Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ашмор жана Картье аралдары

**Ашмор жана Картье аралдары** (англ. *Ashmore and Cartier Islands*) — Инди океанында жайгашкан эки аралдардын тобу.

Аралдардын жалпы аянты — 199 км² (кургактык — 114,400 м²). 1931-жылдан тартып Австралиянын тышкы аймагы болуп саналат. 1983-жылы августта улуттук корук деп жарыяланган.

| Арал | Кургактыктын
аянты,
м² |  |
| --- | --- | --- |
| **Ашмор рифи — 155,40 км² (жалпы аянты)** | 2021-жылдын 26-августунда спутниктен тартылган Ашмор рифинин сүрөтү |
| Мидл-Айлет | 51,2 |
| Мидл-Айленд | 21,2 |
| Ист-Айлет | 25,0 |
| **Картье рифи — 44,03 км² (жалпы аянты)** | NASA спутниub тарткан Картье аралы жана анын айланасындагы рифтердин сүрөтү |
| Картье аралы | 17,00 |
| Всего | 114,40 |  |

## Дагы окуңуз

* Австралиянын административдик бөлүнүшү

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

Ashmore Reef National Nature Reserve
# Пальмира атоллу

Пальмира атоллу.
**Пальмира атоллу** — Океанияда жайгашкан. АКШнын ээлиги. Аянты 11,9 км2. Гавайи аралынын түштүгүндөгү Лайн аралынын тобунда. Климаты экватордук, ысык. Жылдык жаан-чачыны 4445 мм. Орточо температурасы 30°С.

Атоллду алгач 1798-ж. америкалыктар тапкан, бирок алар 1802-ж. 7-ноябрда келишкен. Атолл 1862-ж. Гавайи королдугу, 1889-ж. Улуу Британия тарабынан аннекцияланган. 1898-ж. АКШга, 2-дүйнөлүк согуштан кийин жеке менчикке өткөн. 1959-жылдан кайрадан АКШга карайт. Учурда аралда 20га жакын киши бар. Атоллдогу эң ири аралчага самолёт конот. Катуу толкунда ушул атоллду баш-паанек кылган америкалык «Пальмира» кемесинин атынан аталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Рейн

Рейн.
**Рейн** – Батыш Европадагы дарыя, негизинен Германияда. узундугу 1320 (айрым маалыматтарда 1230) км, алабынын аянты 224,4 миң км2. Швейцария Альп тоолорунан башталып, Боден көлү жана Жогорку Рейн ойдуңу, Рейн Сланецтүү тоосундагы кууш өрөөн аркылуу агып өтүп, Орто Европа түздүгүнө чыгат; анда дарыя нугунун көп жери дамба менен тосулган. Түндүк деңизге куярда дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары: Ааре, Мозель, Маас, Неккар, Майн, Рур. Жыл бою суусу мол, орточо чыгымы 2500 м3/секдяй, жогорку агымына чейин кеме жүрөт. Кышкысын тоңбойт. Рейн – Батыш Европадагы маанилүү транспорт магистралы (күнүнө 650–700 кеме өтөт). Рейн Рона, Марна, Везер, Эльба, Эмс дарыясы менен каналдар аркылуу туташат. Боюнда Базель (Швейцария), Страсбург (Франция), Мангейм, Кобленц, Бонн, Кёльн, Дуйсбург (Германия), Роттердам ш. (Нидерланд) жайгашкан. 1986-жылы Рейнде Европадагы ири экологиялык апаат («Сандос» химиялык заводунда өрт чыккан) болуп өткөн. Анын натыйжасында дарыяга 30 тонна пестицид, сымап ж. б. химикаттар төгүлгөн. 10 күн бою дарыя кызыл түскө боёлгон. Суу агып, Түндүк деңизге чейин жетип, суудагы көптөгөн балыктар кырылып, айрымдары тукум курут болушкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Крым хандыгы

