Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мамлекет башчысы

**Мамлекет башчысы** – мамлекеттин жогорку өкүлү эсептелген жогорку кызмат (кыйла сейрек – коллегиалдуу орган) адамы, эреже катары, аткаруу бийлигинин алып жүрүүчүсү. Монархиялык мамлекеттерде (Улуу Британия, Швеция, Испания, Япония) М. б. монарх (король, император) болуп саналат, адатта анын бийлиги мыйзамда белгиленген тартипте падышачылык кылуучу бүлөнүн улам бир өкүлүнөн экинчисине мурасталып отурат. Башкаруу республикалык тариздеги өлкөлөрдө: түздөнтүз эл тарабынан (КР, РФ, Мексика), болбосо кыйыр тартипте (АКШ, Аргентина) же көп тепкичтүү шайлоолордо (Италия, ГФР, Индия) шайланган президент М. б. болуп саналат. Президенттик өлкөлөрдө (АКШ, Мексика) бир эле мезгилде аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Иш жүзүндө баардык конституциялар М. б-на кеңири укуктарды берет: ал өкмөт башчысын жана министрлерди дайындайт, куралдуу күчтөрдүн жогорку башкы командачысы болуп саналат, мунапыс берүү, вето (тыюу) коюу укугуна ээ, ордендер жана медалдар менен сыйлайт, парламенттин сессияларын чакырат, парламентти (же анын төмөнкү палатасын) таркатуу (президенттик республикалардан башкаларда) укугуна ээ, мыйзам чыгаруу демилгеси менен чыгуу (баардык жерде эмес) укугун пайдаланат ж. б. Дээрлик баардык парламентардык мамлекеттерде М. б-нын ыйгарым укуктары анын атынан өкмөт тарабынан иш-ке ашырылат. КР Президенти М. б., КР жогорку кызмат адамы болуп саналат.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Плазма

Плазмалык эң татаал кубулушун сүрөттөгөн плазмалык лампа. Лампанын жыркыроосу иондор менен рекомбинация болгондон кийин, электрондордун жогорку энергетикалык абалынан төмөнкү энергетикалык абалга өтүүшү менен түшүндүрүлөт. Бул шооланун өңү ошол козголуучу газга туура келүүчү спектрге жараша болот.
**Плазма** (plasma) – заттын бөлүкчөлөрүнүн иондошуусу көп болгон өзгөчө агрегаттык абал.

Терс жана оң заряддар бири бирин нейтралдайт. Иондошуу даражасына жараша начар иондошкон, жартылай иондошкон жана толук иондошкон плазмага бөлүнөт. Жер атмосферасынын жогорку ионосфера катмары табигый шарттагы начар иондошкон плазмага кирет. Күн, ысык жылдыздар, жылдыз аралык чөйрө өтө жогорку температурада пайда болгон толук иондошкон плазманын мисалы. Жасалма жол менен алынган газ разряддарындагы жана газ разряд лампалардагы плазмалар түрдүү даражадагы жартылай иондошкон плазма. Космос плазмасында электрондор жана оң заряддалган атом ядролору гана болбостон, кээде терс иондор да болот.

Плазма – заттын төртүнчү абалы.

* Плазма химиясы

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: Э. Мамбетакунов*
# Боордун циррозу

Боордун циррозу.
**Боордун циррозу** — боор клеткалары өлүп, анын ордуна бара-бара туташтырма ткань жайылып өсүп, боордун түзүлүшү жана функциясынын бузулушу менен мүнөздөлгөн өнөкөт оору.

## Дартын себептери

Вирустуу гепатит менен ооруганда, айрыкча догдурга өз убагында кайрылбай, дарылоо кеч башталса, догдурдун көрсөтмөсүн бузганда, туура эмес тамактанууда болушу мүмкүн. Көбүнчө боордун цирриозу менен алкоголь ичкиликтерин ичкен кишилер көп ооруйт (к. Өнөкөт аракечтик). Боорго зыян келтирүүчү уу заттардын (хлороформ, мышьяк, фосфор жана башка) организмге таасир этиши, кээ бир дарыларды (антибиотиктер, сульфаниламиддер) контролсуз ичүү, өт жолдорунун бүтөлүп калуусу, алардын сезгениши да боор циррозуна алып келет.

