушкан. XIX кылымдагы орус реалисттик китептик И-нын ири чеберлеринен болуп А. А. Агин, К. А. Трутовский, П. М. Боклевский, П. П. Соколов жана башка эсептелет. Сов. И. XIX кылымдын И-сынын мыкты традицияларын өзүнө негиз кылып алуу менен жана өнүгүү жолунун биринчи жылдары эстетикалык жактан чектелген жана формализмден турган, революция болор алдындагы И-нын «Көркөм  искусство дүйнөсү» деп аталган чөйрөсүн туруктуулук менен жеңип чыгып, азыр бийик идеялык жана көркөм деңгээлге жетишти. Өз милдетин адабий баяндоонун түйүндүү учурларын терең жана толук көркөм ачып берүүдөн көрүшкөн Кукрыникстер, Д. А. Шмаринов, В. А. Фаворский, Е. А. Кибрик, Н. А. Жуков жана башка көптөгөн сүрөтчүлөр азыркы жана классикалык адабияттын мыкты чыгармаларына эң сонун И-дарды жаратышкан. Көркөм графикадагы ушул эле түрдө жооп берген кээ бир чыгармалар да И. аталат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004