**Крым хандыгы** — кырым татарларынын, Алтын ордодон бөлүнүп чыккан (15–18-кылымдар) феодалдык мамлекети. 1239-ж. моңгол-татарлар Крымда жашаган алан, кыпчак, слав ж. б. элдерди каратып, жарым аралдын түз жерлерин басып алган жана 13-кылымдын аягында аны өздөрүнүн туруктуу жайлоо-кыштоосуна айландырышкан.

|  |
| --- |
| **Крым хандыгы(кырым татарча Qırım hanlığı, قريم خانلغى) хандык Осмон империясынын вассалы 1470—1774 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1441 — 1783

  |  |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Желек | Герб |  |

 |
|  |
| **Борбору** | Кырк-Жер (1441—1490) Салачик (1490—1532) Бакчысарай (1532—1783) |
| **Тил** | кырым татар тили |
| **Дин** | Ислам |
| **Акча бирдиги** | бешлик кырг. *Бештик* |
| **Аянт** | 152 000 км² |
| **Калк** | 500.000 ге жакын |
| **Сулале (династия)** | Герей династиясы |
| Хан |
|  - 1441—1466 | Ажы Герай 1 (биринчи) |
|  - 1782—1783 | Шахин Герай (аяңкы) |
| Өтүүчүлүк |
| ← Алтын Ордо  Орусия империясы → |

## Тарыхы

13–14-кылымдарда Крымда өзгөчө акимдик (борбору – Солхат) түзүлүп, 1433-ж. ич ара күрөштүн натыйжасында феодал ак сөөктөрдүн колдоосу менен Девлет-Хажи-Гирей бийликке келген. 1443-ж. Литва Улуу княздыгына таянып, ал Алтын Ордого көз карандысыз Крым хандыгын түзгөн. Менгли-Гирей хандын тушунда (1468–1515) түрк аскерлери Крымга басып киргенден кийин (1475), Крым хандыгы Түркияга көз каранды хандыкка айланган. Крым хандыгынын феодал ак сөөктөрү олжо, туткун, салык алуу үчүн 16–17-кылымдарда Орусия, Украина, Польша жерлерине кол салып турган. 17–18-кылымдардагы орус-түрк согуштарында Крым хандыгы Түркияны колдогон. Күчүк-Кайнаржы тынчтык келишими (1774) боюнча Крым хандыгы Түркияга көз карандылыктан кутулуп, Орусиянын протекторатындагы көз карандысыз хандыкка айланган. 1783-жылы Орусия империясынын курамына биротоло кошулган.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Жара

**Жара** — тери же былжыр челдин жана анын алдында жаткан ткандардын бузулган жери. Жара дененин сыртында жана ички. органдарда (карын, ичеги жана башка) кезигет. Анын пайда болушуна териге механикалык (сүрүлүү, басым), физикалык, химиялык жана башка таасирлер, кан жана лимфа айлануусунун бузулушу (мисалы, вена кан тамырынын варикоздук кеңейиши, атеросклероз ж. б-да кандын токтоп калуусу), сезгенүү процесси (туберкулёз, ириң инфекциясы), зат алмашуунун бузулушу (кант диабети, авитаминоз), катуу кайгыруу жана башка себеп болушу мүмкүн.
Жара дененин ар кандай бөлүгүндө жайгашат, айрыкча бутта көп жолугат. Ооздогу, ички органдардагы жара (стоматит, жара оорулары) өзгөчө мүнөздө болот. Жара жалгыздан же көптөн чыгып, көлөмү, формасы жана терендиги ар кандай, Кээде Жара өтө терең кетип, ар кандай ткандарга — май, булчуң, сөөккө чейин жетет. Жаранын бети ириң же тырык, же бириктиргич ткандар менен капталат. Жара өтө кабылдап, күчөп кеткенде кан агат, мисалы, карын жана он эки эли ичегинин жарасынан кан акканда, оорулуу аз убакытта эле өтө көп кан жоготушу мүмкүн. Бул убакытта тезинен дарылоо жүргүзүлүп, операция жасалат.
Жараны дарылоо түрдүү комплекстерден турат: түрдүүлөп жакшы тамактануу, кан айланууну, зат алмашууну калыбына келтирүү, витамин берүү, операция жасоо, организмде болуп жаткан биохимиялык өзгөрүүлөргө дайыма көз салуу жана башка.
Алдын алууда, мисалы, веналардын кеңейишинде жараны болтурбоо үчүн атайын чоюлгуч байпак кийип, эмгек жана эс алууну жөнгө салуу, врачтын сунушун так аткаруу керек. Кээ бир ооруларда (кант диабети, эндартериит) Жараны алдын алуу үчүн бутту урунуудан жана майда жарааттан сактоо, негизги ооруну врачтын көзөмөлүндө өз убагында дарылоо зарыл.
Ооздогу жараны алдын алууну, Стоматит, карын жана он эки эли ичегинин жарасын алдын алууну, жара оорусу.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Калтар түлкү