## Дарты аныктоо

Белгилери оорунун формасына, стадиясына жараша ар кандай болот; көп жылдар бою оору кишиге сезилбейт, текшергенде гана боордун катуу тартып чоңоюшу жана башка байкалат. Дарт күчөгөн кезде оорулуунун алы кетип, арыктайт, денеси ысыйт жана саргаят, ич көңдөйүнө суу толгондуктан ич чоңоёт. Анын өтө оор кабылдоолорунда кызыл өңгөч менен карын веналарынан кан агат, эстен танат.

## Дарылоо

Боор циррозун дарылоо узакка созулат, күчөп кармаган кезде сөзсүз ооруканада дарылануу зарыл. Догдур сунуш кылган дары-дармек менен катар майы жана тузу аз, витаминдүү тамак ичүү зор мааниге ээ. Сүт азыктарын, кайнап бышкан эт, балык, жашылча-жемиштер, ширелер сунуш кылышат. Оору күчөгөн кезде оорулууга тынч шарт түзүү керек. Боор циррозун алдын алууга вирустуу гепатиттен сактануу, туура тамактануу, алкоголь ичимдиктерин ичпөө, оор ооруларын өз убагында туура дарылоо зарыл.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Экотон

Экотон.
**Экотон** - эки биоценоздун чек арасынын кошулган аймагы.

Мис., көлдүн суусу менен жээктин туташкан жери, б. а. суунун жээги, токой менен шалбаанын кошулган аймагы. Экотондор башка экоеистемаларга караганда биологиялык продукттуулугу жогору болот, к. Экосистема & Биом.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Сидерикалык мезгил

**Сидерикалык мезгил** (sideral) – планетанын Күндү толук бир айлануу мезгили.

Ал мезгил жылдыздык же сидерикалык айлануу мезгили деп аталат. Сидерикалык мезгил Айдыкына окшош синоддук кыймылдын теңдемеси бонча аныкталат. Планетанын төмөнкү (Күнгө жакын орбитада) абалдагысы:

**1/S = 1/T – 1/E**,

жогорку (Жерден кийинки орбитада) абалдагысы:

**1/S = 1/E –1/T**

формуласы бонча туюнтулат.

Мында Е – жылдыздык же сидерикалык жыл, S – планеталардын эки бирдей конфигурациясынын (карама-каршы туруу мезгилдеринин) ортосундагы убакыт аралыгы, бул планетанын синодикалык айлануу мезгили болот.

## Сидерикалык ай

Сидерикалык ай – Айдын Жерди толук бир айланууга кеткен убакыты. Бул 27,32 суткага барабар. Сидерикалык ай жылдыздык ай деп да аталат. Айдын Жерди бир айланууга кеткен убакыты анын өз огунун айланасында бир айланганга кеткен убакытка барабар. Ошондуктан Айдын Жерге карата бир жак капталы дайыма көрүнүп турат. Алгач Ай өз огунун айланасында азыркыга караганда тез айланган деп болжолдонот. Жерге Айдын бир жак бети эмес кезеги менен бардык капталдары көрүнгөн. Массивдүү Жерге жакын Айдын катуу телосунда ташкын толкуну пайда болгон. Ал тез айланган Айга таасир тийгизип, Айда токтотмо процесс Жерге бир капталы дайыма көрүнүп турган абалга чейин уланган. Мындан Айдын аркы бети жана көрүнгөн бети деген түшүнүк келип чыккан. Кыскасы Жерден Айдын 59% бети көрүнөт.

## Күн системасындагы планеталардын сидерикалык мезгили

Таблицага Айдын, кээ бир астероиддердин, кодоо планеталардын жана Седнанын көрсөткүчтөрү кошулган.

| **Планета** | **Сидерикалык мезгил** |
| --- | --- |
| Меркурий | 87,97 күн |
| Чолпон | 224,7 дней |
| Жер | 1 жыл же 365,2564 күн |
| Ай (жердин айланасында) | 27,322 күн |
| Марс | 1,88 жыл |
| Астероиддер (орточо) | 4,6 жыл |
| Юпитер | 11,86 жыл |
| Сатурн | 29,46 жыл |
| Уран | 84,02 жыл |
| Нептун | 164,78 жыл |
| Плутон | 248,09 жыл |
| Хаумеа | 285 жыл |
| Макемаке | 309,88 жыл |
| Эрида | 557 жыл |
| Седна | 12 059 жыл |

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*