Калтар түлкү.
**Калтар түлкү** (*Alopex lagopus*) — карышкырлар тукумундагы сүт эмүүчү жырткыч айбанат. Дене узундугу 50—75 см, салмагы 6—10 кг, куйругунун узундугу 40 смдей. Куйругунун жүнү калың. Түсү боюнча ак жана көгүлтүр калтар түлкүгө бөлүнөт. Калтар түлкү тундра, токойлуу тундрада жашайт. Көгүлтүр калтар түлкү негизинен Командор аралында кездешет. Калтар түлкү кемирүүчүлөр (лемминг, момолой), чымчык жана алардын жумурткалары, жер-жемиш жана башка менен азыктанат. 7—12ден бачики тууйт. Калтар түлкү түндүктө куну тери промыселинин негизин түзөт. Айрыкча көгүлтүр калтар түлкү абдан баалуу. Ал куну айбанат чарбаларында капаста багылат. Калтар түлкү терисинен тон, кийимдин жакасы, тумак жана башка тигилет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Азербайжан тили

**Азербайжан тили** (азерб. *Azərbaycan dili, آذربایجان دیلی, Азәрбајҹан дили*) ― Азербайжандын мамлекеттик тили, жергиликтүү калктын жана Иран, Ирак, Ооганстан, Грузия, Армения, Дагстан жана Борбордук Азияда жашаган азербайжандардын тили.

|  |
| --- |
|  |
| Расмий аталышы: | Azərbaycan dili
آذربایجان تۆرکجه‌سی
Азәрбајҹан дили |
| Өлкөлөр: |  Азербайжан |
| Расмий статусу: |  Азербайжан  Орусия* Дагстан
 |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
35 миллион чакты
 |
| **Классификациясы** |
|
Түрк тилдери
Огуз тилдери
Огуз-Сельжук тобу
Батыш-Огуз
**Азербайжан тили** |
| Жазылышы: |
Кириллица: Азербайжан жазуусу Латиница: Азербайжан жазуусу
 |
| **Тилдер коду** |
| ISO 639-1: |
az
 |
| ISO 639-2: |
aze
 |
| ISO 639-3: |
azj, azb
 |

Түрк тилдеринин түштүк батыш же огуз тобуна кирет. 7-11-кылымда түрк тилдүү уруулардын (огуз, селжук) Азербайжан жерине келиши менен жергиликтүү элдердин мурда колдонгон тилдери сүрүлүп, 11-13-кылымда жергиликтүү элдердин оозеки тили түрк тили болуп, ал азербайжан адабий тили катары калыптана баштаган. Азербайжан тилинде 4 диалектилик топ белгиленет: чыгыш тобу, түштүк тобу, батыш тобу, түндүк тобу. Азербайжан адабий тили шемахи жана бакы диалектилеринин негизинде 19-кылымда калыптанган. Азербайжан тили өзүнүн грамматикалык, лексикалык белгилери боюнча азыркы түрк, түркмөн, гагауз, башкача айтканда, огуз тобундагы тилдерге жакын. Кээ бир фонетикалык өзгөчөлүктөрү боюнча ногой, кумык, өзбек тилдери менен да жакындашат. Азербайжан тилинде 9 үндүү, 23 үнсүз тыбыш бар. 1929-ж. чейин араб графикасын колдонгон, ошол жылдан латын, э, ө, ү тамгаларын кошумчалап, 1940-ж. орус графикасына өткөн. Азыр кайрадан латын графикасын колдонот.

## Булактар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Граната

**Граната** (лат. granatus — бүдүрлүү) химиялык куралдан атылат же граната ыргыткыч жана кол менен ыргытылат да, душманды жарылуудан пайда болуучу темир сыныкчалары, толкун күчү менен зыянга учуратат.
Граната металл корпустан, жарылуучу заттан жана дүрмөттөн турат. Ал аракети боюнча согуп талкалоочу, тоскоолдукка тийгенде же\_абада жарылуучу болуп бөлүнөт. Азыркы кездеги кол менен ыргытма Граната (массасы 0,3—1,2 вг) жарылганда 3 миңге жакын сыныктар чачырап, 5—200 м радиуста зыян келтирет.
Кол менен ыргытма Гранатанын жөө аскерге, танкага каршы, химиялык, түтүн чыгарма, өчыгарма түрлөрү бар. Артиллериялык Гранаталар темир сыныктарын пайда кылуучу жана броняны тешүүчү болуп бөлүнөт.
Айрымдары 300—400 мм те чейинки броняларды теше алат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Согуш кылмышы

**Согуш кылмышы** — эл аралык укукта согуштун мыйзамдары менен салттарын өзгөчө олуттуу бузуу: өлтүрүү, басылып алынган аймактын жарандык элин кыйноо, кулчулукка жана башка максаттар үчүн алып кетүү; өлтүрүү, же деңиздеги аскер туткундарын же башкаларды кыйноо; кишилерди барымтага алуу жана өлтүрүү; коомдук же жеке менчиктерди талап-тоноо; калктуу конуштарды максатсыз кыйратуу; согуштук зарылдыксыз жакырлантуу; коркунучтуу күчтөр сакталган орнотмолорго жана курулмаларга (атомдук электростанцияларга, суу тосмолоруна, суу түйүндөрүнө) кол салуу; согуш аракеттерин токтоткон
адамдарга колсалуу ж. б. С. к-нын тизмеси 1945-жылкы эл аралык аскер трибуналынын Уставынын 6-беренесинде, 1949-жылкы Согуш туткундарына мамиле тууралуу
конвенциянын 130-беренесинде жана башка биркатар эларалык актыларда берилген.

Согуш кылмышык бир катар учурларда эл аралык кылмыш катары (кылган жосундары мамлекеттин кылмыштуу иштерине байланыштуу болсо), башка бир шарттарда эл аралык мүнөздөгү кылмыш катары мүнөздөлүүсү мүмкүн; кийинки айтылган кылмыштардын катарына согуш жүрүп жаткан аймакта жеке инсандардын кертбашынын кызыкчылыгында жасаган кээ бир кылмыштары (талап-тоноо, өлтүрүү, басып алынган аймактагы элге кордук көрсөтүү ж.б.) кирет. Алардын мамлекетке эч кандай байланышы жок, тим гана аткаруучулардын чектен чыгуулары. Мындай кылмыш иштери эларалык аскер трибуналында эмес, улуттук аскер сотторунда каралат.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Аннексия

**Аннексия** (лат. annexio – кошулуу) – башка мамлекеттин аймагын зомбулук менен өзүнө каратып алуу. Эл аралык укук аймактык бүтүндүүлүккө, мамлекеттик чек аранын кол тийбестиги менен бузулбастыгына шек келтирүү катары анкесияга тыюу салат.

## Шилтемелер
# Тегеран конференциясы (1943)

Тегеран конференциясы: Сталин, Рузвельт, Черчилл.
**Тегеран конференциясы (1943)** – Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында союздаш үч өлкөнүн (СССР, АКШ, Улуу Британия) лидерлеринин биринчи конференциясы. 1943-ж. 28-ноябрдан 1-декабрга чейин Тегеранда өткөн. Конференцияга СССР Эл Комиссарлар Советинин (ЭКС) төрагасы И. В. Сталин, АКШнын президенти Ф. Д. Рузвельт, Улуу Британиянын премьер-министри У. Черчилл катышкан. Конференцияда негизги маселе катары экинчи фронтту ачуунун мезгили жана орду белгиленип, 1944-ж. майда Франциянын түндүгүндө десанттык операцияларды баштоо тууралуу чечим кабыл алынган. Иранга көз карандысыздыкты берүү жөнүндө маселе талкууланган. Польшага өз жерин кайтарып берүү жана анын батыш чек арасын белгилөө жөнүндөгү чечимдер ырасталган. Япониянын советтик чек араны бир нече жолу бузгандыгы эске алынып, фашисттик Германия толук талкаланган соң, СССР Японияга согуш ачарын билдирген. Конференцияда фашисттик Германияга каршы биргелешип согушуу, үч державанын согуштан кийинки кызматташтыгы жөнүндө Декларация кабыл алынып, тынчтыкты чындоо жана эл аралык коопсуздук маселелери боюнча алар бирдей көз карашка жетишишкен.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Баш келте

**Баш келте** (бит келте) — адамдын катуу кармаган жугуштуу оорусу. Аны риккетсиялар козгойт.

## Баш келтенин тарашы

Жүрөк-кан тамыр жана борбордук нерв системаларын жабыркатат. Баш келте согуш, ачкачылык, жакырчылык жана башка социалдык кырсыктардан калктын жашоо, турмуш тиричилик шарты, санитариялык абалы өтө начар болгон жерде көп таралат. Ооруну бит таратат. Бит оорулуунун канын соргондо, андагы риккетсиялар биттин ичегисине кошо кирип көбөйөт. Андан соо кишиге өтүп, анын канын соруу менен ичегисиндеги риккетсияларды заңы менен кошо сыртка чыгарат (заңдайт).Ошол учурда бит чаккан жер кычышкандыктан киши тырмайт. Тырмаганда теридеги тытылган жерге түшкөн риккетсиялар канга өтүп, ооруну жугузат. Майда кан тамырларда риккетсиялар көбөйүп, бардык органдарга тарайт, уусун бөлүп чыгарып, бүт организмди уулантат.

## Оорунун негизги белгилери

Риккетсиялар организмге түшкөндөн кийин 5—25 (көбүнчө 10—12) күн оорунун белгилери байкалбайт. Ал жашыруун (инкубациялык) мезгил деп аталат.
Оору капысынан, катуу башталат. Температура 39—40°ка чейин көтөрүлөт. Оорулуунун башы катуу ооруп, уйкусу качат, алы кетет, бети шишимик тартып, тамылжыйт, көздөрү жалтырап, деми кысылып, эриндери кызарат, денеси жанчылгандай болуп ооруйт, жүрөгү тез-тез согот. 4—6-күнү бүт денесине (беттен тышкары), айрыкча курсагы, колдору, буттарына кызамыкка окшогон майда темгил чыбырчык чыгат. Ал чыбырчыктар 2—3 күндөн кийин кетет да, алардын ордуна бир нече күнгө чейин тактар калат. Бул учурда оорулуунун жалпы абалы начарлап жөөлүйт. Жүрөгүнүн кагуусу начарлайт, кан басымы ылдыйлайт, тили кургап, суусайт, эсинен танышы мүмкүн. Боор, көк боор чоңоёт. 9—11 күн өткөндөн кийин акырындап оорулуунун абалы оңолуп, температурасы төмөндөйт, эсине келет, оорусу басаңдап, тамакка табити тартып, көңүлү ачылат, бирок оорулуунун толук сакаюусу көпкө созулат.

## Оорудун алдын алуу

Баш келтеден сактануу, айылдын мектебинде. АКШ, Техас, 1943 ж.
Оорулууну сөзсүз ооруканага жаткызуу зарыл. Өз убагында дарылабаса ар кандай кабылдоолорго — өпкөнүн сезгениши, мээ кабыгынын сезгениши менингит) жана башкаларга алып келиши мүмкүн.
Оорунун алдын алуу үчүн санитария-гигиеналык эрежелерди туура, так сактоо, кир жуучу жайларды, мончо, жатаканаларды санитариялык көзөмөлгө алуу, оору чыккан жерди дезинфекциялоо, оорулуу менен болгон адамдарды мончого самындап жуунтуп, кийим, шейшептерин дезинфекциялоочу камерадан өткөрүлөт.
Биздин өлкөдө калктын жыргалчылыгы жана маданиятынын жогорулашынын натыйжасында баш келте дээрлик кездешпейт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Иран-ирак согушу

Иран-ирак согушу.
Иран-ирак согушу - 1980-ж. 22-сентябрда - Тегеран
**Иран-ирак согушу** (1980-88) – Персия булуңунун чөлкөмүндө, ошондой эле ислам дүйнөсүндө жетектөөчүлүк үчүн Ирак менен Ирандын ортосундагы күрөштөн улам келип чыккан согуш. Согуштун башталышына Шатт-эль-Араб (персче Арвандруд) дарыясынын чөлкөмүнө эки тараптын тең эзелтен келаткан өз ара дооматтары шылтоо болгон. 1980-ж. 22-сентябрда Ирак башчысы С. Хусейн чек ара маселесин шылтоолоп, Иранга каршы согуш жарыялаган. Согуш узакка созулган. 1981-жылдан Иран күчүнө кирип, Ирак аймактарын басып алган, бирок толугу менен өзүнө карата алган эмес. Иракка СССР менен Франция, Иранга негизинен АКШ жана Израиль өлкөлөрү колдоо көрсөтүшкөн. 1988-ж. 20-августта Иран-Ирак жарашуу келишимине кол коюлган. Эки тарап тең согуштан зор экономикалык зыян тарткан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Эйзенхауэр Дуайт Девид

**Эйзенхауэр Дуайт Девид** (14. 10. 1890, Техас штаты, Денисон - 28. 3. 1969, Вашингтон) - америкалык мамлекеттик жана аскер ишмери, армиянын генералы (1944), АКШнын 34-президенти (1953 - 61).

* Вест-Пойнт аскер академиясын бүтүргөн (1915).
* 1922-25-ж. АКШда аскер кызматында,
* 1933-35-ж. генерал Макартурдун армиясында штаб начальнигинин жардамчысы,
* 1935-39-ж. Филиппинде аскер кызматында,
* 1941жылдан 3-армиянын штаб начальниги, бригадалык генерал, Экинчи дүйнөлүк согуш (1939-45) мезгилинде генерал Жорж Маршалл башында турган армиянын штабында жетекчилик кызматтарда,
* 1942-1943-ж. Түндүк Африка, Сицилия, Италиядагы союздаштардын аскерлерине командачы,
* 1943-ж. Тегеран конференциясынан кийин союздаштардын Батыш Европадагы экспедициялык күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы, фашистерди талкаланган соң, Германиядагы АКШнын оккупациялык аскер күчтөрүнүн командачысы,
* 1945-ж. ноябрдан 1947-ж. февралга чейин АКШ армиясынын штаб начальниги,
* 1945-ж., 1950-1952-ж. НАТОнун Европадагы куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы болгон.

Согуштан кийин Эйзенхауэр маршал Жуков менен достук мамилени колдогон. Эки жолу жогорку деңгээлде советтик-америкалык жолугушуу уюштурган. Бирок ядролук куралдарды өркүндөтүүнү, «кансыз согушту» улантууну көздөгөн. АКШнын жана чет мамлекеттердин орден медалдары менен сыйланган. Анын ысмында почта маркалары жана монеталар чыгарылган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Перестройка

М. С. Горбачёв (1985-жыл)
**Перестройка** — 1985-1991-жылдары КПСС БКнын Генерал секретары М.С.Горбачев тарабынан демилгеленген ССРСдин экономикалык жана саясий түзүмүндөгү ири жана түшүнүксүз өзгөрүүлөрдү белгилөө үчүн колдонулган реформалардын жалпы аталышы жана советтик партиялык жетекчиликтин жаңы идеологиясы.

## Шилтемелер

* Краткая хроника перестройки на agitclub.ru
# Канжар

**Канжар, шамшар** – бетме-бет кармашууда саюу үчүн колдонулуучу кош миздүү курал. Мыкты болоттон толтолонуп, катуу жыгачтан, сөөктөн, мүйүздөн кооздолуп сап жасалат. Анын тагынууга ыңгайлуу асемделген кыны болот. Кынындагы бүлдүргөсү менен курга бекитилет.

## Адабият

Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Маки

Маки
**Маки** — мизи ачылып-жабыла турган, чөнтөккө салууга ыңгайлуу бычактын бир түрү. Усталар муну курч металлдардан таптап жасап, анын кармоочу сабына күмүш жалатышкан жана ага «сыя төгүү» (зооткер) жана «чапкылоо» өңдүү зергерчиликтин ыкмалары аркылуу кооз оюм-чийим түшүрүшкөн. Макинин сабы жыгачтан да, сөөктөн да, мүйүздөн да, мизден да, жезден да, калайдан да болот.

## Маалыматтын булагы

Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9(жеткиликсиз шилтеме)
# Василий Дегтярёв

**Дегтярёв Василий Алексеевич** (2-январь 1880, Тула — 16-январь 1949, Москва) — атма курал-жарак боюнча советтик конструктор, инженердик-артиллериялык кызматтын генерал-майору, техника илимдеринин доктору (1940), Социалисттик Эмгек Баатыры (1940).

## Биография

Дегтярёв Василий Алексеевич 1880-жылы 2-январьда Тула шаарында туулган. 1901-жылы аскердик кызматтка чакырылган. Ал Ораниенбаумдагы офицердик аткычтык мектептин алдындагы курал-жабдык устаканасында кызмат өтөгөн. 1905-жылдан тартып курал-жабдык полигонунун устканасунда темир уста болуп эмгектенген.

Владимир Фёдоровдун жетекчилигинин алдында алгачкы орус автоматикалык винтовкасынын үлгүсүн иштеп чыгара баштаган. 1916-жылы автоматикалык карабинди ойлоп табып, сынап көргөн.

1941-жылдан тарта КПСС мүчөсү. Дегтярёв - атма курал-жарак түзүү боюнча СССРдеги биринчи конструктордук бюронун жетекчиси.

1927-жылы 7,62 милиметрлүү кол пулемёт (ДП) жасап, анын базасында авиацияылк (ДА жана ДА-2) жана танкалык (ДТ) пулемёттор.

1934-жылы тапанча-пулемёттун бир нече түрүн түзгөн.

1930-жылы түзүлгөн 12,7 милиметрлүү ири калибрдүү пулемёт 1938-жылы Г. С. Шпагин өркүндөткөндөн кийин зениттик пулемёт (ДШК) болуп пайдаланылган.

1939-жылы Дегтярёв системасындагы станокту пулемёт жасалган. Улуу Ата Мекендик согушта армия Дегтярёв түзгөн 14,5 милиметрлүү танк атуучу мылтыкты (ПТРД) жана 1944-жылкы үлгүдөгү кол пулемётту алган.

СССР Жогурку Советинин депутаты.

СССР мамлекеттик сыйлыгынын төрт жолку (1941, 1942, 1944, 1949) лауреаты. Левин ордени, башка 4 орден жана медалдар менен сыйланган.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.